Skip to main content

Full text of "Il regesto di Farfa"

See other formats


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2014 


https  ://arch  i  ve .  org/detai  Is/i  I  regestod  if  art  a 1 879g  reg 


BIBLIOTECA 

DELLA  SOCIETÀ  ROMANA 
DI  STORIA  PATRIA 


IL  REGESTO 

DI FARFA 

compilato  da 

GREGORIO  DI  CATINO 

e  pubblicato  dalia  Società  romana 
di  Storia  patria 

A  CURA 
DI 

I.  GIORGI  E  U.  BALZANI 


Ve!.  II. 


ROMA 

T%ESSO    LA  SOCIETÀ 
Mdccclxxviiij. 


- 1 


LIVORNO  —  Tip.  di  F.  Vigo 


r 

I  AVVERTENZA 

I 


Ter  incarico  della  Società  Romana  di  storia  patria  noi  imprendiamo 
di  pubblicare  il  Regesto  di  Jarfa  compilato,  uscendo  1  undicesimo  secolo, 
dal  monaco  Gregorio  di  Catino  che  lo  intitolò  Liber  Gemniagraphus  Sive 
Cleronomialis  Ecclesiae  Farfensis.    //  volume  che  viene  orn  npr  nT-imn  r,ii^ 


ERRORI  CORREZIONI 

Pa"  vili)  col.  2.  lin.  6.  —  An.  717.  An.  747- 

,r   IO.  lin.  46.-dclxxi)   dclxxvii 

„    IO.  lin.  48.-dclxxiii)   dclxxvni). 

«    26.  (nota)  — pei  quattro  primi 

successori.  ...  pei  primi  successori 

»    28.  lin.  i5.-opertet   oportet 

«    3o.  (sommario)  —  An.  717  •  •  747- 

„     32.  lin.  6.  —  utque   atque 

»     38.  lin.  33-34. -Signnm.  .  .  .  Signum 

38.  lin.  41. -longiquitatem.  .  longinquitatem 

»      49.   lin.   2.  —  NOSTRIS   NOSTRI 

„    5b.  lin.  2  5.-mana   manu 

„     3g.  lin.  g.-uestariarum.  .  .  .  uestaranum 
»   i5G.  (sommario)  -  e  di  un  .  .      ed  un 

»   102.  lin.  3.-suisque   tu.sque 

»   240.  (sommario)  -  Annno.  .  .  Anno 


u  J 
c  « 

PO 


a?  7/.; 


AVVERTENZA 


Te?'  incarico  della  Società  Roniana  di  storia  patria  noi  imprendiamo 
di  pubblicare  il  Regesto  di  Jarfa  compilato,  uscendo  l  undicesimo  secolo, 
dal  monaco  Gregorio  di  Catino  che  lo  intitolò  Liber  Gemniagraphus  Sive 
Cleronomialis  Ecclesiae  Farfensis.  //  volume  che  viene  ora  per  primo  alle 
stampe,  contiene  i  prologhi  al  %egesto  scritti  dal  compilatore  Gregorio  e 
da  Giovanni  il  Grammatico,  i  cataloghi  degli  abati  e  dei  papi,  gli  an- 
nali e  la  serie  dei  documenti  farfensi  incominciando  da  quelli  antichis- 
simi dati  durante  il  governo  abballale  di  Tommaso  da  Morienna  re- 
stauratore del  Monastero  fino  a  quelli  che  furon  dati  reggente  /'  abate 
Ilderico  (An.  705-8^7).  Così  man  mano  terran  dietro  a  questo  gli  altri 
volumi  divisi  un  daW altro  come  consiglia  la  cronologia  farfense.  Un  vo- 
lume proemiale  conterrà  gì  indici  che  Gregorio  di  Catino  premise  al  'Re- 
gesto, una  raccolta  di  canoni  inserita  nel  Regesto  da  Gregorio,  altri 
copiosi  indici  compilati  da  noi,  e  quello  che  dovrem  dire  intorno  al  T^gesto 
e  al  Monastero  di  Jarfa.  Terciò  rimandando  a  quel  volume  ogni  altro 
discorso,  noi  ci  limitiamo  in  questa  avverten'^a  a  indicare  compendiosamente 
alcune  norme  del  nostro  lavoro,  le  quali  serviranno  intanto  a  chi  avrà  bi- 
sogno di  adoperar  questo  libro. 

Il  T^gesto  di  Jarfa  per  essere  copia  autografa  di  documenti  già 
distrutti  e  per  sempre  perduti,  non  richiede  una  edi'^ione  critica  che  per 
mer^o  di  confronti  e  di  induzioni  restituisca  il  testo  errato  alla  le'^ione 
genuina.  Terciò  tenendoci  fedeli  a  quanto  si  trova  scritto  nel  codice,  ab- 
biamo rispettato  a  rigore  e  in  ogni  minuto  particolare  le  parole  e  la  or- 
tografia del  monaco  Gregorio,  memori  di  ciò  che  dice  egli  stesso  parlando 

.  b 


AVVERTENZA 


ai  posteri  dell  opera  sua  (i).  Soltanto  dopo  molto  esitare  ci  siam  decisi 
di  ìuodificare  parzialmente  la  punteggiatura ,  perchè  ci  è  parso  che  quella 
del  Catinese  fosse  incerta  sovente,  e  tale  da  mettere  nel  dubbio  la  mente  degli 
studiosi  e  rendere  spesso ,  se  non  inutile,  almeno  faticosa  e  lunga  la  lettura 
del  libro.  Così,  tranne  la  punteggiatura,  tutto  ciò  che  si  legge  nel  testo  di 
questo  volume  appartiene  a  Gregorio,  e  poiché  qua  e  la  raramente  nel  codice 
si  legge  qualche  parola  scritta  in  tempi  posteriori  da  mani  diverse,  noi  ab- 
biamo contrassegnato  quelle  parole  facendole  stampare  in  caratteri  corsivi. 
La  natura  del  libro,  che  pubblichiamo  e  la  molteplice  varietà  degli  studi 
a  cui  puh  fornire  materia,  ci  parvero  esiger  da  noi  una  severa  sobrietà 
di  note,  e  abbiamo  cercato  d  interrompere  con  esse  quanto  meno  potevamo 
r  attenzione  dei  lettori.  Le  poche  note  che  si  leggeranno  a  pie  di  pagina, 
furono  scritte  quasi  tutte  a  indicar  le  ragioni  per  le  quali  ci  siamo  de- 
cisi in  alcun  caso  dubbio.  Ter  tal  maniera  il  lettore  avvisato,  facendo 
in  quei  casi  stima  diversa  dalla  nostra,  potrà  anche  diversamente  giudicare 
da  noi.  La  questi  casi  dubbi  pili  facilmente  ci  siamo  trovati  nel  fissare, 
secondo  che  sapevamo  e  potevamo,  la  cronologia  dei  documenti.  Questo 
lavoro  che  ci  fu  necessita  imprendere  per  fare  agevole  /'  uso  del  T^gesto, 
riusciva  in  verità  alquanto  difficile  in  così  grande  congerie  di  documenti 
antichissimi ,  e  si  rendeva  più  scabro  perchè  noi  di  questi  documenti  non 
dovevamo  discutere  l  autenticità.  Dissertando  sulla  autenticità  dei  docu- 
menti e  sul  valore  di  essi  singolarmente,  noi  avremmo  aggiunto  al  volume 
un  inutile  peso,  prevenendo  e  forse  intralciando  l opera  dei  dotti  che  vor- 
ranno studiarlo.  Ci  siamo  dunque  limitati  a  premettere  per  ciascun  do- 
cumento una  breve  intestazione  nella  quale  è  dichiarato  ciò  che  esso  contiene. 
Uy^ella  intestazione  abbiamo  procurato  d' indicare ,  per  quanto  la  necessaria 
brevità  comportava,  i  nomi  delle  persone  e  dei  luoghi  di  cui  è  menzione 
nel  documento.  Ripetendo  poi  riunite  a  guisa  d' indice  tutte  queste  in- 
testazioni, ci  pare  che  quei  nomi  gioveranno  a  mostrare  per  quali  atti- 
nenze i  documenti  del  volume  son  collegati  tra  loro,  e  specialmente  aiu- 


(i)  «  Itaque,  siculi  michi  a  praedicto  abbate 
ctrcliquis  iussiim  est  religiosis  senioribus ,  nichil 
ex  respectu  chartarum  ex  Itis  quae  nidi  minai, 
nichilque  in  rerum  translatione  adauxi,  sed  uti 
tunc  cum  scriberem  oculis  perspcxi,  et  respectu 
capere  uaeraci  potai,  rescribere  studui   Veri- 
tate  ergo  rerum  causarumque  utilium  solummodo 
contentus,  solhrti  subtilique  sagacitate  uaeracis- 
simum  absque  aliqua  f rande,  christo  propitio 
eiusque  genitricis  perpetuae  uirginis,  cuius  est 


causa,  suffragiis  adiiitus  hoc  perficere  studui 

opus   Quae  nero  antiquissima  uetustate 

consumpta  et  a  uermibus  perspeximiis  corro- 
sa atque  ad  capiendum  difficillima,  acquo  iu- 
dicio  omisimus  intacta,  nolentes  nisi  quae  oculis 
clarius  decernebamus  uel  intellectu  capere  uae- 
raci poteramus,  huic  tam  maerissimo  inserere 

opusculo   uaerissimam  rerum  fidelemque 

translationem  nactus  sum  transducere  »  (pag.  G, 
e  7  di  questo  volume). 


AVVERTENZA 


vij 


teranno  le  ricerche  genealogiche  e  le  topografiche.     Così  fino  a  che, 
compiuto  il  lavoro,  potremo  dar  nel  volume  proemiale  gl'indici  generali 
di  tutto  il  T^egesto,  queste  intestazioni  ne  faranno  le  veci,  e  più  tardi  non 
saranno  superflue.    La  numeraifone  in  cifre  romane  premessa  ai  documenti 
da  Gregorio  di  Catino  per  indicarne  l  ordine  progressivo ,  non  era  suffi- 
ciente ai  bisogni  del  libro,  e  noi  riproducendola  fedelmente  ve  ne  abbiamo 
aggiunta  un  altra  in  cifre  arabiche.    La  data  di  ciascun  documento  pre- 
cede le  intestazioni ,  e  abbiam  procurato  di  ricavarla  dalle  note  cronolo- 
giche trovate  nei  documenti;  ma  se  note  cronologiche  facevano  difetto,^ 
ovvero  sia  per  contraddizione  sia  in  altra  guisa  apparivano  fallaci,  ab- 
biamo indicata  la  incertezza  nostra  con  un  segno  d' interrogazione  o  cer- 
cato di  trarre  il  vero  dal  dubbio  con  induzioni  le  quali,  come  abbiam  detto, 
saranno  palesate  ai  lettori  al  pie  della  pagina.    Ln  questo  lavoro  crono- 
logico abbiam  cercato  di  usare  ogni  diligenza;  ma  se  per  caso  saremo 
incorsi  in  qualche  errore  o  incorreremo  nei  volumi  che  seguiranno,  chi 
ha  pratica  di  certe  difficolta  ci  sarà  benevolo,  sapendo  che  forse  nessuno, 
pur  tra  i  sommi  cronologi,  in  opere  di  lunga  lena  andò  sempre  immune 
da  errore.    Se  anche  a  noi  ne  saranno  sfuggiti,  la  diligenza  usata  ci  as- 
sicura che  non  potranno  esser  molti,  e  ci  conforta  la  speranza  di  aver  fatta 
opera  non  inutile  per  coloro  che  dovranno  ricorrere  di  frequente  al  T^- 
gesto  di  Jarfa.    cAi  quali  nel  dare  in  luce  questo  primo  volume  noi  ci 
volgiamo  per  consiglio,  assicurandoli  che  terremo  in  conto  di  benefìcio  ogni 
ammaestramento  pel  quale  ci  sia  possibile  di  migliorare  in  alcuna  cosa  i 
futuri  volumi. 

Chiudiamo  queste  parole  inviando  speciali  ringraziamenti  ai  signori 
Corvisieri,  De  Tiessi  e  Monaci  incaricati  dalla  Società  di  esaminare  la 
esecuzione  del  nostro  lavoro.  Il  cavalier  Corvisieri  Tresidente  della  Società, 
il  quale  già  ci  guidò  entrambi  nei  primi  studi  della  Diplomatica ,  non  solo 
ci  invitò  primo  or  sono  cinque  anni,  ad  intraprendere  questo  lavoro,  ma  ce 
ne  abbreviò  la  via  e  la  fatica  cedendo  una  vecchia  copia  del  Regesto  fatta  nel 
secolo  passato.  Di  questa  copia  parleremo  a  suo  tempo  nella  prefazione  ; 
qui  basti  dire  che  sebbene  molto  errata  e  nella  ortografia  interamente  diversa 
dal  testo ,  ci  fu  pure  utile,  ed  e  superfluo  aggiungere  che  una  severa  colla- 
zione fatta  sul  codice  la  emendò  tutta  quanta.  Dell  illustre  Giovanni  'Bat- 
tista De  T^ssi  basta  citare  il  nome  per  indicare  che  la  sua  approvazione  ci  fu 
preziosa.  oAd  Ernesto  Monaci  poi  tributiamo  grazie  con  riconoscenza  pro- 
fonda e  caldo  affetto  d' amici.  Egli  con  infaticabile  operosità  e  con  amore 
grandissimo  ha  speso  più  particolarmente  le  esperte  sue  cure  alla  buona 
esecuzione  tipografica  di  questo  libro,  togliendo  così  per  noi  molto  tempo  ai 
dotti  studi  pei  quali  va  onorato  fra  i  cultori  della  filologia  neolatina. 


viij  AVVERTENZA 

La  solerzia  accurata  e  l  ingegno  del  tipografo  cavalier  Vigo  son  troppo  noti 
e  non  han  bisogno  di  lode,  ma  ci  conceda  la  sua  modestia  che  noi  di- 
ciamo daverne  ricavato  aiuto  grande  durante  il  corso  della  stampa.  Inoltre 
noi  dobbiamo  riconoscen'^a  ai  custodi  della  "Biblioteca  Vaticana  dove  si  con- 
serva il  T^gesto,  per  la  ospitalità  che  ci  hanno  sempre  concessa  umanissima 
e  generosa. 

Ci  è  caro  chiudere  questo  tributo  con  un  ultimo  e  più  solenne  rin- 
graziamento, nel  nome  della  Società  e  nel  nostro,  al  Comune  di  T^ma 
patrono  della  Società  nostra,  il  quale  concorrendo  largamente  alle  spese 
fece  possibile  la  stampa  di  questo  volume.  Ter  fermo  il  nobilissimo  Co- 
mune nel  proteggere  le  discipline  storiche  mostra  di  sentire  che  dalla 
tradi^iojie  del  passato  prende  for^a  e  si  svolge  la  vita  dei  popoli.  TDegno 
e  veramente  ed  opportuno  che  i  rinnovati  figli  di  un  gran  popolo  cer- 
chino nel  passato  la  coscienT^a  delle  imprese  presenti  e  la  ispirazione  delle 
future.  I  rivoli  nel  cammin  lungo  che  li  disgiunge  dal  mare  avvicinati 
e  confusi  insieme  si  tra.f ormano  in  fiumi,  e  così  noi  ragunando  d'ogni 
parte  le  memorie  dei  padri  nostri  e  meditandole  con  amore  solerte  ne  ri- 
caveremo ammaestramento  alla  vita  che  ci  è  schiusa  dinnanzi.  La  carità 
patria  mostrata  dal  Comune  di  T^jna  nel  soccorrere  la  stampa  di  questo 
volume  ci  aiuta  a  credere  che  non  abbiamo  fatta  opera  inutile  svegliando, 
come  un'eco  lontana,  la  voce  d'un  monaco  solitario  che  spese  la  vita  a 
salvarci  tanta  parte  della  storia  d'Italia. 


Ignazio  Giorgi 
Ugo  Balzani 


INDICE 

E    SOMMARI    DEI  DOCUMENTI 


Avvertenza  Pag. 

Indice  e  Sommar!  dei  documenti  » 

Prologo  di  Gregorio  di  Catino  » 

Prefazione  del  medesimo  » 

Principali  privilegi  dei  Pontefici  e  precetti  degli 
Imperatori  dei  Re  e  dei  Duchi  » 

Catalogo  degli  Abati  » 

Catalogo  dei  Pontefici  » 

Annali  Farfensi  » 

Prologo  di  Giovanni  Grammatico  » 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Tommaso.  ...» 

Documento  i.  An.  -job.  Faroaldo  II  Duca  di  Spoleto 
accompagna  con  una  sua  lettera  Tommaso  di  Mo- 
rienna  Abate  di  Farfa  al  Pontefice  Giovanni  VII, 
chiedendo  un  privilegio  di  conferma  per  le  con- 
cessioni da  lui  fatte  al  Monastero  » 

Documento  2.  An.  7o5.  Il  Pontefice  Giovanni  VII  con 
una  sua  bolla  conferma  le  concessioni  del  Duca 
Faroaldo  al  Monastero  di  Farfa  e  ne  stabilisce  i 
privilegi  » 

Documento  3.  An.  718.  Barbato  e  Valeriano  chierici, 
e  Baroncio  colono  vendono  a  Tommaso  Abate  di 
Farfa  un  oliveto  confinante  a  Scappligiano  ed  al- 
cune taglie  d'ulivi  » 

Documento  4.  An.  720.  Sisone,  Lupolo,  Winone  ed 
Orso  donano  al  Monastero  quattro  taglie  d'ulivi 
situate  in  Anziano.  Sisone  vende  allo  stesso  Mo- 
nastero undici  taglie  per  sei  soldi  d'oro.  .    .  » 

Altra  notizia  biografica  dell'  Abate  Tommaso  .  » 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Auneperto.  ...» 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Lucerlo  » 

Documento  5.  An.  724.  Trasmondo  II  Duca  di  Spo- 
leto concede  al  Monastero  la  chiesa  di  S.  Getulio, 
i  beni  che  da  antico  appartenevano  a  questa  chiesa, 
ed  un  terreno  collocato  nel  suo  territorio .    .  » 

Documento  6.  An.  739.  Liutprando  Re  dei  Longobardi 
conferma  i  privilegi  del  Monastero  » 

Documento  7.  An.  740.  Trasmondo  II  Duca  di  Spo- 
leto concede  al  Monastero  alcune  decime,  una 
terra  nel  fondo  Germaniciano  e  tre  taglie  d' ulivi 
situate  in  quella  stessa  terra  » 

Documento  8.  An.  745.  Adualdo  e  Audolfo  cedono  a 
favore  del  Monastero  i  casali  Asiliano  e  Fiola  in 
cambio  di  altri  due  che  Godefrido  gastaldo  pro- 
mette loro  » 

Notizia  biografica  dell'Abate  Fulcoaldo.  .  .  .  » 
Documento  9.  An.  745.  Lupo  Duca  di  Spoleto  con- 
cede al  Monastero  i  coloni  Calendinolo  e  Tursone 
con  quanto  loro  appartiene  nel  territorio  reatina 
nel  luogo  detto  a  S.  Cassiano  o  in  Museleo.  .  » 
Documento  io.  An.  746.  Lupo  Duca  di  Spoleto  con- 
cede al  Monastero  una  pezza  di  terreno  del  gualdo 
dì  S.  Giacinto  >; 


v 

vili) 
3 
6 

7 
8 

9 

IO 

20 
22 


23 


25 


IVI 

26 

ivi 
ivi 


27 


28 

ivi 


29 


Documento  11.  An.  746.  Lupo  Duca  di  Spoleto  dona 

al  Monastero  il  gualdo  di  S.  Giacinto.  .    .  Pag.  2q 

Documento  12.  An.  747.  Lupo  Duca  di  Spoleto  con- 
cede al  Monastero  il  casale  Torre  congiunto  al 
gualdo  di  S.  Giacinto  »  3o 

Documento  i3.  An.  717.  Lupo  Duca  di  Spoleto  con- 
ferma la  giurisdizione  del  Monastero  di  Farfa  so- 
pra quello  di  S.  Pietro  in  Classicella  ....    »  ivi 

Documento  14.  An.  749  o  j5o.  Lupo  Duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  i  casali  Asiniano  e  Fiola  già 
ceduti  in  cambio  da  Adualdo  e  Audolfo.  .    .    «  3i 

Documento  i5.  An.  749.  Lupo  Duca  di  Spoleto  con- 
cede all'Abate  di  Farfa  che  le  donne  non  possano 
passare  che  per  certe  determinate  vie  nei  dintorni 
del  Monastero  »  ivi 

Documento  16.  An.  760.  Lupo  Duca  di  Spoleto  dona 
al  Monastero  Sindulo  colla  famiglia  e  la  por- 
zione sua  »  32 

Documento  17.  An.  75 1.  Lupo  ed  Ermelinda  Duchi 
di  Spoleto  concedono  al  Monastero  di  Farfa  il  Mo- 
nastero di  S.  Giorgio  destinato  ad  accoglier  mo- 
nache di  nazione  longobarda  e  franca.  ...»  ivi 

Documento  18.  An.  751.  Astolfo  re  dei  Longobardi 
conferma  al  Monastero  quattro  concessioni  del 
duca  Lupo  »  33 

Documento  1 9.  An.  747.  Rotfredo  dona  al  Monastero 
una  terra  confinante  col  fiume  Farfa  e  le  terre 
del  Monastero  »  ivi 

Documento  20.  An.  74S.  Bona  dona  al  Monastero  la 

sua  porzione  del  casale  Fornicata  »  34 

Documento  21.  An.  749.  Isemondo  e  Teudemondo 
fratelli  donano  al  Monastero  la  metà  del  casale 
Aliniano  »  35 

Documento  22.  An.  749.  Giudicato  col  quale  si  af- 
ferma il  diritto  del  Monastero  su  due  casali  si- 
tuati nel  gualdo  di  S.  Giacinto  contro  le  pretese 
di  Audolfo  e  Audualdo  »  ivi 

Documento  23.  An.  749.  Benedetto  diacono  e  Teude- 
rado  fratelli  vendono  al  Monastero  la  porzione  di 
Piciareno  colono  situata  in  Busiano  ed  in  Ilice.   »  36 

Documento  24.  An.  749.  Benedetto  diacono  e  Teude- 
rado  fratelli  vendono  al  Monastero  il  casale  detto 
Paterno  »  ivi 

Documento  2  5.  An.  750.  Giudicato  di  Lupo  Duca  di 
Spoleto  in  favore  di  Claudiano  monaco  a  cui  con- 
trastavano in  giudizio  il  fratello  e  i  nepoti.   .    »  37 

Documento  26.  An.  746.  Palombo  diacono  dona  al 
Monastero  la  sua  porzione  situata  in  Lamaiano 
di  Sabina  »  38 

Documento  27.  An.  747.  Bona  fa  dono  al  Monastero 
di  quanto  possiede  al  tempo  della  donazione  nel 
fondo  Fornicata  »  ivi 


C 


X 


INDICE 


Documento  28.  An.  ySo.  Lupo  Duca  di  Spoleto  dona 
al  Monastero  una  corticella  posta  in  S.  Vito  e  molti 
coloni  Pag.  39 

Documento  29.  An.  744.  Teudemondo  cambia  la  metà 
del  casale  Paciliano  contro  la  porzione  di  Ursello 
in  Acquaviva  »  40 

Documento  3o.  An.  747.  Giudicato  di  Insario  messo 

del  Re  Ratchis  intorno  al  gualdo  di  S.  Giacinto.    »  ivi 

Documento  3i.  An.  751.  Composizione  tra  1' Abate  di 
Farfa  e  i  due  fratelli  Grimoaldo  ed  Ansone  nipoti 
del  monaco  Claudiano  per  la  quale  vien  ceduto 
ad  essi  durante  la  loro  vita  il  casale  Tuliano.  »  42 

Documento  32.  An.  /52.  Rotarlo  Abate  ed  Itta  monaca 
coniugi,  insieme  coi  loro  figli  Teudilasio,  Teude- 
rico,  Nordemanno  e  Itto  donano  al  Monastero 
quindici  taglie  d'ulivi  nel  luogo  Mussino.    .    .    »  43 

Documento  33.  An.  JÒ2.  Teudone  monaco  del  Mona- 
stero di  S.  Salvatore  in  Sabina  vende  al  Mona- 
stero di  F'arfa,  pel  prezzo  di  venti  libbre  d'ar- 
gento, il  casale  Lunghezza  »  ivi 

Documento  34.  An.  753.  Notizia  di  un  giudicato  pro- 
nunziato in  una  causa  tra  il  Monastero  di  Farfa 
e  Mauro  chierico,  intorno  al  casale  Turraniano.    »  44 

Documento  35.  An.  753.  Miccione  coi  figli  Petrulo, 
Matteolo  e  Goffredo  dona  alla  chiesa  di  S.  Maria 
nel  casale  Tauriano  sei  oncie  del  casale  chiamato 
Gasa  Vittore  »  45 

Documento  36.  An.  754.  Bonualdo  e  Radulo  fratelli, 
col  consenso  dei  loro  signori  Fulcoaldo  Abate  di 
Farfa,  Fulculo  e  Mauro,  chiamano  a  parte  dei  loro 
beni  nei  casali  Fornicata  e  Casula  il  loro  zio  ma- 
terno Marzianulo  »  ivi 

Documento  37.  An.  755.  Teutone  vescovo  concede  in 
cambio  a  Fulcoaldo  Abate  di  Farfa  il  casale  Gio- 
viano  »  46 

Documento  38.  An.  757.  Guinelapo  sculdascio  colla 
moglie  Stefania  donano  al  Monastero  alcuni  beni 
posti  nei  territori  Pretoriolo,  Anziano,  Figlinole, 
Corneliano,  Tarlano  e  Secondiliano  »  ivi 

DocUiMENTO  39.  An.  757.  Felice  colono  del  Monastero 
dona  al  Monastero  stesso  alcuni  coloni  e  servi  e 
la  sua  porzione  del  fondo  Lunghezza,  del  quale 
però  si  riserba  1'  usufrutto  fino  al  tempo  della  sua 
morte  » 

Documento  40.  An.  757.  Gundoaldo  figlio  di  Ilbremon- 
do  prende  ad  amministrare  per  conto  del  Monaste- 
ro la  corte  posta  nel  territorio  Germaniciano.  .  » 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Guandelperto.   .    .  » 

Notizia  biografica  dell'Abate  Alano  » 

Documento  41.  An.  767.  Teodoro  di  Viterbo  toglie  a 
fitto  dal  Monastero  l'oratorio  di  S.  Angelo  colle 
sue  appartenenze  donate  già  a  Farfa  da  suo  padre 
Cuntario  e  da  Occliavia  presbitera  » 

Documento  42.  An.  7C0.  Maurissone  ed  Ubaldulo  ven- 
dono al  Monastero  una  loro  terra  posta  in  Sette- 
ponzio  di  Sabina  »  ivi 

Documento  43.  An.  761.  Allone  ed  Alboino  monaci 
del  Monastero  di  S.  Vincenzo  vendono  a  P'arfa 
una  loro  terra  posta  nel  luogo  Valeriano  .    .    »  5o 

Documento  44.  An.  761.  A  titolo  di  composizione  pel 
furto  di  un  cavallo  commesso  a  danno  del  Mo- 
nastero, Audone  cede  al  Monastero  stesso  alcuni 
suoi  beni  posti  nel  casale  Malliano  »  5i 

Documento  45.  An.  761.  Gisulfo  Duca  di  Spoleto  giu- 
dica a  favore  di  Farfa  in  una  controversia  sorta 
intorno  al  casale  Malliano,  fra  il  Monastero  e  Cam- 
pulo  di  Rieti  »  ivi 

Documento  46.  An.  761.  Gisulfo  Duca  di  Spoleto  in- 
sieme con  Gumperto  messo  del  re  giudica  a  fa- 
vore di  Farfa  in  una  causa  tra  il  Monastero  e  Al- 
frido  esercitale  intorno  alla  cliiesa  di  S.  Antimo 
nel  casale  Anziano  »  52 


47 

48 
ivi 
ivi 


49 


Documento  47.  An.  761.  Sundebado  chiamato  anche 
Aliperto  esercitale  di  Rieti  dona  al  Monastero 
tutti  i  suoi  beni  posti  nel  luogo  Criptula  .  Pag. 

Documento  48.  An.  761.  Gisulfo  duca  di  Spoleto  dona 
a  Farfa  la  metà  del  gualdo  di  S.  Angelo  in  flumine 
e  la  metà  del  castagneto  chiamato  Sessiale.  .  » 

Documento  49.  An.  761.  Ilderico  azionario  cede  al 
Monastero  alcune  pezze  di  terra  e  riceve  in  cam- 
bio la  basilica  di  S.  Agata  fuori  le  mura  di  Rieti.  » 

Documento  5o.  An.  762.  Teodori  esercitale  di  Rieti 
dona  tutti  i  suoi  beni  al  Monastero  » 

Documento  5i.  An.  762.  Desiderio  re  dei  Longobardi 
conferma  a  Farfa  la  donazione  del  Monastero  di 
S.  Ippolito  fatta  da  Benetrada  vedova  e  dai  figli 
di  lei  Atrio  e  Teofanio  e  dalla  moglie  di  questo 
Petruccia;  e  la  donazione  di  alcuni  beni  nel  ter- 
ritorio di  Fermo  fatta  da  Gualtario  chierico.  » 

Documento  52.  An.  763.  Isemondo  e  Crisanto  ven- 
dono al  Monastero  una  loro  terra  nel  luogo  chia- 
mato Criptula  presso  il  fiume  Farfa.  ...» 

Documento  53.  An.  673.  Teodicio  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  le  decime  del  grano  della  corte 
ducale  di  Amiterno  e  le  decime  del  vino  della 
corte  ducale  d'Interocro  » 

Documento  54.  An.  673.  Auderisio  di  Rieti  offre  al 
Monastero  il  figlio  suo  Auneperto  ed  alcune  por- 
zioni di  beni  che  a  sè  e  ad  Auneperto  spettavano.  » 

Documento  55.  An.  764.  Isemondo  di  Rieti  offre  al 
Monastero  colla  metà  dei  suoi  beni  il  figlio  Aune- 
lasio,  e  l'Abate  Alano  si  obbliga  a  nutrirlo  e  a 
vestirlo  per  la  metà  d'ogni  anno  » 

Documento  56.  An.  764.  Corvillo  rinunzia  a  qualun- 
que sua  pretensione  sulla  chiesa  di  S.  Eugenia 
in  Malliano,  già  donata  al  Monastero  da  suo  fra- 
tello Eudo  » 

Documento  57.  An.  764.  Rimichiso  cede  al  Monastero 
il  casale  Piniano  e  riceve  in  cambio  la  metà  del 
casale  Malliano  » 

Documento  58.  An.  765.  Teodicio  duca  di  Spoleto  ri- 
ceve dal  Monastero  il  gualdo  Alegia  e  dà  in  cam- 
bio il  gualdo  Toirita  insieme  al  diritto  di  pascolo 
per  due  torme  di  giumenti  e  due  migliaia  di  pe- 
core nei  gualdi  ducali  Ascia,  Rivo  Curvo  e  Monte 
Calvo  » 

Documento  Sg.  An.  764.  Lucciano  di  Torri  colono  di 
Farfa  dona  al  Monastero  la  metà  delle  sue  so- 
stanze » 

Documento  60.  An.  764.  Sisone  figlio  di  Rimolfo  vende 
al  Monastero  pel  prezzo  d'un  cavallo  alcuni  suoi 
beni   .  » 

Documento  61.  An.  765.  Lucanulo  di  Corneto  vende 
al  Monastero  le  sue  possessioni  di  Corneto  pel 
prezzo  di  cento  soldi  d'oro  » 

Documento  62.  An.  765.  Manno  figlio  di  Saviniano 
vende  al  Monastero  pel  prezzo  di  cento  soldi 
d'oro  i  suoi  beni  posti  in  Malliano  » 

Documento  65.  An.  764.  Lupo  azionario  cede  al  Mo- 
nastero la  terza  parte  di  un  casale  posto  in  Scan- 
diliano  e  riceve  in  cambio  il  casale  Maurianula.  » 

Documento  64.  An.  765.  Sisone  facendo  oblazione  al 
Monastero  del  figlio  Gualdiperto,  offre  allo  stesso 
Monastero  l'ottava  parte  del  casale  Anziano  ed  una 
nona  parte  l'offre  per  mercede  dell'anima  sua.  Si- 
milmente cede  al  Monastero  la  metà  della  porzione 
del  figliuol  suo  Guinone  ucciso  dal  fratello.    .  » 

Documento  63.  An.  766.  Teodosio  concede  al  Mo- 
nastero una  casa  massaricia  situata  nel  luogo 
detto  Malliano  in  cambio  di  alcuni  beni  in  vai  di 
Tiba  e  Reviano  » 

Documento  66.  An.  766.  Scamberto  dona  al  Mona- 
stero la  corte  di  Cesone,  la  metà  delia  corte  di 
S.  Martino  c  la  corte  de  Casalici  « 


53 

54 

ivi 
55 


56 


57 


58 


5o 


60 


61 


62 


63 


64 


65 


INDICE 


Documento  67.  An.  766.  Miccinello  vende  al  Mona- 
stero una  tavola  di  vigna  posta  nel  fondo  detto 
casale  Fagiano  Pag. 

Documento  68.  An.  766.  Teodicio  duca  di  Spoleto 
dona  al  .Monastero  il  casale  Paternione.    .    .  » 

Documento  6g,  An.  766.  Ferulo  vende  al  Monastero 
una  tavola  di  vigna  situata  nel  casale  Fagiano.  » 

Documento  70.  An.  767.  Crisodono  detto  anche  Occio 
dona  al  Monastero  tutta  la  sua  porzione.  .    .  » 

Documento  71.  An.  768.  Fulcoaldo  monaco  cede  al 
Monastero  tre  case  nel  luogo  detto  Casule  in  cam- 
bio di  altre  due  case  nel  casale  detto  Dotale.  » 

Documento  72.  An.  767.  Autóne  dona  tre  casali  al 
Monastero  » 

Documento  j3.  An.  768.  Tanelde  vedova  di  Pandone, 
col  consenso  del  duca  di  Spoleto  Teodicio  e  dei 
suoi  parenti,  dona  al  Monastero  il  casale  Cici- 
liano  » 

Documento  74.  An.  768.  Alano  abate  del  Monastero 
di  Farfa  cede  la  cella  di  S.  Pietro  in  Classicella 
ed  una  cella  posta  nel  luogo  detto  Fagiano,  ad 
Ansilperga  badessa  del  Monastero  di  S.  Salvatore 
di  Brescia,  in  cambio  di  una  corte  posta  nel  luogo 
detto  Vallante  » 

Documento  75.  An.  768.  Testamento  di  Teuderacio, 
in  gran  parte  a  favore  del  Monastero.  ...» 

Documento  76.  An.  767.  Teudicio  duca  di  Spoleto  con- 
cede al  Monastero  il  diritto  di  pascolo  nei  gualdi 
pubblici  per  dieci  torme  di  giumenti ,  e  per  due- 
mila pecore  in  Monte  Calvo  e  Rivo  Curvo.  .  » 

Documento  77.  An.  769.  Mauro  vende  al  Monastero 
una  terra  in  Malliano  » 

Notizia  biografica  dell' Abate  Guiberto  » 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Probato  » 

Documento  78.  An.  770.  Guileramo  conferma  la  do- 
nazione di  alcune  vigne  poste  nel  luogo  detto  Lan- 
ciano, fatta  da  suo  padre  Coderado  al  Monastero.  » 

Documento  79.  An.  770.  Acerisio  dona  al  Monastero 
tutti  i  suoi  beni  riserbandosene  l'usufrutto  du- 
rante la  sua  vita,  e  per  una  parte  di  essi  riser- 
bandone l'usufrutto  durante  la  vita  loro  alle  so- 
relle Orsa  e  Stefania  » 

Documento  80.  An.  772.  Teodicio  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  l'intero  gualdo  Alegia  riser- 
vandone la  caccia  » 

Documento  81.  An.  772.  Ubaldino  offre  sè  stesso  e 
la  sua  sostanza  al  Monastero  » 

Documento  82.  An.  773.  Ilderico  e  sua  madre  Taci- 
perga  donano  al  Monastero  le  corti  di  Ponziano, 
Ceseriano,  Facciano  e  Laviano  » 

Documento  83.  An.  773.  Breve  notizia  di  un  giura- 
mento col  quale  alcuni  testimoni  affermano  che 
Strupone  aveva  realmente  donato  al  Monastero 
la  sua  porzione  del  casale  Staberiano.  ...» 

Documento  84.  An.  766.  Ilderico  castaido  della  città 
di  Rieti  dona  al  Monastero  una  corte  situata  in 
Ponziano  » 

Documento  85.  An.  770.  Elina  monaca  dona  al  Mo- 
nastero le  suesostanze  in  Sabina  riserbando  l'usu- 
frutto a  sè  ed  alla  madre  Teudiperga  durante  la 
loro  vita  n 

Documento  86.  An.  771.  Elina  monaca  dona  al  Mo- 
nastero le  sostanze  venute  a  lei  dalle  sorelle  Ta- 
ciperga  e  Liutperga  riserbandone  a  sè  ed  alla 
madre  l'uso  durante  la  lor  vita  » 

Documento  87.  An.  772.  Landefredo  dona  al  Mona- 
stero il  casale  Pantanula  riserbandosene  a  vita 
l'usufrutto  » 

Documento  88.  An.  773.  Testamento  col  quale  Gio- 
vanni arciprete  della  chiesa  Reatina  dona  al  Mo- 
nastero la  metà  del  casale  Medianula,  riserban- 
done a  sè  l'usufrutto  durante  la  vita.  ...» 


66 
67 
ivi 
68 

ivi 

69 


73 

ivi 

74 
ivi 


74 


76 
77 


79 


80 


Documento  89.  An.  764?  Tacone  dà  al  Monastero  il 
casale  Cullano  in  cambio  della  porzione  del  ca- 
sale Cordale  posseduta  dal  Monastero.  .    .  Pag.  83 

Documento  90.  An.  772.  Il  pontefice  Adriano  I  con- 
cede che  le  cause  del  Monastero  siano  deferite 
al  priore  del  Vestiario  di  Santa  Chiesa  ...»  ivi 

Documento  91.  An.  774.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  il  gualdo  detto  Taiicies,  la 
chiesa  di  S.  Angelo  e  alcuni  altri  beni.    ...»  85 

Documento  92.  An.  755.  Aimone  di  Viterbo  c  suo 
figlio  Pietro  chierico  offrono  sè  stessi  e  le  loro 
sostanze  al  Monastero  »  ivi 

Documento  93.  An.  776.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  una  massa  in  Sabina  ed  il 
casale  denominato  Canale  »  86 

Documento  94.  An.  776.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  la  corte  detta  Vallante  e  i 
beni  pubblici  di  Pitiliano  »  87 

Documento  95.  An.  776.  Breve  notizia  di  una  contro- 
versia tra  il  Monastero,  e  Ilderico  sculdascio  e 
Agione  rappresentanti  della  chiesa  episcopale  di 
Rieti  pel  casale  Balberiano  »  88 

Documento  96.  An.  776.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  la  casa  Perotis  colle  sue  di- 
pendenze »  ivi 

Documento  97.  An.  776.  Giudicato  d' lideprando  duca 
di  Spoleto  nella  causa  tra  Sinualdo  vescovo  di 
Rieti  ed  il  monastero  pel  casale  Balberiano.  .    »  8g 

Documento  98.  An.  777.  Teuferio  prete  offre  sè  stesso 
e  dona  al  Monastero  in  assoluta  proprietà  alcune 
case  e  terre  annullando  un'altra  carta  di  dona- 
zione per  la  quale  riserbava  a  sè  l'usufrutto  delle 
cose  donate  » 

Documento  99.  An.  777.  Aliperto  dona  al  Monastero, 
nella  parte  dì  sua  proprietà  del  casale  Marcia- 
nello,  il  terreno  per  cui  dovranno  condursi  le 
acque  di  una  forma  » 

Documento  100.  An.  777.  Alerado  ed  Orso  fratelli 
donano  al  Monastero,  nella  parte  di  loro  proprietà 
del  casale  Marcianello,  il  terreno  per  cui  dovranno 
condursi  le  acque  di  una  forma  »  ivi 

Documento  ioi.  An.  777.  Leone  dona  al  Monastero 
la  sua  porzione  dell'acqua  nel  casale  detto  Casa- 
pendola  e  il  terreno  pel  quale  dovranno  esser 
condotte  le  acque  di  una  forma  »  92 

Documento  102.  An.  777.  Calvenzio  toglie  a  livello  dal 

Monastero  un  casale  nel  luogo  detto  Verrucole.  »  ivi 

Documento  io3.  An.  777.  Giudicato  d' lideprando  duca 
di  Spoleto  nella  causa  tra  Sinualdo  vescovo  e 
Rimone  castaido  di  Rieti  per  la  chiesa  di  S.  Mi- 
chele  »    9  3 

DocuMENio  104.  An.  778.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  di  S.  Michele  presso  Rieti  e 
e  a  Guicperto  vescovo  l'acqua  necessaria  per  un 
molino  da  costruirsi  nel  fiume  Mellino.    ...»  94 

Documento  io5.  An.  778.  lideprando  duca  di  Spoleto 
dona  a  Guicperto  vescovo  il  Monastero  di  S.  Mi- 
chele presso  Rieti  »  ivi 

Documento  106.  An.  777.  Pimpula  dona  al  Mona- 
stero i  suoi  beni  posti  nei  fondi  Pennigiano  ed 
Ancariano  »  95 

Documento  I'07.  An.  777.  Gemmulo  ed  Erfemario 
fratelli  donano  al  Monastero  nel  fondo  Toligiano 
il  terreno  per  cui  dovranno  essere  condotte  le 
acque  di  una  forma  »  ivi 

Documento  108.  An.  777.  Testamento  di  Vittore  in 

favore  del  Monastero  •    »  96 

Documento  109.  An.  777.  Teudemondo  sculdascio 

dona  al  Monastero  il  casale  Gabiniano.  ...»  97 

Documento  iio.  An.  778.  Teudemondo  dona  al  Mo- 
nastero due  case  nel  luogo  detto  Criptule.    .   »  ivi 

Documento  hi.  An.  776.  Teudemondo  sculdascio 


90 


91 


xij 


liAQDICE 


offre  al  Monastero  il  figlio  Gualdiperto  chierico 

insieme  colla  sua  porzione  Pag.  98 

Documento  112.  An.  778.  Teudeperto  chierico  offre 

sè  stesso  e  alcuni  suoi  beni  al  Monastero  .    .    »  ivi 
Documento  i  i3.  An.  778.  Ildeprando  duca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  quattro  case  nel  luogo  detto 

Tagiano  "99 

Documento  i  14.  An.  778.  Pietro  vescovo  cede  al  Mo- 
nastero l'acqua  del  casale  Mutella  e  riceve  in 
cambio  dieci  moggia  di  terra  poste  nel  casale 

stesso  »  ivi 

Documento  ii5.  An.  778.  Aroaldo  maestro  dona  al 
Monastero  i  suoi  beni  pesti  nel  luogo  detto  Sel- 

vanione  »  100 

Documento  116.  An.  778.  Ildeprando  duca  di  Spoleto 
dona  a  Garilone  monaco  di  Farfa  i  due  casali 
Sibiano  e  Ciciliane  posti  nella  massa  detta  Nau- 

tona  nel  territorio  di  Rieti  »  ivi 

Documento  117.  An.  778.  Giovanni  prete  dona  alcuni 

beni  al  Monastero  »  101 

Documento  118.  An.  778.  Bassello  offre  i  suoi  figli 
Gunperlo  ed  Arichi  e  dona  pressoché  tutti  i  suoi 

beni  al  Monastero  »  102 

Documento  119.  An.  778.  Ansa  vedova  di  Teodera- 
cino  offre  al  Monastero  sè  stessa,  la  figlia  Teo- 
doria,  e  tutti  i  beni  appartenenti  a  sè  e  alla  figlia.  »  ivi 
Documento  120.  An.  778.  Probato  Abate  di  Farfa  cede 
a  Stefano  notaio  una  terricciuola  vicina  alla  casa 
dello  stesso  Stefano  e  riceve  in  cambio  un'altra 
piccola  terra  sulla  quale  cadeva  la  gronda  di  una 

casa  del  Monastero  »  io3 

Documento  121.  An.  778.  Godescalco  dona  al  Mona- 
stero alcuni  suoi  beni  »  104 

Documento  122.  An.  778.  Ebremondo  dona  al  Mo- 
nastero la  sua  porzione  del  casale  Atriano  in 

Sabina  »  io5 

Documento  i  2  3.  An.  778.  Gregorio  chierico  offre  al  Mo- 
nastero il  figlio  Liuprando  chierico  ed  alcuni  beni  »  ivi 
Documento  124.  An.  779.  Goderisio  dona  al  Mona- 
stero alcuni  suoi  beni  »  106 

Documento  i25.  An.  779.  Zarone  dona  al  Monastero 
la  sua  porzione  del  fondo  Manciano  e  tre  taglie 

d'ulivi  in  Flacciano  »  ivi 

Documento  126.  An.  778.  Orso  cede  al  Monastero  la 
sua  porzione  del  fondo  Marcianello  e  riceve  in 
cambio  una  casa  posta  nella  città  di  Rieti.  .    »  107 
Documento  127.  An.  775.  Diploma  d'immunità  tem- 
porale concesso  da  Carlomagno  al  Monastero.  »  ivi 
Documento  128.  An,  775.  Diploma  d'immunità  spi- 
rituale concesso  da  Carlomagno  al  Monastero.  »  108 
Documento  129.  An.  780.  Guigperto  vescovo  conce- 
de a  Farfa  il  Monastero  di  S.  Angelo  ad  pontem 
fractum  presso  la  città  di  Rieti,  con  tutte  le  sue 

appartenenze  »  109 

Documento  1  3o.  An.  775.  Liusperto  prete  che  aveva 
già  donati  al  Monastero  i  beni  venutigli  dai  suoi 
fratelli,  dona  ancora  tutto  ciò  che  ha  aggiunto 
e  potea  aggiungere  a  questi  beni,  più  la  chiesa 

di  S.  Gregorio  da  esso  costruita  »  ito 

Documento  i3i.  An.  776.  Cauculo  vende  al  Mona- 
stero le  sue  vigne  poste  nei  fondi  Afraniano  e 

Torriclae  »  ivi 

Documento  i32.  An.  776.  Lupo  dona  al  Monastero 

la  corte  chiamata  Taziano  »111 

Documento  i33.  An.  776.  Teudemondo  dona  al  Mo- 
nastero il  gualdo  detto  Mogiano  e  alcuni  casali.»  1 12 
Documento  134.  An.  776.  Carlomagno  conferma  al 

Monastero  alcuni  privilegi  e  donazioni.  ...»  ivi 
Notizia  uiografica  dell'  Abate  Ragambaldo  .    .    .    »  i  i  3 
Documento   i35.  An.  781.  Giudicato  d' Ildeprando 
duca  di  Spoleto  in  una  causa  tra  Pandone  di 
Rieti  e  Farfa  pel  Monastero  di  S.  Angelo.    .    .    »  ivi 


Documento  i36.  An.  781.  Ragambaldo  abate  di  Farfa 
cede  a  Pergone  una  casa  posta  in  Pompiniano,  e 
riceve  in  cambio  alcuni  altri  beni.  .  .  .  Pag.  i  i 
Documento  137.  An.  783.  Ildeprando  duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero  i  casali  Sibiano  e  Suci- 
liano  nella  massa  detta  Pretorio,  ed  una  porzione 

d'acqua  in  Setteponzio  »  iiO 

Documento  i38.  An.  785.  Teuderado  dona  alla  chiesa 
di  S.  Michele  supter  pontem  fractum  la  sua  por- 
zione di  dote  della  chiesa  di  S.  Pietro.   ...»  ivi 
Documento  i3g.  An.  782.  Carlomagno  conferma  al 
Monastero  la  proprietà  della  chiesa  di  S.  Michele 

presso  Rieti  *  »117 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Altperto  »118 

Documento  140.  An.  785.  Romualdo  offre  sè  stesso 

e  i  suoi  beni  al  Monastero  »  ivi 

Documento  141.  An.  786.  Paolo  falconiere  compra 
dal  Monastero  due  case  presso  Rieti  pel  prezzo 
di  I  5o  soldi  lucchesi  ed  un  prato  in  Lauriano.  »  ivi 
Documento  142.  An.  786.  Ilderico  gastaldo  insieme 
alla  madre  Taciperga  e  alla  moglie  Ilciperga  do- 
nano molti  beni  al  Monastero  »  119 

Documento  143.  An.  786.  Ilderico  chierico  dona  molti 

beni  al  Monastero  »  120 

Documento  144.  An.  787.  Ildeprando  duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero  i  beni  confiscati  ai  coniugi 

Ravennone  e  Alerana  »121 

Documento  145.  An.  788.  Gairone  offre  sè  stesso  al 
Monastero,  promettendo  di  tenere  a  mezzeria  un 
molino  ed  un  orto  del  Monastero  stesso  posti  nel 

luogo  detto  Fortuna  »  122 

Documento  146.  An.  789.  Aribona  dona  al  Monastero 
una  casa  in  Viterbo,  una  tavola  di  prato  nel  ca- 
sale Canolino,  ed  una  tavola  di  vigna  nel  casale 

Quinziano  »  ivi 

Documento  147.  An.  789.  Teudemondo  sculdascio 
dona  al  Monastero  alcuni  beni  posti  in  diversi 

territorii  di  Sabina  »  i23 

Documento  148.  An.  788.  Carlomagno  conferma  al 
Monastero  la  donazione  dei  beni  confiscati  a  Ra- 
vennone e  ad  Alerana  coniugi,  fatta  dal  duca 

Ildeprando  »124 

Notizia  biografica  dell'Abate  Mauroaldo.  ...»  ivi 
Documento  149.  An.  787.  Leone  sculdascio  e  Tota 
sua  moglie  donano  al  Monastero  una  loro  corte 

in  Asera  »  ivi 

Documento  i5o.  An.  791.  Soldo  primicerio  dà  al  Mo- 
nastèro una  sua  vigna  posta  ad  Perelasium,  e 
riceve  in  cambio  una  vigna  posta  in  Fruniano.  »  i25 
Documento  i5i.  An.  792.  Palombo  figlio  di  Rattone 

dona  alcuni  beni  al  Monastero  »  ivi 

Documento  i52.  An.  792.  Testamento  dei  coniugi  Pao- 
lo e  Tassila  a  favore  del  Monastero  »  126 

Documento  i53.  An.  792.  Goderisio  e  Alda  coniugi 

donano  al  Monastero  alcuni  beni  »  128 

Documento  154.  An.  791.  Breve  memoratorio  di  un 
giudicato  di  Guinichi  duca  di  Spoleto  in  una  causa 
tra  il  Monastero  e  Goderisio  di  Rieti.    .    .    .    »  i3o 
Documemto  i55.  An.  793.  Gemmulo  figlio  di  Citeo 
offre  sè  e  i  suoi  beni  alla  chiesa  di  S.  Pietro  in 

Pisia  appartenente  al  Monastero  »  ivi 

Documento  i56.  An.  793.  Mauro  chierico  offre  sè 
stesso  e  i  suoi  beni  alla  chiesa  di  S.  Pietro  in 

Pisia  appartenente  al  Monastero  »  i3i 

Documento  iby.  An.  802.  Probato  e  Piccone  fratelli 
donano  al  Monastero  i  loro  beni  col  patto  della 
retrocessione  nel  caso  del  loro  ritorno  da  Bene- 
vento  «  ivi 

DoucMENTO  i58.  An.  802.  Elenco  dei  beni  donati  col 
precedente  documento  dai  fratelli  Probato  e  Pic- 
cone »  l32 

Documento  169.  An.  742.  Liutprando  re  dei  Longo- 


INDICE 


xiij 


bardi  dona  a  Piccone  un  molino  presso  Rieti  e 
la  metà  di  un  casale  nel  luogo  detto  Ponziano.  Pag.  i33 
Documento  i6o.  An.  794.  Cambio  di  beni  tra  il  Mo- 
nastero di  Farfa  e  quello  di  S.  Salvatore  nel  ter- 
ritorio di  Rieti  »  ivi 

Documento  161.  An.  801.  Giudicato  di  Ebroardo  conte 
di  palazzo  in  una  causa  tra  il  Monastero  e  Liut- 
prando  prete,  per  alcuni  beni  posti  nel  luogo  detto 

Pompiniano  »  i  34 

Documento  162.  An.  791.  Carlomagno  conferma  al 
Monastero  la  donazione  d'Ilderico,  di  Taciperga 

e  d' llciperga  »  i  35 

Documento  i63.  An.  799.  Sarengo  di  Milano  chiede 
ed  ottiene  di  ritenere  a  livello  pel  censo  annuo 
di  dieci  mancosi,  alcuni  beni  del  Monastero  posti 

in  Lombardia  »  1  36 

Documento  164.  An.  799.  Cambio  di  beni  tra  Orso 

prete,  Pietro  e  Sindone  fratelli,  e  il  Monastero.»  ivi 
Documento  i65.  An.  801.  Giudicato  di  Ebroardo  conte 
di  palazzo  in  una  causa  tra  Agerisio  e  il  Mona- 
stero »  137 

Documento  166.  An.  801.  Alaboldo  abate  e  messo  di 
Pippino  Re  d'Italia  rende  al  Monastero  la  cella 

di  S.  Pietro  in  Classicella  »  i  38 

Documento  167.  An.  801.  Rainaldo  chierico  offre  sè 

stesso  e  i  suoi  beni  al  Monastero  »  139 

Documento  1G8.  An.  801.  Opteramo  dona  alcuni  suoi 

beni  al  Monastero  »  140 

Documento  169.  An.  801.  Gulfario  dona  al  Monastero 

la  sua  porzione  del  Casale  Pampiano.    ...»  ivi 
Documento  170.  An.  801.  Atrione  ed  Atricauso  fratelli 
vendono  alcuni  beni  al  Monastero  pel  prezzo  di 

venti  soldi  »  141 

Documento  171.  An.  798.  Mancione  abate,  Aroino  ed 
Isembardo  messi  regi  fanno  restituire  al  Mona- 
stero le  piscariae  invase  dagli  uomini  di  Guini- 

chi  duca  di  Spoleto  »  142 

Documento  i  72.  An.  796.  Alticauso  dona  al  Monastero 
i  casali  Sunsa,  Surrine,  Campo  aureo  e  de  Sa- 

licis  »  ivi 

Notizia  biografica  dell'Abate  Benedetto.    ...»  143 
Documento  173.  An.  8o3.  Diploma  di  conferma  di 
tutti  i  beni  concesso  al  Monastero  da  Carlomagno 

imperatore  »  ivi 

Documento  i  74.  An.  8o3.  Desiderio  figlio  di  Leoniano 

scaldaselo  dona  alcuni  suoi  beni  al  Monastero.  »  144 
Documento  175.  An.  804.  Probato  e  Piccone  fratelli 
cedono  gran  parte  dei  loro  beni  in  pagamento  di 
alcune  somme  di  danaro  dovute  da  loro  al  Mo- 
nastero »  145 

Documento  176.  An.  804.  Liuderisio  figlio  di  Gio- 
vanni dona  al  Monastero  i  suoi  beni  posti  nel 
luogo  detto  Accligiano  nella  massa  Nautona .  »  ivi 
Documento  177.  An.  8o5.  Ingulo  figlio  di  Baroccione 
vende  al  Monastero  per  sei  soldi  d'  argento  una 
sua  terra  posta  nel  vico  duinziano  nel  Viter- 
bese »146 

Documento  178.  An.  8o5.  Donnone  preposto,  col  con- 
senso dell'  abate  di  Farfa  cede  a  Pinziolo  una  casa 
posta  nel  luogo  detto  Quinziano  e  riceve  da  esso 
in  cambio  un'altra  casa  posta  nel  luogo  stesso.    »  ivi 
Documento  i  79.  An.  802.  Gualfredo,  Agiperto  e  Per- 
tone  fratelli  vendono  a  Donnone  preposto  di  S.  Va- 
lentino la  loro  porzione  di  alcuni  beni  posti  nel 
territorio  di  Viterbo  pel  prezzo  di  cinque  soldi.    »  147 
Documento  i  80.  An.  806.  Melito,  Liuprando,  Giovanni 
ed  Astolfo  fratelli  donano  i  loro  beni,  e  gli  ul- 
timi due  offrono  sè  stessi  al  Monastero.    .    .   »  148 
Documento  181.  An.  806.  Mellito  figlio  di  Aliperto 
riceve  dal  Monastero  in  enfiteusi  alcuni  beni  per 

la  pensione  annua  di  sei  denari  »  ivi 

Documento  182.  An.  806.  I  coniugi  Racoruda  e  Liut- 


prando  donano  al  Monastero  i  loro  beni  posti  nei 

luoghi  detti  Bagiano  e  Galiano  Pag.  149 

Documento  i83.  An.  806.  Giudicato  di  Romano  Duca 
in  una  causa  tra  il  Monastero  e  i  tutori  del  fan- 
ciullo Leone  per  l'eredità  del  padre  di  lui  Ra- 

gefredo  »  i5o 

Documento  184.  An.  807.  Giudicato  di  Ardemanno  e 
Gaidualdo  messi  regi  in  una  causa  tra  il  Mona- 
stero e  i  fratelli  Gaidone,  Opteramo  e  Ilderico 

per  i  beni  di  Palombo  loro  zio  »  i5i 

Documento  i85.  An.  807.  Omulo  figlio  di  Causi- 
perto  vende  al  Monastero  un'oncia  e  mezza  d'  una 
sua  terra  posta  nel  casale  Serepito,  pel  prezzo  di 

venti  soldi  d'argento  »  i52 

Documento  186.  An.  808.  Rodoperto  figlio  di  Ala- 
rico dona  al  Monastero  la  metà  del  gualdo  e  della 
Corte  di  S.  Stefano,  e  l' intiera  chiesa  di  S.  Ste- 
fano »  ivi 

Documento  187.  An.  808.  Rodorico  figlio  di  Alarico 
dona  al  Monastero  l'altra  metà  del  gualdo  e  della 

corte  di  S.  Stefano  »  i53 

Documento  188.  An.  808.  Frauperto  figlio  di  Agi- 
perto dona  al  Monastero  una  selva  situata  a  Santo 

Stefano  »  i  54 

Documento  i8g.  An.  808.  Massiolo  figlio  di  Calvulo 
domanda  in  concessione  al  Monastero  ed  ottiene 
per  sè  e  pei  suoi  figli  Lamperto  ed  Anseramo 
r  usufrutto  di  una  sostanza  già  da  lui  stesso  do- 
nata, e  si  obbliga  al  pagamento  di  tre  denari' 

annui  »  ivi 

Documento  190.  An.  808.  Ursiperto  figlio  di  Orso 

vende  al  Monastero  il  fondo  Casale  o  Casalina.    »  i55 
Documento  191.  An.  808.  Teodoaldo  figlio  di  Teo- 
dorico cede  al  Monastero  alcuni  terreni  in  Vi- 
terbo ed  un  altro  terreno  »  i56 

Documento  192.  An.  808.  Scaptolfo  figlio  d' Ilderico 
cede  al  Monastero  una  sua  terra  in  Lauriano  cam- 
biandola con  una  terra  situata  in  Furiano  ed  un'  al- 
tra situata  in  Campo  »  137 

Documento  193.  An.  809.  Faulo  chierico  ed  Autario 
figlio  d' Ilderico  donano  al  Monastero  tutte  le  loro 

sostanze  in  Mariliano  »  ivi 

Documento  194.  An.  809.  Spento,  Stazio  e  Toto  figli 
di  Lupo  donano  al  Monastero  molte  case  ,  terre 
e  servi  come  porzione  del  loro  fratello  Teu- 

tone  »  I  58 

Documento  ig5.  An.  809.  Spento,  Stazio  e  Toto  figli 
di  Lupo  donano  al  Monastero  come  porzione  del 
loro  fratello  Teutone  due  clausure  situate  in 

Oliano  »  i5g 

Documento  196.  An.  809.  Grifo  figlio  di  Tacolfo  in 
cambio  di  una  vigna  cede  al  Monastero  una  sua 

terra  situata  in  campo  San  Pietro  »160 

Documento  197.  An.  811.  Notizia  di  un  giudicato  fa- 
vorevole al  Monastero  in  una  causa  contro  Chia- 
rissimo per  una  terra  mal  tolta  al  Monastero 

stesso  »  ivi 

Documento  198.  An.  811.  Teudolfo  chierico  e  Teu- 
prando  prete  suo  figlio  donano  al  Monastero  con 
molti  altri  beni  una  casa  situata  sotto  le  mura 
di  Rieti  ed  una  vigna'  foris  potitem  ad  aream 

marmoream  »  lói 

Documento  igg.  An.  81 3.  Carta  di  convenienza  tra 
il  Monastero  e  i  coniugi  Mauro  ed  Ildeperga,  per 
la  quale  vengono  restituiti  ai  due  coniugi  alcuni 
beni  appartenuti  già  ad  Aimone  ed  Ansetruda  avi 
materni  d' Ildeperga  e  donati  al  Monastero  in 
danno  di  Anastasia  loro  figlia  diseredata  contro 

il  tenore  dell' Editto  »  ihi 

Documento  200.  An.  81  3.  Acerisio  figlio  dello  scul- 
dascio  Teudemondo  dona  al  Monastero  i  beni  ve- 
nutigli dai  suoi  fratelli  e  posti  nei  luoghi  chia- 


xiiij 


I5X,DICE 


mati  Val  di  Tiba,  Cerrus  ruptus  e  in  Fenoc- 

cletto  Pag.  i63 

Documento  201.  An.  8  [3.  Elina  ancilla  Dei  figlia  di 

Taciperto  dona  molti  beni  al  Monastero.   .    .    »  164 
Documento  202.  An.  81 3.  Elina  domanda  al  Mona- 
stero in  usufrutto  ed  ottiene  i  beni  donati  nella 
carta  precedente  ed  alcuni  altri  obbligandosi  al 
pagamento  di  tre  soldi  annui  »  i65 

Documento  2o3.  An.  8i3.  Orso  figlio  di  Filippo  e  II- 
diperga  sua  moglie,  ceduti  i  loro  beni  al  Mona- 
stero, ne  domandano  1'  usufrutto  obbligandosi  al 
pagamento  annuo  di  venti  denari  »  166 

Documento  204.  An.  807.  Breve  memoratorio  di  una 
causa  tra  il  Monastero  del  Salvatore  in  Baugiano 
e  il  Monastero  di  Farfa  per  una  doppia  dona- 
zione fatta  in  favore  d'  entrambi  da  Palombo.  La 
donazione  fatta  al  Monastero  di  Farfa  è  giudi- 
cata più  antica  e  sola  efficace  »  167 

Documento  2o5.  An.  81 3.  Breve  memoratorio  di  una 
causa  agitata  intorno  ai  beni  di  Leone  da  Rieti 
tra  Romualdo  ed  Erfualdo  da  un  lato  e  il  Mo- 
nastero dall'altro.  Romualdo  ed  Erfualdo  sono 
inutilmente  aspettati  a  tre  placiti  da  Benedetto 
abate  di  Farfa  »  168 

Documento  206.  An.  808.  Lupo  figlio  di  Pellegrino 
dona  al  Monastero  le  sue  case  situate  in  Betti- 
gnano  »  ivi 

Documento  207.  An.  814.  Adalardo  di  Corbeia  messo 
irnperiale  giudicando  in  un  placito  tenuto  a  Spo- 
leto, pronuncia  sentenza  intorno  ai  beni  di  Leone 
contro  Romualdo  ed  Erfualdo  e  in  favore  del  Mo- 
nastero  »  ivi 

Documento  208.  An.  802-81 5.  Breve  memoratorio 
che  ricorda  la  consegna  di  un  mulino  situato 
sotto  la  Porta  Interocrina  in  Rieti  fatta  presente 
r  abate  Benedetto  da  Merualdo  messo  di  Guinichi 
duca  di  Spoleto  »  170 

Documento  209.  An.  802-81 5.  Gualperto  figlio  di 
Guarnuccio  domanda  per  sè  e  per  la  moglie  An- 
struda  1'  usufrutto  di  alcuni  beni  già  da  lui  ven- 
duti al  Monastero  »  171 

Documento  210.  An.  814.  Il  castaido  llderico  dona  al 

Monastero  una  corte  situata  in  Ponziano.  .    .    »  ivi 

Documento  211.  An.  814.  Il  castaido  llderico  chiede  ed 
ottiene  in  usufrutto  una  corte  situata  nella  Massa 
Interocrina  e  già  da  lui  donata  al  Monastero.   »  172 

Documento  212.  An.  812.  Unelasio  messo  del  Duca 
Guinichi  riconsegna  al  monaco  Guinelapo  una 
terra  in  Classina  che  dal  castaido  Liutone  era 
stata  tolta  ingiustamente  al  Monastero.    ...»  ivi 

Documento  21 3.  An.  814.  Grifo  figlio  di  Tacolfo  dona 

alcuni  beni  al  Monastero  »  173 

Documento  214.  An.  81  5.  Scaptolfo  figlio  d' llderico 
e  Formosa  sua  moglie  fanno  dono  di  alcuni  loro 
beni  al  Monastero  »  ivi 

Documento  21 5.  An.  81 5.  Ragifrido  figlio  di  Arne- 
frido  da  Avenula  dona  due  pezze  di  terra  al  Mo- 
nastero "  174 

Documento  216.  An.  81  5.  Privilegio  dell'Imperatore 
Ludovico  pel  quale  sono  confermati  i  privilegi 
concessi  da  Carlo  Magno  al  Monastero.    .   .    .    »  176 

Documento  217.  An.  8i5.  Altro  privilegio  di  confer- 
mazione concesso  dall'Imperatore  Ludovico  al  Mo- 
nastero »  176 

Notizia  biografica  dell'Abate  Ingoaldo  »  178 

Documento  2 1 8.  An.  8 1 6.  Donulo  Transpadino  dona  al 

Monastero  alcuni  beni  situati  in  Campo  Aureo.    »  ivi 

Documento  219.  An.  816.  Ansitruda  figlia  di  Rodi- 

perto  dona  alcuni  beni  al  Monastero ....    »  ivi 

Documento  220.  An.  816.  Spentone  figlio  di  Lupo  ca- 
staido dona  al  Monastero  alcune  terre  ponendone 
in  libertà  i  coloni  »  i79 


Documento  221.  An.  816.  Lupo  soprannominato  Mau- 
runta  vende  al  Monastero  i  suoi  beni  situati  sui 
confini  viterbesi  Pag.  180 

Documento  222.  An.  816.  Lupo  e  Benedetto  figli  di 
Vitale  da  Viterbo  donano  al  Monastero  ciò  che 
possiedono  dei  casali  Seguziano,  Campo  Aureo, 
e  Nobule  »181 

Documento  223.  An.  816.  L' imperatore  Ludovico  ri- 
chiesto successivamente  dagli  abati  Benedetto  e 
Ingoaldo,  concede  al  Monastero  i  beni  già  lasciati 
per  testamento  al  Monastero  stesso  da  Maiorano 
e  dai  costui  figli  Romano  ed  Unaldo,  ricaduti  al 
Fisco  prima  della  loro  morta.  Inoltre  l' impera- 
tore cede  al  Monastero  il  pescatore  Aunefrido  vi- 
vente a  Settiponzio  »  182 

Documento  224.  An.  817.  Il  papa  Stefano  IV  lar- 
gisce una  bolla  al  Monastero  per  confermarlo  nel 
possesso  dei  suoi  beni  e  privilegi  e  insieme  im- 
porgli il  pagamento  annuo  di  dieci  soldi  d'oro.    »  i83 

Documento  22  5.  An.  817.  Privilegio  del  papa  Pa- 
squale I  che  conferma  il  Monastero  nel  possesso 
dei  suoi  beni  »  186 

Documento  226.  An.  998.  Costituzione  dell'impera- 
tore Ottone  III  »  187 

Documento  227.  An.  817.  Gualiperto  figlio  di  Pran- 
dulo  da  Rofano  dona  al  Monastero  i  suoi  beni 
nei  casali  Fraganiano  ed  Eriniano  »  18S 

Documento  228.  An.  817.  Audoino  figlio  di  Pinzolo 

dona  alcuni  beni  al  Monastero  »  189 

Documento  229.  An.  817.  Giovanni  figlio  di  Teodato 
dà  guadia  ad  Ansifrido  avvocato,  affinchè  faccia 
una  carta  per  trasmettere  al  Monastero  alcuni 
beni  appartenuti  a  suo  cognato  Leone  e  a  Tota 
sua  sorella  »  ivi 

Documento  2  3o.  An.  817.  Il  castaido  llderico  dona  una 

torre,  alcune  case  ed  altri  beni  al  Monastero.    »  190 

Documento  23 i.  An.  817.  Lacerado  chierico  figlio  di 
Bonualdo  dona  la  sua  porzione  della  massa  Ami- 
ternina  situata  in  Lauriano  »  ivi 

Documento  232.  An.  817.  Ildeprando  figlio  d' Ildone 
da  Palenziana  dona  al  Monastero  la  sua  sorte  nel 
casale  detto  Campo  Aureo  »  191 

Documento  233.  An.  817.  Luciperto  figlio  di  Luciano 
cede  al  Monastero  una  terra  situata  sotto  le  mura 
di  Rieti  presso  la  chiesa  di  San  Leopardo,  e  ne 
riceve  in  cambio  una  terra  situata  in  Flainano.    »  ivi 

Documento  234.  An.  816.  Lupo  figlio  di  Teudemondo 
dona  al  Monastero  alcuni  suoi  beni  nella  valle  Tiba 
e  in  Cerro  scripto  »  192 

Documento  235.  An.  816.  11  castaido  llderico  figlio  di 
Teuderico  dona  al  Monastero  alcuni  suoi  beni  si- 
tuati in  Ilice,  in  Voliniano  ed  in  Toraniano.  .    »  193 

Documento  236.  An.  818.  Privilegio  dell'imperatore 
Ludovico  Pio  pel  quale  le  cause  relative  al  Mo- 
nastero debbono  essere  considerate  dai  giudici 
come  cause  imperiali  »  ivi 

Documento  237.  An.  818.  L' imperatore  Ludovico  Pio 
concede  al  Monastero  il  gualdo  nominato  Rivo 
Curvo  sui  confini  di  Rieti  "  '94 

Documento  2  38.  An.  818.  L' imperatore  Ludovico  Pio 
concede  al  Monastero  la  quarta  porzione  riser- 
bata prima  all'  Impero  dei  beni  già  confiscati  al 
ribelle  Godoaldo  e  poi  dati  al  Monastero.  .   .    »  ivi 

Documento  23g.  An.  81  g.  Giovanni  sculdascio  da  Spo- 
leto domanda  in  usufrutto  ed  ottiene  dal  Mona- 
stero i  beni  appartenenti  a  suo  cognato  Leone  e 
a  sua  sorella  Tota  »  igS 

Documento  240.  An.  819.  Ratilmo  figlio  di  Airualdo 
dona  al  Monastero  alcuni  suoi  beni  situati  in  Vico 
Squarano,  riserbando  l'usufrutto  della  metà  di 
essi  per  sè  e  per  sua  moglie  Tenda  »  ig6 

Documento  241.  An.  818.  Opteramo  notaio  figlio  di 


INDICE 


XV 


Magnolfo  vende  al  Monastero  le  sue  porzioni  del 
casale  Oleto  nella  massa  Interocrina  c  della  chiesa 

di  Santa  Giusta  Pag.  197 

Documento  242.  An.  820.  Ludovico  Pio  conferma  il 
Monastero  nel  possesso  dei  suoi  beni  e  dei  suoi 

privilegi  »  198 

Documento  243.  An.  820.  L'Abate  Ingoaldo  concede 
a  Guisberga  l'usufrutto  della  chiesa  di  Sant'Agata 

ceduta  al  Monastero  "  ^oo 

DocuME.vTO  244.  An.  820.  L'Imperatore  Ludovico  Pio 
concede  al  Monastero  un  privilegio  pel  quale  è 
data  facoltà  all'Abate  di  reclamare  in  ogni  luogo 

i  monaci  fuggitivi  »  201 

Docu-xiENTO  245.  An.  820.  Giovanni  figlio  di  Scaptolfo 
dona  al  Monastero  una  terra  e  dei  vigneti  situati 

in  Asera  »  ivi 

Documento  246.  An.  820.  Ludovico  Pio  conferma  il 
Monastero  nel  possesso  dei  suoi  beni  e  dei  suoi 

privilegi  »  202 

Docu.>iENTO  247.  An.  S20.  L'Imperatore  Ludovico  Pio 
conferma  un  patto  di  concordia  tra  Sigualdo  ve- 
scovo di  Spoleto  e  l'Abate  di  Farfa  per  cessare 
una  lite  sorta  intorno  alla  chiesa  di  San  Marco 

nel  territorio  Spoletino  »  204 

Documento  248.  An.  820.  L'Imperatore  Ludovico  Pio 
conferma  il  Monastero  nel  possesso  dei  suoi  beni 

e  nei  suoi  privilegi  »  20  5 

Documento  249.  An.  821.  Spoletano  chierico  figlio 
del  monaco  Mansione  vende  al  Monastero  i  suoi 
beni  situati  a  Santo  Stefano  in  Carsule .  .  .  »  206 
Docu.MENTO  25o.  An.  821.  Breve  che  ricorda  la  ricon- 
segna della  corte  in  Fitte  fatta  al  Monastero  dal 
castaido  Teudiperto  per  mandato  dei  messi  im- 
periali Aledramo,  Adalardo  e  Leone,  e  del  duca 

Guinichi  »  207 

Documento  2  5i.  An.82i.  Aledramo,  Adelardo  e  Leone 
messi  imperiali  in  un  placito  tenuto  a  Norcia  giu- 
dicano esser  dovuti  al  Monastero  alcuni  beni  con- 
fiscati ad  regiam  partem  dal  Duca  di  Spoleto  »  ivi 
Documento  2  52.  An.  821.  Teofanio  fa  oblazione  al 
Monastero  dei  suoi  due  figli  Grimaldo  e  Gaidolfo 

e  delle  loro  sostanze  »  209 

Documento  253.  An.  821.  Orso  diacono  figlio  di  Gra- 
solfo  sculdascio  vende  per  duecento  soldi  al  Mo- 
nastero i  suoi  beni  situati  nei  territori  Viter- 
bese ed  Orclano  »  ivi 

Documento  254.  An.  821.  Lupo  e  Cuniprando  figli  di 

Guiliprando  vendono  alcuni  beni  al  Monastero.  »  210 
Documento  2  55.  An.  822.  Probato  e  Piccone  figli  di 
Orso  donano  al  Monastero  la  loro  porzione  di  un 
molino  situato  nella  massa  Amiternina.  .  .  .  «211 
Documento  2  56.  An.  822.  Teodemondo  figlio  di  Teo- 
prando  dona  al  Monastero  le  sue  porzioni  situate 
in  Galestro  nella  massa  Narnatina,  in  Pitte  ed  in 

Aurigiano  nella  massa  Torana  »  ivi 

Documento  257.  An.  823.  Leone  vasso  imperiale  giu- 
dica a  favore  del  Monastero  intorno  ad  una  corte 
situata  in  Nanciano  tolta  al  Monastero  da  Guini- 
chi figlio  del  defunto  duca  di  Spoleto.  .  .  .  »  212 
Documento  258.  An.  824.  Breve  memoratorio  per  la 
investitura  data  al  Monastero  di  tre  corti  situate 
in  Acaniano,  in  Brezenano  e  in  Buniano.  .  .  »  ivi 
Documento  259.  An.  825.  Pietro  figlio  di  Fridone  cede 
al  Monastero  alcuni  terreni  situati  presso  il  Vico 
Palenziana  in  cambio  di  alcuni  altri  situati  nei 

casali  Foffiano  e  Gazano  »  2  i  3 

Documento  260.  An.  824.  Audolfo  figlio  d' Ilderico 
dopo  molti  litigi  pattuisce  intorno  al  testamento 
paterno  col  Monastero  a  cui  anche  cede  alcuni 

terreni  in  valle  Tiba  »214 

Documento  261.  An.  829.  Frammento  di  una  carta 


in  cui  Audolfo  fa  dono  al  Monastero  di  alcuni  beni 
situati  nel  luogo  detto  Cordale  sotto  il  monte  di 

San  Maroto  Pag.  214 

Documento  262.  An.  827.  Patto  di  convenienza  tra  il 

Monastero  ed  Audolfo  »  21  5 

Documento  263.  An.  827.  Teutone  figlio  di  Liuderi- 
sino  dona  al  Monastero  alcuni  beni  situati  nella 
massa  Nautona  e  in  Cassiano  »  21G 

Documento  264.  An.  825.  L'imperatore  Lotario  con- 
ferma la  concessione  fatta  al  Monastero  dal  pon- 
tefice Eugenio  II,  di  due  masse  del  monastero 
romano  di  Santa  Bibiana  nominate  Pompeiana  e 
Balagai  »  ivi 

Documento  266.  An.  823.  Lotario  concede  al  Mona- 
stero una  nave  e  la  munisce  di  privilegi.  .    .    »  217 

Documento  267.  An.  822.  L'imperatore  Ludovico  Pio 
conferma  due  giudicati  pronunciati  in  favore  del 
Monastero  dai  messi  imperiali  Aledramno,  Ada- 
lardo  e  Leone  »  218 

Documento  268.  An.  828.  Geriberno  castaido  in  un 
placito  tenuto  a  Camerino  giudica  in  favore  del 
Monastero  intorno  al  possedimento  della  corte  di 
Santo  Abbondio  »  219 

Documento  269.  An.  8t  i.  Pattuco  castaido  in  un  pla- 
cito tenuto  a  Camerino  giudica  in  favore  del  Mo- 
nastero relativamente  ad  alcuni  beni  situati  in  Agu- 
liano  i  quali,  fuor  del  diritto,  erano  tenuti  dal 
castaido  Guiscardo  »  220 

Documento  270  An.  829.  Giuseppe  vescovo  e  Leone 
messi  imperiali  in  un  placito  tenuto  a  Roma  in 
Laterano,  presente  il  pontefice  Gregorio  IV,  giu- 
dicano a  favore  del  Monastero  in  una  causa  tra 
questo  e  la  Sede  Apostolica  per  alcune  corti  che 
il  Monastero  teneva  da  Anselberga  figlia  di  re 
Desiderio.  Il  Papa  non  accetta  la  sentenza  e  si 
appella  al  giudizio  diretto  dell'Imperatore.    .    »  221 

Documento  271.  An.  829.  Ludovico  Pio  e  Lotario  im- 
peratori concedono  al  Monastero  di  Farfa  il  pic- 
colo Monastero  di  Santo  Stefano  »  22  3 

Documento  272.  An.  829?-83o?  Ludovico  Pio  e  Lotario 
imperatori  confermando  i  privilegi  dei  re  longo- 
bardi e  degli  imperatori  Carlo  e  Ludovico,  dichia- 
rano il  Monastero  esser  posto  sotto  la  difesa  e 
immunità  imperiale,  e  i  pontefici  non  aver  diritto 
d'imporre  ad  esso  tributi,  o  sottrarne  beni,  o 
diminuirne  la  libertà  »  224 

Documento  273.  An.  801.  Privilegio  dell'imperatore 

Carlo  Magno  in  favore  del  Monastero.  .    .    .    »  22  5 

Documento  274.  An.  824.  Gumpulo  figlio  di  Gundo 
dona  al  Monastero  i  suoi  beni  situati  a  Materna 
nel  territorio  di  Viterbo,  serbandosene  l'uso  du- 
rante la  vita  sua  e  di  sua  moglie  »  226 

Documento  275.  An.  816.  Ilderico  castaido  figlio  di 

Teuderico  dona  al  Monastero  il  casale  Garifo    »  228 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Sicardo  »  ivi 

Documento  276.  An.  83 1.  Teoderico  figlio  del  notaio 
Opteramo  vende  al  Monastero  una  sua  sostanza 
situata  sul  confine  reatino  »  ivi 

Documento  277.  An.  832.  L'imperatore  Lotario  con- 
ferma il  Monastero  nel  possesso  del  monastero 
di  santo  Stefano  in  Lucana  »  229 

Documento  278.  An.  833.  Probato  e  Piccone  figli  di 

Orso  donano  alcuni  beni  al  Monastero.  .    .    .    »  2  3o 

Documento  279.  Aji.  834.  Ratelmo  figlio  di  Rattone 
cede  al  Monastero  due  terre  poste  l' una  in  Salam- 
bone  l'altra  in  Valle  Cupa,  e  ne  riceve  in  cambio 
altre  due;  una  nel  fondo  Etriano  e  un'altra  in 

Meleto  n  ivi 

Documento  280.  An.  836.  Audolfo  castaido  cede  al 

Monastero  alcuni  beni  in  cambio  di  altri.   .    .    n  23i 
Documento  281.  An.  837.  Massimo  fa  oblazione  del 


xvj 


INDICE 


figliuol  suo  Gualeperto  al  Monastero,  e  aggiunge 
alla  oblazione  il  dono  di  una  terra  nel  fondo  Ca- 
stiglione Pag.  2  32 

Documento  282.  An.  838.  Giudicato  favorevole  al 
Monastero  in  una  causa  mossa  contro  Gualfredo, 
Gioannace,  Guglielmo  ed  Aliperto  fratelli.    .    »  ivi 

Documento  282.  An.  840.  L' imperatore  Lotario  con- 
cede al  Monastero  un  privilegio  nel  quale  con- 
fermando i  privilegi  concessi  dai  suoi  predecessori 
dichiara  essere  il  Monastero  sotto  la  immediata 
giurisdizione  imperiale  e  immune  da  ogni  altra 
giurisdizione.  Il  Monastero  è  confermato  nel  pos- 
sesso di  tutti  i  suoi  beni  »  233 

Documento  283.  An.  838.  Benedetto  figlio  di  Aliperto 
dona  alcuni  beni  al  Monastero  »  2  3g 

Documento  284.  An.  840.  Pietro  da  Viterbo  dona  al 

Monastero  i  suoi  beni  »  ivi 

Notizia  biografica  dell'  Abate  Ilderico  »  240 

Documento  2  85.  An.  843.  Benedetto  figlio  di  Celso 
dona  al  Monastero  una  terra  in  Ganeria  nel  luogo 
detto  Genesteto  »  ivi 

Documento  286.  An.  846.  Erico  castaido  di  Falagrine 
giudica  a  favore  di  Farfa  in  una  causa  tra  il  Mo- 
nastero ed  alcuni  uomini  per  certi  beni  posti  in 
Falagrine  nel  luogo  detto  Scanziano  »  241 

Documento  287.  An.  844.  L'Imperatore  Lotario  con- 
ferma l'elezione  dell'Abate  Ilderico  e  concede  ai 
monaci  Farfensi  piena  libertà  di  eleggere  in  av- 
venire i  loro  Abati  »  242 

Documento  288.  An.  847.  Boniperto  prete,  figlio  di 
Leone,  cede  al  Monastero  una  sua  terra  nel  luogo 
detto  Cannicia  e  riceve  in  cambio  una  terra  nella 
città  di  Rieti  »  243 

Documento  289.  An.  852.  Lupo  figlio  di  Erfualdo 
vende  al  Monastero  una  terra  nel  luogo  detto 
Brissiano  »  244 

Documento  290.  An.  855.  Adelberto  figlio  di  Teudi- 


perto  cede  al  Monastero  i  suoi  beni  nel  gualdo 
Puzalia,  in  cambio  di  una  casa  posta  nella  città 
di  Rieti  Pag.  244 

Documento  291.  An.  854.  Teuprando,  Scamperto,  Ste- 
fano, Gisolfo  e  Sindeperto,  Leone  e  Andrea,  Gai- 
deperto,  Izone,  e  Giovanni  vendono  al  Monastero 
otto  porzioni  uguali  del  gualdo  Puzalia,  ricevendo 
in  prezzo  cinquanta  danari  d'argento  per  ogni  por- 
zione  »  245 

Documento  292.  An.  864.  Teuprando  e  Trasone, 
e  Scamperto  vendono  al  Monastero  altre  due 
porzioni  del  gualdo  Puzalia,  ricevendone  in 
prezzo  cinquanta  danari  d'argento  per  ogni  por- 
zione  »  24  7 

Documento  293.  An.  854.  Causario  figlio  di  Mariliano 
vende  al  Monastero  pel  prezzo  di  cinque  soldi 
d' argento  un  molino  ed  una  vigna  posti  nella 
massa  Torana  »  ivi 

Documento  294.  An.  855.  Baroncello  figlio  di  Age- 
mondo  vende  al  Monastero  per  tre  moggia  di  grano 
una  terra  nel  luogo  detto  Stalpliano  ....    »  248 

Documento  2g5.  An.  855.  Veirone  figlio  di  Probo,  col 
consenso  del  fratello  Scuzone  vende  al  Monastero 
la  sua  porzione  del  gualdo  Puzalia  pel  prezzo  di 
cinquanta  danari  d' argento  »  ivi 

Documento  296.  An.  856.  Giovanni  figlio  di  Lucerino 
vende  al  Monastero  una  terra  nel  luogo  detto 
Stalpliano  pel  prezzo  di  dodici  denari.  .   .    .    »  249 

Documento  297.  An.  856.  Gilieperto  figlio  di  Sinde- 
perto vende  al  Monastero  per  cinque  danari  d'ar- 
gènto una  terra  posta  nel  casale  Colligiano  .    »  ivi 

Documento  298.  An.  856.  Guernelde  monaca  di  na- 
zione franca  dona  al  Monastero  una  corte  nel  luogo 
detto  Asera  »  2  5o 

Documento  299.  An.  857.  Scamperto  figlio  di  Ratper- 
to  vende  al  Monastero  pel  prezzo  di  dieci  soldi 
una  terra  nel  luogo  detto  Captidiano.    .    .    .    »  25i 


LIBER  GEMNIAGRAPHUS 
SIVE  CLERONOMIALIS 
ECCLESIAE  FARFENSIS 


i 

■ 

In  nomine  dei  summi  Incipit  prologus  Gregorij 
scriptoris  huius  libri. 


RVDENTIUM  sane  uirorum  ad  hoc  prae  maxime 
uiguit  industria  j  ut  sanctorum  praecedentium  patrum 
priscorum  describerent  actus  per  rerum  uicissitudinem 
tempora^  quatinus  sequentibus  eos  illorum  uictoriae 
fierent  impressa  uestigia^  et  eorum  in  perpetuum  di- 
gnius  recoleretur  cariusque  haberetur  beata  memoria. 
Apostolus  uero  loquitur  :  Quoniam  quaecumque  scri- 
pta sunt,  ad  nostram  doctrinam  scripta  sunt^  ut  per 
patientiam  et  consolationem  scripturarum  spem  ha- 
beamus.  Ob  hoc  itaque  tempora  praesertim  descripta 
sunt  iustorum^  ut  nostra ^  dum  uiuimus^  cautiori  con- 
similique  fehcitate  et  absque  oifensione  transeamus.  Scriptum  est  enimj  quia 
exempla  iustorum  praecedentium  nos  cautiores  efficiunt.  Quorum  tramitem  si 
sequimur^  in  uia  non  offendimus.  Sapiens  denique  mores  mutat  in  tempore  sine 
crimine.  Deus  vero  qui  non  locahs  nec  temporalis,  sed  ubique  praesens  est  et 
sempiternus  permanete  quaedam  tamen  suo  mancipata  cultuj^  ad  suorum  salutem 
fidelium  oportuna  loca  ehgit^  quae  sanctorum  inibi  commorantium  augentur  me- 
ritisi et  crescunt^  ipso  perficiente,  bonis  plurimis.  Omnis  nanque  locus  aut 
habitantium  beatis  meritis  augetur^  aut  culpis  delinquentium  exterminatur.  Re- 
uera  quia  sepissime  per  hominem  locus^  raro  autem  homo  per  locum  aedifica- 
tur.  Mirabilis  quoque  deus  in  sanctis  suis^  praedicabihs  etiam  et  metuendus  in 
omnibus  omnino  locis^  quia  dum  sanctorum  in  terris  exaltat  habitationes^  haud 
dubium  quin  eis  aeternas  in  coelis  praeparet  ac  lucidissimas  mansiones.  Quo- 
tiens  enim  sanctorum  loca  diuinis  in  cultibus  augentur  ^  totiens  eorum  qui  aedi- 
ficarunt  merces  et  corona  in  patriae  caelestis  regionibus  accrescunt.  Vae  quo- 
que illis  per  omnia  erit,  quorum  industria  diuini  defectio  loci^  uel  occasio  fuerit 
desolationis.  Nos  autem,  fratres,  omnimodis  caueamus,  ne  nostris  temporibus 
negligentes  in  diuinis  augmentandis  rebus  inueniamur.  Magis  uero  per  omnia 
satagamus,  ut,  sanctorum  augmentantes  loca,  illorum  patrociniis  adiuuemur  eo- 
rumque  meritis  coaequemur,  qui  omnia  in  bonum  operare  studuerunt,  et  in  uera 


4 


IL  \E  GESTO 


fide  iugiter  permanserunt.  Misericors  autem  et  miserator  dominus  recte  in  suis  mi- 
rabilis  praedicatur  sanctis  et  fidelibus^  in  quibus  per  singula  loca  siue  tempora  ope- 
ratus  est  mirabilia  innumera.  Ipso  denique  cooperante ^  admiranda  et  stupenda 
gesseruntj  et  recta  nobis  gradiendi  itinera  reliquerunt.  In  quibus  semper  sunt  imi- 
tabiles  et  in  omnibus  decentissime  praedicabiles.  In  hoc  uero  praesertim  digni  illi 
efferendi  sunt  laude^  qui  ad  exemplum  beatissimi  patriarchae  abrahae  a  propriis  do- 
miciliis  discedentes  et  sua  quaeque  relinquentes^  ad  exteras  properarunt  nationeSj 
quatinus  fructum,  ceu  transplantati^  expeditius  operarentur  uitae^  et  dignam  posteris 
relinquerent  uitae  uaerae  imitationem.  Sic  praesens  pater  noster  gessit  uìr  san- 
ctissimus  laurentiuSj  qui  ad  hitaliam  de  siriae  ueniens  partibus,  deo  nimis  acceptus 
extitit  et  hominibus.  Nanque  dum  maximis  in  hac  sabinensi  regione  fiorerei 
uirtutibuS;,  dignisque  ab  omni  populo  magnificaretur  honoribus^  relictis  seculi 
uniuersis  fauoribus^  et  solius  dei  conditoris  desiderans  insistere  laudibus^  remotioris 
uitae  quietisque  elegit  habitum^  capiens  indumentum  monachicum^  sanctumque 
hoc  pharphense  non  de  publico  construxit  monasterium.  Quo  autem  id  egerit 
tempore^  non  plenius  sciri  potest  prae  temporum  magna  longinquitate^  et  barba- 
rorum  postea  imminente  eiusdem  loci  desolatione.  Hoc  tamen  sine  ambiguitate 
nouimuSj  quia^  sicut  in  priuilegio  domnj  iohannis^  ni  fallor^  papae  sexti  habetur^ 
quod  uenerabili  thomae  abbati  ab  eo  est  concessum  :  Venerabile  monasterium 

SANCTAE    DEI    GENITRICIS    SEMPERQUE    VIRGINIS    MARIAE    qUOd    LAURENTIUS  qUOndam 

episcopus  uenerandae  memoriae  de  peregrinis  ueniens^  in  fundo  qui  dicitur  acu- 
tianus  territori]  sabinensis  constituit^  et  propter  religiosam  eius  conuersationem, 
et  diuini  seruitii  sedulitatem  ibidem  secum  conuersantium,  loca  quaedam  tam 
emptu  quamque  ex  oblatione  fidelium  acquisiuit.  Sufficit  ergo  scili  ^  ab  hoc 
sanctissimo  uiro  non  autem  de  publico,  hoc  sanctum  caenobium  fuisse  constructum. 
Quia  uero  tempus  illius  conditionis  ignoramus,  iccirco  silere  de  hoc  magis  ele- 
gimuSj  quam  aliquid  proferre  mendosum  uel  friuolum.  Nobis  quippe  audire 
mendacium  non  licet,  quanto  magis  nullo  modo  conuenit  proferre.  Legimus 
tamen  in  autenticae  constructionis  illius .  proemio.  Quia  temporibus  romano- 
rum,  priusquam  hitalia  gentili  gladio  ferienda  traderetur,  de  siria  tres  uiri  adue- 
nerunt  scilicet  ysaac,  et  iohannes,  atque  laurentius  cum  sua  germana  sorore 
Susanna.  De  quorum  primo  duorum  beatus  papa  gregorius,  qui  a  beato  Petro 
extitit  Ixvj.j  et  post  annum  dominicae  incarnationis  dciij."™  mensesque  x  atque 
dies  XX,  Indictione  ij.,  iij°.  nonas  octobris  in  pontificatum  est  assumptus,  impe- 
rante tyberio  augusto,  sic  in  dialogorum  Ubro  iij."  capitulo  xiiij.",  mentionem  faciens 
ait  (i):  Prioribus  quoque  gothorum  temporibus  fuit  iuxta  spoletanam  urbem  uir 
uitae  uenerabilis  ysaac  nomine,  qui  usque  ad  extrema  paene  gothorum  tempora  per- 
uenit,  quem  nostrorum  multi  noverunt,  et  maxime  sacra  uirgo  gregoria,  quae 
nunc  in  hac  romana  urbe  iuxta  aecclesiam  beatae  mariae  semper  uirginis  habitat. 
Et  post  pauca  (2)  :  Multa  autem  de  eodem  uiro,  narrante  uenerabili  patre  heleutherio, 
agnoui,  qui  et  hunc  famihariter  nouerat,  et  ejus  uerbis  ulta  fidem  praebebat.  Hic 
itaque  uenerabilis  ysaac  ortus  ex  hitalia  non  fuit,  sed  primum  de  syriae  partibus 
ad  spoletanam  urbem  uenit.  Prudens  lector  animaduerte,  quae  fuerint  gothorum 
priora  tempora,  uel  quae  romanorum,  priusquam  hitalia  gentili  gladio  ferienda 
traderetur.  Constat  igitur  quoniam  ante  praefati  gloriosissimi  pontificis  non  mo- 
dicum  tempus  conditura  est  monasterium  istud,  prò  eo  quod  uenerabilis  memoriae 
beatum  ysaac,  coUegam  sciUcet  sanctissimi  huius  monasterii  laurentii  abbatis,  non 
se  uidisse,  nec  suis  temporibus  extitisse  descripsit,  sed  prioribus  illum  gothorum 


(i)  S.  Greg.  Dialog.  L.  Ili,  c.  14. 


(2)  S.  Greg.  Ibid. 


VI  FARFA 


5 


temporibus  fuisse  ueridica  relatione  professus  est.    Nam  priorum  gothorum  tem- 
pora, ut  uerius  credi  potest,  illa  fuerunt,  ut  in  scriptis  chronicae  ystoriae  orosij 
presbiteri  reperitur  (i).    Quando,  regnante  archadio  imperatore,  quo  tempore  am- 
brosius  mediolanum,  Martinus  uero^  cuius  gloriosus  extitit  transitus  a  domini 
passione  anno  ccccxij^,  aetatis  autem  suae  Ixxxj".,  aepiscopatus  uero  xxvj°.  in  gal- 
liis  apud  turonos,  apud  bethlehem  hieronimus,  qui  expletis  xcj  uitae  annis  ad 
Christum  migrauit,  velut  sidera  radiabant,  radagisus  rex  gothorum,  qui  uirtute 
et  natura  barbarus  erat  et  scitha,  habens  secum  ccxcm  homines  primo  hitaliam 
diuastauit.    Itemque  post,  regnante  fratre  eius  honorio,  halaricus  rex  gothorum 
romam  inuasit,  partemque  eius  igne  cremauit  viiij.*"  kalendas  septembris  anno  con- 
ditionis  eius  M.  clxiiij.  ac  die  vj."*  postquam  fuerat  in  eam  ingressus.   Depredata  urbe 
egressus  est,  cum  incarnations  dominicae  ageretur  annus  ccccxiij.   Tunc  etiam  apud 
ypponi  regium  fulgentissimus,  totiusque  florebat  magister  aecclesiae  augustinus,  qui 
tertio  ipsius  ciuitatis  obsidionis  mense,  vj.°  et  ixx.°  uitae  anno  in  christo  quieuit. 
Deinde  agente  praesulatum  romanae  aecclesiae  leone,  a  genserico  roma  capta  est, 
postquam  primo  eam  halaricus  inuaserat  ij.''  iam  uice,  expletis  ab  eo  tempore  annis 
xliiij.",  a  conditione  sua  Mcc  atqueviij,  et  ab  incarnatione  christi  cccciyij.  Post 
haec  uero,  temporibus  agapiti  papae,  anno  dominicae  incarnationis  Dxxiiij.  gothi 
urbsm  possident,  uniuersa  per  circuitum  direptionibus ,  et  incendiis  absumunt, 
quibus  guittigis  regnabat.    Quo  tempore  in  oriente  iustinianus  imperabat,  Denique, 
capto  guittige,  gothi  hildebadum  constituunt  regem.  Qui  etiam  eodem  anno  peri- 
mitur,  et  regnum  accepit  aerarius,  qui  necdum  anno  expleto  iugulatur.    Tunc  sibi 
in  regnum  praeficiunt  baduilam,  qui  dicebatur  totila.    Qui  undique  exercitu  col- 
lecto  rursum  uniuersam  hitaliam  inuadunt,  urbemque  obsessam  post  xiij/"°  dies 
introierunt  temporibus  uigilii  papae,  et  iustiniani  imperatoris,  scilicet  post  incar- 
nationis dominicae  annos  Dxl,  Indictione  xiij.    Ab  archadio  itaque  rege  usque  ad 
justinum  minorem,  sub  quo  narses  romanorum  patricius  cum  totila  nouissimo 
gothorum  dimicans,  eumque  superans  etfugauit,  anni  sunt  fere  clxxviiij.   Haec  ideo 
prolixius  narrauimus,  ut  priora  gothorum  tempora,  quae  ob  narrationem  beati  lau- 
rentij  huius  monasteri]  abbatis,  collegae  scilicet  ysaac,  cuius  sanctissimus  papa 
GREGORius  mentionem  fecit,  interposuimus,  tempus  prout  potuimus,  edisseremus. 
Sed  ne  lectorem  fastidiamus,  a  prolixa  narratione  sileamus.    Quo  autem  tempore 
prius  destructum  hoc  fuerit  monasterium,  sicut  et  constructum,  manifestius  cla- 
riusque  minime  scimus,  nisi  tantum  quod  legitur  in  eiusdem  libro  constructionis. 
Quia  post  obitum  beati  uiri  sanctissimi  laurentij ,  a  langobardis  circumquaque 
interfectis,  efFugatisque  habitatoribus,  locus  ipse  desolatus,  et  in  solitudinem  est 
redactus,  atque  per  multa  annorum  curricula  absque  habitatore  permansit,  scilicet 
donec  a  galliae  maurigena  prouincia  uir  uitae  uenerabilis  ueniens  thomas  presbiter, 
ad  sepulchrum  domini  demoraretur,  ubi  admonitus  a  beata  maria  semper  uirgine, 
deique  genitrice,  ad  hitaliam  reuersus  est,  et  hoc  sanctum  iam  desolatum  repperit 
monasterium.    Cuius,  scilicet  beatissimi  thomae  praefati  abbatis  felix  et  gloriosum 
tempus,  nos  per  annos  pontificum  et  tempora  regum  successionesque  abbatum, 
nec  non  et  cartularum  subscriptarum  indictiones,  enucleatius  et  perspicacius  col- 
ligenteSj  inuenimus  fuisse  circa  incarnationis  dominicae  annos  plus  minus  Dclxxx, 
Indictione  vii].,  atque  domnj  adeodati  pontificis  summi  anno  iiij.,  et  constantini,  et 
iustiniani,  ac  tyberij  augusti,  quityberius  imperatorem  leonem,  qui  iustinianum  au- 
gustum  proiecerat,  caepit  et  eum  deinceps  in  custodia  tenuit,  eiusque  regnum  inuasit. 
Sed  eos  postmodum  iustinianus  augastus  iugulari  fecit,  et  principatum  recepit. 


(i)  Oros.  Histor.,  lib.  VII,  c.  Sy. 
2 


6 


IL  %EGESTO 


Incipit  Praefatio 


IN  LEGE  UAETERi  lUBETURj  Ut  ncmo  stcrllis^  et  in  israel  semen  non  relinquens^ 
inueniatur^  ne  paena  maledictionis  multetur.  In  noua  quoque  gratia  id  ipsum 
spiritualiter  docetur^  ne  arbor  infructuosa  reperiatur^  et  ne  a  domino  talentum 
seruo  traditum  praesentibus  ab  eo  abscondatur^  sed  ut  in  futurum  in  augmentis 
deo  placitis  utili  proficiat  doctrina^  relinquatur.  Beatus  ergo^  qui  dies  suos 
non  segniter  aut  uane  sed  sollicite  pertransierit  ^  ut  in  sancta  aecclesia  doctri- 
nam  dignae  utilitatis^  et  fructum  bonae  operationis^  semenque  uerae  haereditatis 
posteris  reliquerit.  In  quibus  assidue  creator  omnium  collaudetur  deus^  et  bo- 
num  operantis^  merces  in  caelestibus  augeatur.  Huius  rei  gratia  ^  diuina  inspi- 
rante atque  administrante  clementia^  ego  infimus  monachorum^  et  peccator  gre- 
goriuSj  ut  hoc  perficerem  opus  nimis  utillimum  suggessi  domino  Beraldo  abbati 
posteriori  et  praecipuis  senioribus.  Et  quoniam  optima  quaeque  spiritualis  patris 
debemus  perficere  iussione,  atque  uti  tenemus  fìrmissime,  et  intellectu  quem  in 
nos  Deus  omnipotens  diuiniLus  inspirauit  credimus  uaerissime,  melius  est  obaedire, 
quam  sacrificare ^  et  qui  patri  non  obaedit  spirituali ^  samuhele  propheta  docente, 
didicimus,  quia  tura  immolat  diis  uanis.  Quod  est  etiam  apostatare  a  deo  et 
peccatum  ariolandi.  Ideo  denique  hoc  impium^  et  detestabile  facinus  omnimodis 
cauere  cupìens^  sanctaeque  aliquo  modo  uel  cooperatione  desiderans  et  uaerae  me- 
ritum  obedientiae^  post  modum  praefato  patre_,  et  reliquis  senioribus ,  suscepi 
libentissime  huius  operis  onus  iubentibus.  Quod  licet  mihi  impossibile  uideatur, 
tamen  quia  cuncta  posse  credimus  deum  qui  mutum  animai  olim  humana  fari 
praecepit  nerba  ^  suae  ipse  causam  matris  integerrimae  ualet  mihi  misericorditer 
tribuerCj  ut  ad  eius  domus  recuperationem  perficiam  utillime.  Nichil  quippe  mea- 
rum  sentio  uirium,  sed  ex  dei  karitate,  eiusque  adiutorio  confidens  per  dominae 
riostrae  gloriosissimae  intercessionem^  ut  ualde  deuotum  nimisque  proficuum,  fide- 
lius,  et  uaerius  perficere  studui  opus  attentius.  Non  quod  sim  sufficiens  in  emen- 
dandis  partibus  corruptis  rethorice,  sed  iuxta  meae  scientiolae  paruitatem_,  quae 
ultra  modum  confusa  uidebantur  studui  corrigere^  non  tamen  plenius,  ne  forte 
uideretur  simplicibus^  quod  chartarum  confunderetur  primae^  quo  aeditae  sunt, 
editionis  respectus.  Et  maxime  quia  non  a  turbis  remotus  clanculo  sedi  solus, 
ut  attentius  insisterem  quietae  uacationi^  sed  in  propatulo  constitutus  uix  aliquan- 
tulum  esse  ualui  quietus^  ueluti  gratia  solitudinis  decet  hoc  opus.  Neque  enim 
ad  hoc  me  idoneum  satis  fore  perspicio,  quia  non  in  scholis  eruditus  poetarum, 
neque  profunditate  doctus  sum  grammaticorum  ^  sed  ab  ipsis  pene  cunabulis  in 
huius  schola  sacri  caenobij  diuinis  solertiis  nutritus,  deique  lactis  genitricis  sa- 
pientia  sum  alitus  fidali,  ideo  refcrre  ipsi,  quae  didici  aliqua  operando  utilia  malui. 
Itaque,  sicuti  michi  a  praedicto  abbate  et  reliquis  iussum  est  religiosis  senioribus, 
nichil  ex  respectu  chartarum  ex  his,  quae  uidi,  minui,  nichilque  in  rerum  transla- 
tione  adauxi,  sed  uti  tunc  cum  scriberem  ocuHs  perspexi,  et  respectu  capere 
uaeraci  potui^  rescribere  studui,  praeter  uerborum  prolixas,  inutilesque  reciproca- 
tiones,  et  transactas  quorundam  obligationes  uidelicet,  ne  plurimis  partium  cor- 
ruptionibus,  diu  fatigatus,  et  in  scribendo  longius  immoratus,  uolumen  efficerem 
tardius,  et  fastidiosum,  ineptumque  ad  perscrutandum,  et  immensum.  Ventate 
ergo  rerum,  causarumque  utilium  solummodo  contentus,  sollerti  subtilique  sa- 
gacitate  uaeracissimum  absque  aliqua  frauda  christo  propitio,  eiusque  genitricis 


VI  FARFA 


7 


perpetuae  uirginis,  cuius  est  causa^  suffragiis  adiutuSj  hoc  perficere  studui  opus. 
Singulis  etiam  scedulis  cartularum,  nomina  testium  inserere  curauimus^  sicut  in 
authenticis  scripta  repperiuimus.  Quae  nero  antiquissima  uetustate  consumpta, 
et  a  uermibus  perspeximus  corrosa,  atque  ad  capiendum  difficiilima,,  aequo  iudicio 
omisimus  intacta,  nolentes  nisi  quae  oculis  clarius  decernebamus  uel  intellectu 
capere  uaeraci  poteramus,  huic  tam  maerissimo  inserere  opusculo.  Quatinus  sicut 
uaerissimam  rerum,  fideiemque  translationem  nactus  sum  transducere,  sic  meorum 
certissimam  a  deo  omnipotente  per  dominae  nostrae  intercessionem  merear  remis- 
sionem  delictorum  recipere,  meisque  parentibus  perpetuam  mercedem  acquifere. 
Porro  huic  Hbro  gemniagrafhum  nomen  imposuimus,  idest  memoriam  descriptionis 
TERRARUM,  quia  ,in  eo  huius  caenobii  terras  a  quocumque,  uel  ubicumque  acqui- 
sitas  inseruimuSj  et  eas  ad  semper  memorandum  in  uno  uolumine  comprehen- 
dimus.  Placuit  etiam  nobis  et  claerokomialem,  id  est  haereditalem  pharphensis 
AEC'CLESiAE  appellafi,  quoniam  proprias  ipsius  immobiles  ab  initio  libere  demonstrat 
possessiones.  Prescripsimus  autem  nomina  locorum  omnium,  quibus  singulis  pro- 
pria numerorum  capitula  addidimus,  et  in  qualibus  scriptis  ea  inuenias  sagacis- 
sime notauim.us.  Prìus  tamen  omnia  praecepta  ac  priuilegia  seriatim  ordinauimus 
hoc  modo. 

INCIPIUNT  PRAECIPUA  PONTIFICUM  PRIVILEGIA 
ET  IMPERATORUM  REGUMQUE  UEL  DUCUM  PRAECEPTA  (i) 

Priuilegium  domni  iohannis  vj.  papae  de  optima  libertate.  iij. 
Preceptum  domini  Transmundi  ducis  lucerlo  abbati,  viiij. 
Preceptum  domini  liutprandi  regis  lucerlo  abbati,  x. 
Preceptum  domini  Transmundi  ducis.  xj. 

Preceptum  domini  Luponis  ducis  fulcoaldo  abbati,    xiiij.  xv.  xvj.  xvij.  xviij.  xviiij. 

De  uia  mulierum.    xx.  xxj.  xxij.  xxxiij. 
Preceptum  Haistulphi  regis  fulcoaldo  abbati,  xxiij. 
Domini  gisvlphi  ducis  liij.  Iv.    Halano  abbatj. 
Domini  Desideri]  regis  halano  abbati.  Iviij. 
Domini  Theodicii  ducis  Halano  abbatj,    Ix.  Ixv.  Ixxv.  Ixxxiij. 
Domini  Theodicii  ducis  Probato  abbatj.  Ixxxviiij. 
Domini  Adriani  papae  Probato  abbatj  xcviiij. 

Domini  Hildeprandi  ducis  Probato  abbatj.    c.  cj.  ciiij.  cvj.  cvij.  cviij.  cviiij.  cxvij. 

cxviij.  cxxvj.  cxxviiij.  clj.  ci  viiij. 
Domini  Karoli  regis  Probato  abbati,    cxl.  cxlj.  cxlvij.  cliij.  clxiij.  clxxviij.  cxc. 
Domini  liutprandi  regis,  Picconi,  clxxv. 

Domini  Ludoguici  regis  Bcnedicto  abbatj,    ccxxxiij.  ccxxxiiij  ccxlj.  ccliiij,  cclv.  cclvj. 

cclx,  cclxij,  cclxiiij.  cclxv.  cclxvj.  cclxxxj.  cclxxxij.  cccxviij.  cccxviiij.  cccxx. 

cccxxj.  cccxxij.  cccxxv.  cclxxxvij. 
Domini  Stephani  papae  Ingoaldo  abbati,    cclxij.  (2) 


(i)  l.e  cifre  romane  che,  in  questo  catalogo  dei  più 
preziosi  documenti  Farfensi,  seguono  l'indicazione  dei  pre- 
cetti e  dei  privilegi,  si  riferiscono  alla  numerazione  ciie  Gre- 
gorio di  Catino  diede  ai  documenti  del  Regesto  secondo 
l'ordine  nel  quale  egli  lì  dispose.  Il  lettore  troverà  che  noi 


abbiamo  riprodotta  fedelmente  in  ciascun  documento  la  nu- 
merazione del  Catinese. 

(2)  Diamo  stampate  in  carattere  corsivo  le  parole  che 
nel  testo  trovansi  scritte  di  mano  diversa  da  quella  di  Gre- 
gorio o  del  suo  continuatore  Tedino. 


8 


IL  \E  GESTO 


Domini  Paschalis  papae  Ingoaldo  abbatj.  ccxliij. 

Domini  Hlotharii  imperatoris  Ingoaldo  abbatj.    cclxxx.    De  nani,    cclxxxj.  cclxxij. 

cclxxxvj.  ccxcj.  ccxcviij.  ccciiij. 
Domini  Karoli  regis  Ingoaldo  abbatj.    cclxxviij.  ccxxxvj.  cccl. 
Domini  Berengarii  regis  Camponi  monacho,  cccxcviiij. 

Domini  Ottonis  imperatoris  lohanni  abbatj.    ccccxxvj.  ccxliiij.  ccccxxxv.  ccccxxxvij. 

ccccxxxviij.  ccccxliiij.  Hugoni  abbatj.  cccclviij.  cccclx.  cccclxij.  cccclxiiij.  cccclxxj. 
Domini  Theophanij  imperatoris  lohanni  abbatj.  ccccxxxvj. 
Domini  Heinrici  imperatoris  Hugoni  abbatj.    cccclxxxiiij.  dlviij. 
Domini  Benedicti  pape  Hugoni  abbatj.    dxxiiij.  dxxxvj.  dclxviiij. 
Domini  Sergij  pape  Guidoni  abbatj.  dcxxxvj. 
Domini  Chuonradi  imperatoris  Guidoni  abbatj.  dccvij. 
Domini  Leonis  papae  Beraldo  abbatj.    dccccviij.  dccccxj.  dccccxiij. 
Domini  Heinrici  imperatoris  Beraldo  abbatj.    dccccviiij.  dccclxxx.  Mxcviiij.  Me. 

INCIPIUNT  CATALOGA  OMNIVM  ABBATVM  CVM  SVIS 
TEMPORIBVS  QUIBVS  PRAEFVERVNT 

Laurentius  igitur  beatus  fundator  huius  monasteri!  primus,  presbiter  et  abbas.  Tem- 
poribus gothorum  prioribus.  Post  cuius  obitum  monasterium  istud  a  lango- 
bardis  destruitur. 

i.    (i)        Thomas  autem  uenerabilis  post  destructionem  restaurator  huius  mona- 

vi.  sterii  primus,  presbiter  et  abbas.    Temporibus  domini  adeodati  papae, 

et  constantini  ac  tyberij  augustorum,  atque  iohannis  vj,  papae,  nec  non 
et  gisulphi  beneuentani  ducis,  siue  transmundi  et  filiis  illius  faroaldi  du- 
cum  ducatus  spoletani.  Prefuit  uero  annis  xxxv,  et  mensibus  vij,  ac 
diebus  V.    Obiit  autem  iiij.  idus  decembris  in  pace. 

vij.  Haunepertus  aquitania  tolosanae  ciuitatis  prouincia  exortus.  Praefuit 

annis  vij,  mensibus  v,  ac  diebus  xviij. 

viij.  Lvcerius  ex  maurigena  prouincia.    Prefuit  annis  Xvi,  mensibus  vi,  die- 

bus X.  Obiit  xiij.  kalendas  iulias.  Temporibus  liutprandi  regis,  et  trans- 
mundi atque  luponis  ducum. 

xiij.  Fvlcoaldus  ex  aquitania.    Temporibus  haistulphi  regis,  et  luponis,  trans- 

mundi,  ac  albuini  ducum.  Prefuit  annis  xviiij ,  mensibus  vj ,  Diebus  xij. 
Obiit  iiij.  nonas  decembris. 

xlvj.  Gvandelpertus  presbiter  et  abbas  ex  aquitania.    Prefuit  anno  j,  et  mensi- 

bus vij.    Quem  postulantem  absoluerunt  a  regimine  fratres. 

xlvij.  Halanus  ex  aquitania  presbiter  et  abbas.  Temporibus  constantini  impe- 
peratoris,  et  desiderii  et  adhelchis  regum,  et  gisulphi  et  theodicij  ducum. 
Prefuit  annis  viiij,  mensibus  iij,  Diebus  viij.    Obiit  v.  nonas  martii. 

Ixxxvj.  Probatus  presbiter  et  abbas  ex  prouincia  sabinensi.  Temporibus  desiderii 
et  adelchis  regum,  et  adriani  pape,  et  theodicii  et  hilderici  ducum,  et 
karoli  regis.  Prefuit  annis  xj,  mensibus  iiij,  diebus  xv.  Obiit  iiij.  idus 
augusti. 


(i)  Anche  in  questo  catalogo  le  cifre  romane  che  pre- 
cedono i  nomi  degli  abati  si  riferiscono  alla  numerazione 
data  da  Gregorio  ai  documenti  del  Regesto.    Cosi  queste 


cifre  giovano  a  vedere  d'un  tratto  dove  cominci  la  serie 
dei  documenti  compresi  sotto  il  governo  di  ciascun  Abate 
e  quale  sia  il  loro  numero. 


VI  FARFA 


cxhiij.  Ragambaldus  preshiter  et  abbas  ex  gallia.  Temporibus  karoli  regis  et  pi- 
pini  filli  eius.  Prefuit  annis  iij,  mensibus.  vij,  Diebus  xxiiij.  Obiit  v. 
nonas  martii. 

cliiij.  Altpertus  presbiter  et  abbas,  ex  parisius  ciuitate  galliarum.  Temporibus 

karoli  et  pipini  regum,  et  adriani  pape,  et  hildeprandi  ducis.  Prefuit 
annis  v,  mensibus  x,  Diebus  xv.    Obiit  xviij.  kalendas  ianuarii, 

clxiiij.  Mauroaldus  presbiter  et  abbas,  ex  franciae  guarmatia  ciuitate.  Tempo- 
ribus karoli  et  pipini  regum.  Prefuit  annis  xij ,  mensibus  iiij ,  diebus  xv. 
Obiit  vii),  kalendas  nouembris.    Temporibus  leonis  pape  iij. 

clxxxviiij.  Benedictus  presbiter  et  abbas.  Temporibus  karoli  et  pipini  regum,  et 
leonis  pape.   Prefuit  annis  x,  mensibus     Diebus  iij.   Obiit  iij.  idus  augusti. 

ccxxxv.  IngoalJus  presbiter  et  abbas.  Temporibus  ludoguici  regis,  et  leonis  pape., 
et  stephani  pape,  et  paschalis  pape,  et  bernardi  regis.  Prefuit  (i)  .  .  . 
 Obiit  vij.  kalendas  aprilis. 

ccxc.  Sichardus  presbiter  et  abbas.  Temporibus  ludoguici,  et  hlotharii  impe- 
ratorum.  Prefuit  annis  xiiij,  mensibus  vj,  Diebus  x.  Obiit  xiij.  kalendas 
octobris. 

cccj.  Hildericus  presbiter  et  abbas.    Temporibus  hlotharii,  et  ludoguici  fili  eius 

imperatorum. 

cccxviij.     Perto  presbiter  et  abbas.    Temporibus  ludoguici  imperatoris, 
cccxxv.      Johannes  presbiter  et  abbas.    Temporibus  ludoguici ,  et  karoli  filli'  eius 
imperatorum. 

cccxlvj.      Anselmus  presbiter  et  abbas.    Temporibus  karoli  imperatoris. 
cccxlviij.     Tento  presbiter  et  abbas.    Temporibus  karoli  imperatoris. 
ccclvj.        Nordepertus  presbiter  et  abbas. 

ccclvij.       Spento  presbiter  et  abbas.    Anno  dominice  incarnationis  dccclxxxviij. 
ccclviiij.     Vitalis  presbiter  et  abbas. 

ccclx.        Petrus  presbiter  et  abbas.    Anno  domini  dcccxc.    Temporibus  guidonis 

imperatoris  et  lamberti  imperatoris  et  hugonis  imperatoris. 
ccclxvj.      Johannes  presbiter  et  abbas. 
ccclxvij.     Rimo  presbiter  et  abbas. 

ccclxx.  Ratfredus  presbiter  et  abbas.  Temporibus  hugonis  regis,  et  hlotharii  filli 
eius  et  theobaldi  ducis. 

ccclxxvij.  Campo  presbiter  et  abbas.  Temporibus  hugonis  et  hlotharii  filli  eius 
regum  et  domini  leonis  pape,  et  bonefafii  et  tebaldi  filli  eius  ducum,  et 
bernardi  et  adelberti  filli  eius  regum,  et  stephani  pape,  et  leonis  ducis, 
et  iohannis  pape,  et  marini  pape,  et  sarilonis  marchionis,  et  rainerii  ducis 
sabinensis.  (2) 


iiij.  Sergius  Sedit  annis  iij,  Mensibus  viiij,  Diebus  xij. 

vij.  Benedictus  Sedit  annis  xj,  Mensibus  xj,  Diebus  xxj. 

XX.  Johannes  Sedit  annis  viiij,  Mensibus  viiij. 

viij.  Benedictus  (theophilactus)  Sedit  annis  xij,  Mensibus  iiij,  Diebus  xx. 

iij.  Siluester  Sedit  Diebus  xlviiij.    Post  hos  eiectus  est. 

viij.  Benedictus  iterum  suprascriptus.    Sedit  Mense  j,  Diebus  xxj. 

vj.  Gregorius  (gradanus)  sedit  annis  ij,  Mensibus  vj. 


(1)  Questa  lacuna  trovasi  nel  Codice. 

(2)  Il  Codice  ha  qui  una  lacuna  di  due  carte  alme- 

3 


no,  onde  il  catalogo  degli  Abati  rimane  monco  alla  fine 
e  quello  dei  Papi  al  principio. 


IO 


IL  \E  GESTO 


ij,      Clemens  (suggerivs)  Sedit  Mensibus  viiij,  Diebus  xvi. 

vii].   Benedictus  suprascriptus  iterum.    Sedit  Mensibus  viij,  Diebus  viiij. 

ij.      Damasus  (pappo)  Sedit  Diebus  xxiij.    Cessit  Mensibus  vj. 

viiij.  Leo  magnus  teutonicus.    Sedit  annis  v,  Mensibus  ij,  Diebus  vi. 

ij.      Victor.    Sedit  annis  ij,  Mensibus  iij,  Diebus  xiij.  (uel  xxvij). 

viiij.  Stephanus  (Fredericus)  sedit  Mensibus  vij,  Diebus  xxviiij. 

x.      Benedictus  Sedit  Mensibus  viiij ,  Diebus  xx.    Post  hos  expulsus  est. 

ij.      Nykolaus  Sedit  annis  ij,  Mensibus  vj,  Diebus  ij.   Cessit  Mensibus  ij,  Diebus  x. 

ij.      Alexander  (Anselmus)  Sedit  annis  xj,  Mensibus  vij,  Diebus  xxij. 

vij.    Gregorius  (Hildeprand)  Sedit  annis  x,  Mensibus  x,  Diebus  xxj.  Tunc 
expulsus  est.  ^-er  heinricum  imperatorem  ordinatus  est  Gibertus  archiepiscopus 
raiiennas,  Anno  dominicae  incarnationis  Mlxxxiiij,    Hic  sedit  annis  xv,  Mensi- 
bus vj,  Diebus  xvj.    Et  mortuus  estanno  domini  Me.  Indictione  viij  Interea 
mortuo  gregorio,  ordinatur  uictor,  qui  et  desiderius  abbas  casinensis,  in  conten- 
tione  super  prefatum  clementem.    Sedit  autem  uictor  mensibus  iiij.,  Diebus  vj, 
et  tunc  ordinatur  urbanus  qui  sedit  annis  xj ,  Mensibus  iiij ,  Diebus  xvij . 
Deinde  ordinatur  paschalis,  quo  uiuente  moritur  clemens,  et  non  multo  post 
ordinatur  siluester  super  paschalem.    Sedit  autem  pascalis  annis  xviij,  Mensi- 
bus a,  diebus  V. 
Gelasius  sedit  anno  i,  diebus  v. 
Calistus  a  annis  v,  mensibus  x. 
Honorius  ii  annis  v,  mensibus  ii. 
Innocentius  sedit  annis  xiij,  mensibus  vij ,  diebus  viii. 
Cele  stimi  s  sedit  mensibus  i>,  diebus  xv. 

Addidimus  etiam  annos  christi  incarnationis  cum  indictionibus  suis,  ab  ilio  scilicet 
inchoantes,  quo  beatissimae  memoriae  Thomam  uenerabilem  huius  monasterii  ab- 
batem,  hoc  caenobium  iam  ex  multo  destructum  tempore,  a  hierosolimis  uenientem 
uaeraci  ratione  censuimus  repperisse.    In  dei  nomine. 

Anno  Domini  Indictione 


dclxi.  iiij.        Eugenius  papa, 

dclxij.  V. 

dclxiij.  vj.         Vitalianus  papa. 

dclxiiij.  vij. 

dclxv.  viij. 

dclxvj.  viiij. 

dclxvij.  x. 

dclxviij.  xj. 

dclxviiij.  xij.        Constantinus  imperator.  B.  Constantinus  imperator. 

dclxx.  xiij. 

dclxxj.  xiiij. 

dclxxij.  XV. 

dclxxiij.  i. 

dclxxiiij.  ii. 

dclxxv.  iii, 

dclxxvi.  iiii. 

dclxxij.  V.         Adcodatus  papa, 

dclxxviij.  vi. 

dclxxiiij.  vii. 


VI  FARFA 


1  n  UIL  1  1*JIS  E. 

dclxxx 

vili. 

Sanctus  Thomas  Abbas. 

dclxxxj. 

viiij. 

Donus  papa. 

X. 

Asatho  DaDa. 

dclxxxiii 

xi. 

Leo  ij.  papa. 

LICIA  AAlliJ  , 

■Y11 

Ali. 

S.AW1^^^V  V  • 

xiii. 

Benedictus  papa  ii.    Sarraceni  cartaginem  ceperunt, 

dclxxxvj. 

xiiii. 

Johannes  v.  papa.    lustinianus  augustus.  x. 

drl  vxxvi  i 

XV. 

Conon  papa. 

dclxxxviij. 

i. 

Sergivs  papa  j. 

dclxxxviiij . 

ii. 

dcxc. 

iii. 

dcxcj. 

iiii. 

Transmundus  dux  pater  faroaldi. 

dcxcj. 

V. 

dcxciij. 

vi. 

dcxnii  i 

VII 

V  11. 

dcxcv. 

vili 

T  PO  ìtnnpraf.or 

dcxcvj . 

viiii. 

dcxcvìi 

dcxrvlìi 

•Al. 

T'vhpriiiQ  JinfTntifnt; 

X  y  U^X  XLlo    CXLi<^LiolLio.  . 

Ali. 

dee. 

xiii. 

deci. 

xiiii. 

• 

dcciì. 

YV 

Johannes  vi.  papa. 

dcciii 

1 

1. 

dmiii 

li 
XI. 

dccv. 

iii. 

dccvi. 

iiii. 

dccvii. 

V. 

lohannes  vii.  papa.    lustinianus  imperator. 

dccviii 

VI 

V  !• 

OloilXillUlo     L/CILJCI.        V^V^^lXoLClllLilI  Lio  jJclUCt. 

dccviiii. 

vii. 

dccx. 

vili. 

dccxi. 

viiii. 

dccxii. 

x. 

Tn<\tini?inn<;  irrmpr^itnr  fì  PViilmrMfiiQ  iiTmpr?itnr 

X  LlOLliXlCXIlLlo    llUL/CicXLwl     V    Xr  lilllppi^  Lio    llllL/5^1  CXIWI  • 

dccxiii 

VI 
Al. 

Livtprandus  rex.    Anastasius  imperator. 

dccxiiii 

dccxv. 

xiii. 

Gregorius  ii.  papa. 

U^^À  V  1. 

villi 

Alili. 

ridUncpcriUS  aODaS.    iwUna  crucniaia  esT. 

dccxvii 

A  V  . 

1  1  U.U.Ì Ui>    LI UCl  lo    lllLUlilUlL    UCl    CilCo    V  U 1  • 

dccxvii  i 

1 

1  IICULIL/Ol Llb    llliUCl  clLUl  • 

Hppv  VII  11 

U^^A.  V  1111» 

1 1 

11. 

i^eo  dugusius. 

VJ.  V-.- A.  A,  • 

111. 

1111 

1111. 

Constantinus  imperator. 

nppY  Y11 

V. 

dccxxiii. 

vi. 

dccxxiiii. 

vii. 

Lvcerius  abbas.    Transmundus  dux  filius  faroaldi. 

dccxxv. 

viii. 

dccxxvi. 

viiii. 

dccxxvii. 

X. 

dccxxviii. 

xi. 

I  2 

IL  \EGESTO 

Anno  Domini 

Indictione 

UCO  XX  villi. 

Xll. 

i^cu  impcraior  imagines  sanciorum  incenuii. 

dccxxx. 

xili. 

dccxxxi. 

Xllll. 

Oregorius  iij.  papa. 

dccxxxii. 

XV. 

dccxxxiii. 

1. 

dccxxxiiii. 

ii. 

dccxxxv. 

111. 

Coenobium  domini  saluatoris  aedincatur  in  laetaniis, 

dccxxxvi. 

un. 

dccxxxvii. 

V. 

ucoxxxviu. 

VI. 

/1  /^/^  V  w  Trilli 

ucoxxxviiu. 

vii. 

dccxl. 

vili. 

r  vlcoaldus  abbas. 

dccxli. 

vini. 

accxiu. 

X. 

z,acharias  papa. 

dccxliii. 

XI. 

Livtprandus  rex  Q. 

dccxliiii. 

Xll. 

"Vili 

iVclLLlllc)  ICA, 

/  1  z'*  /~*  "v  Itti 

UCCXiVl. 

Xllll. 

J_,VpO  QUX. 

UCUXIVU. 

XV. 

ri  (T*  Y 1  \/' 1 1 1 

CIL-C  Al  V  lili 

1 

1. 

UCCXiVlUl. 

11. 

riaibiuipnus  rex. 

deci. 

ili. 

dccli. 

1111. 

j-^cL)  impciciiur. 

dcclii. 

V. 

oiepnanus  i],  papa. 

QCCUU. 

vi. 

acclini. 

vii. 

ULciV  • 

'\T\  1 1 

vm. 

UCCiVl. 

vini. 

dcclvii. 

X. 

Desiderius  rex.    Albvinus  aux.    Faulus  papa. 

dcclviii. 

xi. 

dcclviiii. 

xìi. 

Ljvanaeiperius  aoDas.    oiepnanus  in  papa. 

dcclx. 

xiii. 

Aaeicnis  rex.    oisuipnus  aux  spoieii. 

QCCIXI. 

xiiii. 

riaianus  auDas. 

dcclxii. 

XV. 

dcclxiii. 

1. 

Theodicius  dux. 

/H  /^r^  1  "Villi 

n. 

\Z/lU   liilLlU    ìiLUÌl'UL   UfUll»    y,    lYL,  CCCC.    tJv.  yllij* 

ili. 

QCCIXVI. 

iiii. 

accixvu. 

V. 

f\          T7  T  n  1  1 

UCClXVlll. 

vi. 

'f"£i  1'\  Vi  O  n  TIC*      111         T^O  l'^  o 

oiepnanus  iij.  papa. 

accixviiu. 

vii. 

r^ipinus  1.  rex  w. 

dcclxx. 

vili. 

rroDaius  aoDas. 

dcclxxi. 

villi. 

dcclxxii. 

x. 

• 

Adrianus  papa  i. 

dcclxxiii. 

xi. 

dcclxxiiii. 

xii. 

Karolus  i.  rex.    Hildebrandus  dux. 

dcclxxv. 

xiii. 

dcclxxvi. 

xiiii. 

dcclxxvii. 

XV. 

VI  FARFA 


lì 


Anno  Domini  Indictione 

dcclxxviii.  i. 

dcclxxviiii.  ii. 

dcclxxx.  iii. 

dcclxxxi.  iiii.        Pipinus  ii.  rex.    Ragambaldus  abbas. 

dcclxxxii.  V. 

dcclxxxiii.  vi. 

dcclxxxiiii,  vii. 

deci  XXXV.  viii. 

dcclxxxvi.  viiii.      Altpertus  abbas. 

dcclxxxviL  X. 

dcclxxxviii.  xi. 

dcclxxxviiii.  xii.        Gvinichis  dux. 

dccxc.  xiii.       Mauroaldus  abbas. 

dccxci.  xiiii. 

dccxcii.  XV. 

dccxciii.  i. 

dccxciiii.  ii. 

dccxcv.  iii. 

dccxcvi.  iiii.        Leo  iii.  papa. 

dccxcvii.  V.         Inundatio  aquae  fit  romae  in  uia  lata  ad  ij.  staturas. 

dccxcviii.  vi. 

dccxciiii.  vii. 

dece.  viii. 

dccci.  viiii.      Karolus  ii.  imperator.    Terremotus  magnus  fit. 

dcccii.  x.         Benedictus  abbas. 

dccciii.  xi. 

dccciiii.  xii. 

dcccv.  xiii. 

dcccvi.  xiiii.      Romanus  dux. 

dcccvii.  XV. 

dece  viii,  i. 

dcceviiii.  ii.  Defectio  solis  fit  ab  bora  iij\  usque  vj''"'. 

deccx.  iii. 

deeexi.  iiii. 

decexii.  v. 

deeexiii.  vi.        Lvdovicus  i.  imperator.  Bernardus  rex. 

dcccxiiii.  vii.        Gvinichis  dux.    Karolus  imperator  5. 

dcccxv.  viii. 

deccxvi.  viiii.      Ingoaldus  abbas.    Gerardus  dux. 

dccexvii.  X.  Stephanus  iiii.  papa.    Paschalis  papa, 

deecxviii.  xi.         Lotharius  i.  imperator. 

dcecxviiii.  xii. 

decexx.  xiii.       Eugenius  papa, 

deccxxi.  xiiii. 

dcccxxii.  XV. 

dcccxxiii.  i.  Eugenius  papa, 

dcccxxiiii.  ii. 

deccxxv.  iii. 

deeexxvi.  iiii.        Valentinus.    Gregorius  papa. 
4 


14 

IL  \EGES  TO 

Anno  Domini 

Indictione 

dcccxxvii. 

V. 

dcccxxviii. 

vi. 

1                    •  •  •  • 

dcccxxvnu. 

vii. 

dcccxxx. 

vili. 

dcccxxxi. 

villi. 

dcccxxxii. 

x. 

Sichardus  abbas. 

dcccxxxiii. 

XI. 

dcccxxxiiii. 

XU. 

Kscrotonus  et  Gerardus  comites. 

dcccxxxv. 

xiii. 

acccxxxvi. 

xiiii. 

ijcrcngarii.is  aux. 

QCCCXXXVll. 

XV. 

dcccxxxviii. 

1. 

.  ... 
Sergius  111.  papa. 

/1 f~*  /~*  "v  "V  "v  "trilli 

UCCCXXXVllll. 

11. 

acccxi. 

111. 

Leo  1111.  papa. 

liii. 

oergius  111.  papa. 

/H      *^    1  <  • 

acccxiii. 

V. 

QCCCXllll. 

VI. 

LiQO  un.  papa. 

UCCCXlllll. 

vii. 

acccxiv. 

vili. 

/VCCClcSlac  apOSlUlUrurn  r^ciri  ci  x^aUll  UlUdòldllLUr, 

t\ r* f^'\,'  Itti 

villi. 

dcccxlvii. 

X. 

riiiaericus  aoDas.    rseneaicius  m.  papa. 

dcccxlviii. 

XI. 

dcccxlviiii. 

Xll. 

dcccl. 

Xlll. 

L,vaovicus  ij.  imperaior. 

acccii. 

xml. 

XV. 

i. 

accenni. 

11. 

ULCCIV. 

iii. 

UCCCIVI. 

iiii. 

UCCCiVU. 

V. 

Perlo  abbas. 

ClCLCiVlll. 

VI. 

UCCLlVllll. 

VII. 

UCLLiX. 

Vili. 

villi 

A. 

/H^rr*!  vili 
CIUCCI  AHI. 

*V1 

Al. 

dccclxiiii. 

xii. 

dccclxv. 

xiii. 

Nycolaus  i.  papa. 

1  VT  ri 

UCCCIXVI. 

xml. 

UCCClXVll. 

XV. 

Dominus  hludovicus  imperator  uenit  in  hoc  monasterium. 

acccixvui. 

i. 

/^/^1  V  Trilli 

QCCClXvllll. 

li. 

UCCCIXX. 

111. 

dccclxxi. 

iiii. 

Adrianus  ii.  papa. 

dccclxxii. 

V. 

Johannes  abbas. 

dccclxxiii. 

vi. 

dccclxxiiii. 

vii. 

Johannes  viii.  papa. 

dccclxxv. 

viii. 

DI  FARFA 


Anno  Domini  Indictione 


dccclxxvi.  viiii.      Karolus  ij.  imperator. 

dccclxxvii.  X, 

dccclxxviii.  xi.         Karolus  mannus  iij.  imperator. 

dccclxxviiii.  xii. 

dccclxxx.  xiiì. 

dccclxxxi.  xiiii.      Anselmus  abbas.    Karolus  iiij.  imperator. 

dccclxxxii.  XV. 

dccclxxxiii,  i.  Teuto  abbas.    Marini  i.  papa, 

dccclxxxiiii.  ii.  Adrianus  ij.  papa, 

dccclxxxv.  iii.         Stephanus  v.  papa, 

dccclxxxvi.  iiii. 

dccclxxxvii.  V. 

dccclxxxviii.  vi.         Nordebertus  abbas.    Spento  abbas. 

dccclxxxviiii.  vii.        Vitalis  abbas. 

dcccxc.  viii.       Petrus  abbas. 

dcccxci.  viiii.      Gvido  imperator.    Monasterium  Saliiatoris  a  paganis 

cenditur. 

dcccxcii.  x.  Formosus  papa.    Lambertus  imperator. 

dcccxciii.  xi. 

dcccxciiii.  xii.        Guido  imperator  6. 

dcccxcv.  xiii.       Bonifatius  vi.  papa.    Stephanus  vi.  papa, 

dcccxcvi.  xiiii.      Arnulfus  rex  romam  uenit. 

dcccxcvii.  XV.        Romanus  papa.    Tlieodorus  papa, 

dcccxcviii.  i.  Johannes  viiii.  papa, 

dcccxcviiii.  ii.         Benedictus  iiii.  papa, 

dcccc.  iii. 

dcccci.  iiii.        Leo  v.  papa.    Christophorus  papa. 

dccccii.  V.  Sergius  iii.  papa. 

dcccciii.  vi. 

dcccciiii.  vii. 

dccccv.  viii. 

dccccvi.  viiii. 

dccccvii.  X. 

dccccviii.  xi.         Anastasius  iii.  papa.    Landò  papa. 

dccccviiii.  xii.        lohannes  x.  papa. 

dccccx.  xiii. 

dccccxi.  xiiii. 

dccccxii.  XV. 

dccccxiii.  i. 

dccccxiiii.  ii. 

dccccxv.  iii. 

dccccxvi.  iiii.        Imperius  imperator. 

dccccxvii.  V.  Berengarius. 

dccccxviii.  vi. 

dccccxviiii.  vii.        lohannes  ii.  abbas. 

dccccxx.  viii.       Rimo  abbas. 

dccccxxi.  viiii. 

dccccxxii.  X.         Leo  vi.  papa, 

dccccxxiii.  xi. 


ló 


IL  \E  GESTO 


Anno  Domini  Indictione 

/H/^i^r*/^v  "Villi 

"VII 

Ali. 

CICL-UCAA  V  • 

"Vili 

Stephanus  vii.  papa. 

Vvl^W Vi* 

xml 
Alili. 

LiwCWLrAA  V 11« 

A  V  . 

Hugo  rex. 

H  cnr^cx  VA/"!  1 1 
U.UL'L^C  AA  V  111. 

1. 

TI  ■ 

lohannes  xi.  papa. 

drrrry  Yviiii 

ii. 

dccrcxxx 

V.*.  V»-  v»^  ^  V»-     yvyv  ■ 

iii. 

Ratfredus  abbas. 

LIL^    L.  e  A  A  A  X  • 

1111 
1111. 

Theobaldus  dux. 

dccccxxxii. 

V. 

Hlotharii  regis  mii  hugonis. 

VI 

V  1. 

Leo  vii.  papa. 

flf*f*PPVW  il  i  1 

U.^^^^^  A.  JV.AXXXX« 

VII 
V  li. 

dccccxxxv 

VX  w  ^  \^  w  ./V  yV./V  V  * 

viii. 

drrrr  yvi 

Vi^v.. ^ ^ yv. /V yv  v  x* 

Villi 

V 1111. 

Campo  abbas. 

dccccxxx  vii 

X. 

Stephanus  viii.  papa. 

dccccxxx  vili. 

xi. 

dccrrxxx  vii  ii 

VX  V*  V- W  w               V  xxxx* 

xil. 

Hildeprandus  abbas. 

drcrcxl 

VI  V-  V'  V-  V-  yv  L  • 

xiii. 

Eclipsis  solis  fit.    Anscarius  marchio  6. 

ÒccccmW 

X 1 1 1 1 

Alili. 

XV 
A  V  . 

Marinus  ii.  papa.    Otto  rex  uenit  italiara. 

1 

1. 

O        '  1  LI 

Sarilo  abbas. 

drcrrxliiii 

11 

Nix  grandis  cecidit  xi).  kalendas  marta. 

•  drrrrxiv 

111 
111. 

Agapitus  11.  papa. 

dccrcxl VI 

V4 V- V- ^ W X  V  X« 

iiii. 

Bonetatius  et  lebaldus  duces. 

dcrppxl  VII 

VX V-WV'V'^'VX  V  XX* 

V 
V  . 

Hugo  rex  6. 

nppppYi  vili 

VI. 

Dagibertus  abbas. 

nPPPP  Y 1  V1 1 1 1 

V  11. 

(\cccc\ 

V1 1 1 
V  111. 

c\cccc\\ 

AT"!  1 1 1 
V  iill. 

Otto  rex  uenit  itaham. 

drpppl  11 

V.!^  V-^V^XiX  • 

■y 

Berengarius  et  adelbertus  reges. 

dppppi  iii 

vX  ^  ^  V' 1 X  X 1  • 

XI 

Ai. 

T  ^  1                           •  ' 

lohannes  xu.  papa. 

dpprrliii  1 

VXVr  W  Wv-XXXXX* 

Xll 
Ali. 

Albericus  princeps  romae  0. 

drcccl  V 

VXWWWV-X  V  • 

xiii. 

dccrcl  vi 

VX^V-^V-X  VX» 

xilii. 

dppppl  vii 

vX^^^wl  V  XX* 

XV 
A  V  . 

dcrpcl  VI  li 

VXV-Vr^wX  V  XXX* 

Hrrrri  villi 

UWW^WI  Y  lilla 

II 

IL. 

c\cccc\x 

w^l  A.« 

111 

Illa 

drcrrlxi 

VX  Vf  Vr  w  V- 1  A-X  * 

mi. 

drrprl  xi  i 

VXVr  V.  Vr  VvXyVXX  • 

V 
V  • 

Otto  i.  rex  coronatus  est  rome  a  iohanne  papa. 

dppppl  vili 

VI 

VI, 

Leo  viii.  papa.    Benedictus  iiii.  papa. 

drrrrlxiiii 

VX^  Vr  ^  V"  X  y\.  xxxx  * 

VII. 

dcccclxv. 

viii. 

lohannes  xiii.  papa. 

dcccclxvi. 

viiii. 

lohannes  abbas. 

dcccclxvii. 

x. 

Hodelricus  recessit.    lohannes  abbas  fit. 

dcccclxviii. 

xi. 

Otto  imperator.  Sol  defecit  xiiij.  kalendas  augusti. 

dcccclxviiii. 

xii. 

Sol  fuit  in  tenebris  mense  decembri  die  xxij. 

dcccclxx. 

xiii. 

dcccclxxi. 

xiiii. 

Benedictus  v.  papa. 

dcccclxxii. 

XV. 

f  Dominus  hugo  abbas  nascitur  mense  aprili. 

T)I  FARFA 


Anno  Domini  Indictione 


dcccclxxiii.  i. 

dcccclxxiiii.  ii. 

dcccclxxv.  ili. 

dcccclxxvi.  iiii. 

dcccclxxvii.  V. 

dcccclxxviii.  vi. 

dcccclxxviiii.  vii. 

dcccclxxx.  vili, 

dcccclxxxi.  viiii. 

dcccclxxxii.  x. 

dcccclxxxiii.  xi. 

dcccclxxxiiii.  xii. 

dcccclxxxv.  xiii. 

dcccclxxxvi.  xiiii. 

dcccclxxxvii.  XV. 

dcccclxxxviii.  i. 

dcccclxxxviiii.  ii. 

dccccxc.  iii. 

dccccxci.  iiii. 

dccccxcii.  V. 

dccccxciii.  vi. 

dccccxciiii.  vii. 

dccccxcv.  viii. 

dccccxcvi.  viiii. 

dccccxcvii.  X. 

dccccxcviii.  :À. 

dccccxcviiii.  xii. 

Millesimo.  xiii. 

Mi.  xiiii. 

Mii.  XV. 

Miii.  i. 

Miiii.  ii. 

Mv.  iii. 

Mvi.  iiii. 

Mvii.  V. 

Mviii.  vi. 

Mviiii.  vii. 

Mx.  viii. 

Mxi.  viiii. 

Mxii.  X. 

Mxiii.  xi. 

Mxiiii.  xii. 

Mxv.  xiii. 

Mxvi.  xiiii. 

Mxvii.  XV. 

Mxviii.  i. 

Mxviiii.  ii. 

M^x.  iii. 


f  Theophanius  imperator. 

Aecclesia  domini  saluatoris  aedificatur  in  boiano.  Donus  papa. 
Berengarius  imperator.    Bonifatius  vii.  papa. 
Benedictus  vi.  papa. 


Otto  iij.  rex.    Johannes  xiiij.  papa. 

Johannes  xv.  papa.    Hugo  abbas  ingreditur  monasterium 

sancti  quirici. 
Bonefatius  papa. 
Johannes  xvi.  papa. 


Ottonis  iij.  imperatoris. 

Albericus  abbas.    Gregorius  papa. 

DOMINUS  HVGO  ABBAS. 

Siluester  ii.  papa. 

Otto  imperator  B  Landuinus  abbas. 

Heinricus  i.  rex.    Johannes  xviij.  papa, 
Johannes  xiiij.  papa.    Heinricus  ron  a-^  coronatur. 


Gvido  i.  abbas. 
Sergius  iiii.  papa. 

Benedictus  vii.  papa. 

Heinricus  i.  imperator.    Hugo  abbas  reordinatur  secundo. 


5 


i8 

IL  \E  GESTO 

Anno  Domini 

Indictione 

Mxxi. 

lui. 

IVlXXll, 

iVlAAlll, 

Irl. 

IVlXxllU. 

vii. 

lonannes  xx.  papa. 

ivixxv. 

vili. 

\-inuon.raQus  rex. 

IVI  X  XVI. 

villi. 

IVI  XX  VII. 

X. 

*^onuii  imperaior.    Lruiuo  aDDas. 

iVlXXVlll . 

XI. 

iVlAAVllll. 

"Vìi 

Ali. 

IVI  A  A  X. 

XUl, 

IViXXXl. 

xml. 

IVlXXXll. 

XV. 

• 

A/T"v  w  1 1 1 

iVlAAAlll. 

1. 

lJCllCU.lLLUc>    \  111.  l'clUcl, 

Mxxxiiii. 

11. 

Sol  obscuratur  iiora  vj. 

iVlXXXV. 

111. 

IVIXXXVI. 

un, 

nugo  auDas  rcorQuiaiur  v.  iqlis  lunu. 

iVlXXXVll. 

V. 

^nuonraQus  irnpcraior. 

Il  /1  V  "v  "V  *c  r  1 1 1 

iVlXXXVlU. 

VI. 

vjviqo  11.  aoDas  y. 

i\  /1  ■^r'  V  ■v  Trilli 

IVIXXX  Villi. 

VII. 

fiLigo  aoDas  y.    ouppo  aoDas. 

AAvl 
iVlXl. 

vili. 

neinricus  iii.  rex.    /vimcricus  auDcis. 

IV1a.11. 

Trilli 
villi. 

M  MyIÌÌ 

lYlAllI. 

V 

A. 

Mvliii 

iVlAiiii. 

Y 1 
Al. 

iVlAlUll. 

Xll. 

IVlAl  V. 

vili 

OilLlCÒLCl    Ili»  UdUcl. 

IVIAL  V  1. 

Y"  1 1 1 1 
Alili. 

VJlCgL'liU.b    Vi,    jJdjJd.       1  XCXiii              11#    1111  UCl  dLUl  , 

AA  vi  Tri  I 
IVlXlVll. 

XV. 

OUppO   dDUdS   (7,      Siemens  ll.  pdpd. 

IVlAlVlll. 

1. 

JL'UMINUS   JDbK ALDUS   ArsBAo.      OcntCllClUS  pcipd. 

A/i  V 1  Trilli 
J.V1aIV1111. 

1  1 

11. 

J-/dllldbLlo  pc*.pd. 

M! 

111 
ili. 

J^y^KJ     V  111.  U'cl, 

A/rii 

IViu. 

un. 

Mlii 

iVllll. 

V  . 

Mliii 

iVlllll. 

VI. 

Mliiii 

iVillIll. 

V  11. 

Mlv 

IVXi  V  . 

■\71 1 1 
V  ili. 

IVilVl. 

Villi. 

ricinricus  u,  irnpcrdior  e. 

A/TKriì 

IVI  1  VII. 

X. 

viciur  il.  pdpd  y. 

iVllVlU. 

XI. 

oicpnduUi  vini.  papa.    DcncuiLiua  a.  pdpa. 

IVilVllll. 

Xll. 

iNiycoiaus  u.  papa. 

A/Tlv 
iVllX. 

XUl. 

IVllXl. 

villi 

XUll. 

ri-lCAdllUCl    11.  pdpd. 

A^l VI  1 
iVllXll. 

XV. 

A^  1 V  ì  f  1 
IVilXlU. 

1. 

IVllXllll. 

ìi. 

Mlxv. 

ili. 

Mlxvi. 

iiii. 

Mlxvii. 

V. 

Mlxviii. 

vi. 

Mlxviiii. 

vii. 

-4 


T>I  FARFA 


Anno  Domini 

Indictione 

Mlxx. 

viii. 

Mlxxi. 

viiii. 

Mlxxii. 

X. 

Mlxxiii. 

xi. 

MIxxiiii. 

xii. 

Gregorius  vii.  papa. 

Mlxxv. 

xiiì. 

Mlxxvi. 

xiiii. 

Mlxxvii. 

XV. 

Mlxxviii. 

i. 

Mlxxviiii. 

ii. 

Mlxxx. 

iii. 

Mlxxxi. 

iiii. 

Mlxxxii. 

V. 

Heinricus  iiii.  rex  ad  monasterium  primo  uenit. 

Mlxxxiii. 

vi. 

Mlxxxiiii. 

vii. 

••■                                      TT**  •••• 

Clemens  ni.  papa.    Heinricus  iii,  imperator. 

Mlxxxv. 

viii. 

Mlxxxvi. 

viiii. 

Famis  ualida  mit. 

Mlxxxvii. 

X. 

Mlxxxviii. 

xi. 

Mlxxxviiii. 

xii. 

DoMiNUS  Beraldus  abbas  9.  Rainaldus  abbas. 

Mxc. 

xiii. 

Beraldus  ii.  abbas. 

Mxci. 

xiiii. 

Mxcii. 

XV. 

Mxciii. 

i. 

Mxciiii. 

ii. 

Mxcv. 

iii. 

Lunae  obscuratio  viij.  kalendas  martii.    Stellarumque  oc- 
casio  ij.  nonas  aprilis. 

Mxcvi. 

iiii. 

Mxcii. 

V. 

Mxcviii, 

vi. 

Mxcviiii. 

vii. 

Hierusalem  recepta  est  a  christianis  vi.  kalendas  octobris. 

Columnae  plurimae  ab  occidente  in  orientem  pergere  uisae 
sunt  V.  kalendas  octobris.    Beraldus  ii.  abbas  5. 


20 


IL  REGESTO 


In  christi  dei  omnipotentis  nomine.  Incipit  Prologus  domini 
lohannis  grammatici  svper  hvius  opera  libri  (l). 

In  NOMINE  SANCTAE  ET  INDIUIDUAE  TRINITATIS.  Ad  HONOREM  ET 
LAUDEM  SANCTAE  DEI  GENITRICIS  SEMPERQUE  UIRGINIS  MARIAE 
GLORIOSISSIMAE  DOMINAE  NOSTRAE. 


IMPERANTE  domno  Heinrico  HIP  romanorum  patricio  et  imperatore. 
Ab  incdrnatione  domini  nostri  ihesu  christi  anno  millesimo  nonagesimo  se- 
cundOj  Indictione  xv.,  xiij.  kalendas  maias.  Diuina  inspirante  gratia,  placuit 
domno  Berardo  reuerentissimo  abbati  huius  aecclesiae  pharphensis  nobilissima 
gente  progenito  florentiae  urbiSj  quatinus  istius  sacri  coenobii  uniuersa  priuilegia  et 
praecepta  nec  non  et  tomos  et  legales  cartas  nimia  uaetustate  iam  pene  consumpta, 
in  unum  uolumen  colligere  eaque  ad  memoriam  posteritatis  studiosissime  declarata^ 
uaeracissime  transcripta  relinquere.  Et  hoc  prudentissimo  actum  est  Consilio,  ne 
forte,  quod  saepissime  iam  euenisse  nouimus,  aut  custodum  negligentia,  aut  uaetu- 
*  state  consumente  nimia,  praedicta  obliuioni  traderentur  praecepta,  tomi,  cartae  et 
privilegia.  Quae  ueraciter  elucubrando  nichil  eis  omnino  addidimus,  uel  minuimus, 
nec  mutauimus,  sed  corruptis  partibus  rethorice  emendatis,  eo  respectu  quo  scripta 
erant,  ea  legaliter  transtulimus  per  manus  confratris  nostri  magnae  sagacitatis 
Gregorii  sabinensi  comitatu  oriundi,  in  castro  catinensi  nobilissimis  parentibus 
progeniti,  et  nostrae  aecclesiae  fere  ab  ipsa  infantia  lacte  enutriti. 

GrEGORIVS  SANCTAE  SERVVS  FAMULUSQUE  MARIAE, 

Regni  perpetui  uitam  cupiens  adipisci, 
Ejusdem  semper  renouauit  scripta  beatae, 
Gliscens  post  obitum  famosum  linquere  uotum. 
Optulit  hunc  genitor  Donadaeum  quoque  Dono, 
Restituens  libras  centenas  ac  nonagenas. 
In  templi  fratres  0EOTOKOC  aede  benigne, 
Vt  caperent  normae  pharphensis  praemia  sacrae. 
Sic  primus  pastor  Berardus  monachat  ambos. 
Caelum  paulo  post  migrauit  in  ordine  maior, 
Annos  sex  denos  post  Christi  mille  uel  octo. 
Tandem  qui  minimus  frater  GRegorius  auctus 
Indeque  ter  denos  transcendens  plus  minus  annos, 
Nam  postquam  uestem  percepit  in  ordine  normae 


(i)  Alcuno  potrebbe  chiedere  se  qui  sia  il  posto  di  un 
prologo  il  quale  comincia  così  solennemente  colle  invoca- 
zioni, e  le  note  croniche.  Risponderemo  che  il  dubbio  è 
venuto  anche  a  noi,  e  che  forse,  nel  piano  di  Gregorio, 
questo  prologo  avrebbe  dovuto  and  ire  innanzi  all'altro: 
Prudentium  sane  uirorum  e  alla  prefazione:  hilegeuaeteri. 
Ma  per  quanto  la  confusione  in  cui  trovasi  oggi  il  Codice 


per  alcune  mutilazioni  e  per  lo  scompiglio  portato  nei  fogli 
e  nei  quaderni  dall'ultima  rilegatura,  giustifichi  la  ricom- 
posizione che  abbiamo  cercato  di  fare  delle  parti  spostate, 
nulla  poteva  autorizzarci  a  porre  in  principio  questo  pro- 
logo al  tutto  inseparabile  dai  documenti  che  lo  seguono 
immediatamente  nel  verso  della  stessa  carta. 


« 


VI  FARFA 


li 


Expletis  denis  annis  bis  nec  ne  quaternis. 
Nostro  migrato  primo  pastore  Berardo^ 
Scaedas  has  compte  cartarum  Virginis  almae 
Ivssit  Berardus  tantum  quod  abba  secundus. 
Scripsit  enim  gratiSj  uitae  quia  praemia  querit. 
Gregorium  nosces  de  uersibus  bis  Catinensem 
Grammata  si  relegis^  quae  sunt  exordia  dicti. 
Scriptorem  Christus  donet  quem  scandere  caelum 


(0 


Presbiteri  Petri  sunt  haec  primordia  libri ^ 
Soldos  nanque  decem  prò  cartis  optulit  ipse. 


(i)  In  questo  luogo  il  codice  contiene  il  disegno  del 
quale  diamo  '\\  facsimile.  Questo  disegno  eseguito  a  penna 
assai  rozzamente  con  inchiostro  nero  e  rosso,  è  diviso  in 
due  piani.  Nel  piano  superiore  le  immagini  disegnate 
rappresentano  la  Vergine  Maria  patrona  del  Monastero  alla 
quale  Gregorio  di  Catino  presenta  il  libro  ravvolto,  secondo 
l'usanza  monastica,  in  un  manutergium.   Nel  piano  infe- 


riore sono  raffigurati  lo  scrittore  del  libro  e  il  prete  Pietro 
che  offre  il  prezzo  delle  prime  carte  del  codice,  pietosa 
offerta  rammentata  nei  versi  : 

«  Presbiteri  Petri  sunt  haec  primordia  libri , 
«  Soldos  nanque  decem  prò  cartis  optulit  ipse.  » 


22 


IL  \EGESTO 


"T"  ENERABILIS  igitur  uir  domini  Thomas  huius  coenobii  sanctissimus 
I        I  abbas  sagacissime  in  sui  augmentatione  monasterii  humanarum  rerum 
I        j  diuinaeque  normae  studebat.    Nam  cum  eum  faroaldus  dux  spoleta- 
nuSj  admonente  beata  dei  genitrice  maria  ^  notum  haberet^  ad  se  spo- 
letum  uenire  rogauit,  atque  eius  orationibus  se  commendare  studuit,  aliquan- 
tair.que  donationem  per  suum  praeceptum  buie  contulit  monasterio.    Ixaque  cum 
plurima  ab  ilio  aedita  huic  monasterio  antiquiora  consumpta  sint  uaetustate  prae- 
cepta_,  et  per  monasterii  olim  accidentem  destructionem  obliuioni  sint  tradita^  hacte- 
nus  tam.en  inuenitur  unum  quoddam  paruae  exemplar  epistolae  domno  iohanni 
sexto  iddelicet  Pontifici  directum^  quo  sua  pontificali  auctoritate  isfius  cuncta  mona- 
steri) confirmaret  praecepta,  olim  a  se  huic  monasterio^  et  thomae  uenerabili  patri 
aedita.    Cvius  ita  exordium  procul  dubio  fore  creditur. 


INCIPIT  AEPISTOLA  DOMNI  FAROALDI  DUCIS  DOMNO 
PONTIFICI  DIRECTA  IOHANNI. 


11. 


DOCUMEKTO  I. 

An.  705  (3) 


(2) 


Faroaldo  [I  Duca  di 
Spoleto  accompagna 
con  una  sua  lettera 
Tommaso  di  Morienna 
Abate  di  Faifa  al  Pon- 
tefice Giovanni  VII, 
chiedendo  un  privilegio 
di  conferma  per  le  con- 
cessioni da  lui  fatte  al 
Monastero. 


D 


OMINO  SANCTO  AC  TER  beatissimo  totoque  orbi  praedicabili  et  nobis  in 
christo  patri  domno  iohanni  papae^  faroald  filius  uester.  CRedimus 
sanctissimae  paternitati  uestrae  non  latere  qualiter^  propter  dei  amorem 
uel  reuerentiam  sanctae  mariae  semper  uirginis  genitricis  domini  nostri 
ihesu  christi^  monasterium  in  territorio  nostro  sabinensi  consistens,  per  aliquas  dona- 
tiones  nostras  in  cespitibus  uel  seruis  et  coloniciis  locum  ipsum  per  thomam 
abbatem  et  commenditum  uestrum  restaurauerimus.  At  ubi  per  praecepti  nostri 
firmitatem  locum  ipsum  uenerabilem  stabiliuimus,  unde  utile  praeuidimus  praesentem 
nostram  aepistolam  ad  uestram  per  eundem  uirum  uenerabilem  thomam  dirigere 
uestigia.    Per  quam  rogantes,  ac  si  praesentialiter_,  obsecramuSj  ut  prò  futuris  tem- 


(1)  Nel  Codice,  innanzi  alle  biografie  degli  abati,  alle 
bolle  dei  pontefici  e  ai  diplomi  degl'imperatori,  dei  re  e  dei 
duchi,  sta  per  solito  racchiuso  in  un  circolo  il  ritr^itto  del 
personaggio  a  cui  si  riferisce  la  biografia  o  il  documento. 
Questi  ritratti  colorati  rozzamente  in  tempo  forse  alquanto 
posteriore  a  Gregorio  e  disegnati  colla  penna  quasi  ad  un 
modello  solo  sono  numerosi  e  in  certo  modo  somiglianti 
fra  loro.  Riprodurli  tutti  sarebbe  stato  diffìcile  a  noi  e  non 
utile  agli  studiosi  i  quali  troveranno  un  saggio  dei  più  ori- 
ginali tra  essi  in  una  delle  tavole  dei  facsimili  aggiunte  a 
questo  volume.  L'effigie  di  Tommaso  di  Morienna  è  di- 
segnata qui  accanto  alle  parole  Uenerabilis  igitur  uir  che 
si  leggono  qui  sopra.  Avvertiremo  in  nota  ogni  volta 
quando  il  Codice  contiene  un  ritratto. 

(2)  Effìgie  di  Faroaldo  lì. 

(3)  Tale  a  noi  sembra  la  data  di  questo  documento. 
Giovanni  VII,  se  veramente  diede  la  bolla  che  segue,  certo 
la  diede  nel  primo  anno  del  suo  pontificato,  il  quale  cor- 
risponde all'ottavo  dell'impero  di  Tiberio  Absimero.  Nes- 
suna ragione  conforta  a  credere  nè  par  probabile  che  la 
lettera  di  Faroaldo  fosse  diretta  al  suo  predecessore  Gio- 
vanni VI,  morto  il  9  gennaio  -job.   È  vero  che  Gregorio 


di  Catino  asserisce,  quantunque  dubitativamente  (V.  pag.  4) 
la  lettera  essere  stata  diretta  a  Giovanni  VI,  ma  convien 
riflettere  che  a  Gregorio  non  era  ben  nota  la  cronologia  dei 
Pontefici  e  specialmente  quella  di  Giovanni  VI  e  di  Gio- 
vanni VII.  Egli  infatti  negli  Annali  Farfensi  (V.  pag.  11) 
fa  vivere  Giovanni  VI  fino  all'anno  707.  Ora  Giovanni  VII 
quando  concesse  il  privilegio  all'Abate  di  Farfa  (3o  Giu- 
gno 7o5),  già  da  quattro  mesi  era  salito  alla  dignità  pon- 
tificia, e  non  è  probabile  che  uno  spazio  più  lungo  di  tempo 
corresse,  a  così  breve  distanza  di  luoghi,  tra  la  commen- 
datizia di  Faroaldo  e  la  bolla  papale.  11  Muratori  nel  Chro- 
nicon  Farfeiìse  (Rer.Jtal.  Script.  To.  Il,  P.  II,  col.  33o) 
stima  scritta  la  lettera  di  Faroaldo  intorno  all'anno  706» 
e  negli  Annali  la  riferisce  all'anno  705,  il  Troya  (Codice 
Diplomatico  Longobardo,  To.  III,  pag.  58)  è  dubbio  tra 
il  704  e  il  7o5,  e  il  Bethmann  nei  Langobardische  Re- 
gesten  (Neues  Archiv  fùr  altere  Deutsche  Geschichts- 
kunde,  III,  2,  p.  243)  l'assegna  senza  dubitare  all'an- 
no 7o5.  Intorno  all'autenticità  contestata  di  questi  due 
primi  documenti  e  d'altri  che  verranno  appresso,  secondo 
ciò  che  abbiamo  detto  nell'Avvertenza  premessa  a  questo 
volume,  noi  non  terremo  parola. 


Z)/  FARFA 


2} 


poribus  uestra  beatitudo  prò  perpetua  firmitate  priuilegium  in  scriplis  eidem  loco  fa- 
cere  praecipiat-  Sub  ea  scilicet  ratione,  ut  quod  nos  deuotissima  uoluntate  sanctae 
MARiAE  monasterio  contulimus,  uel  prò  consolatione  peregrinorum  ibidem  deseruien- 
tium  concessimus,  inspectas  ipsas  praeceptiones  tali  priuilegio  uestra  paterna  sanctitas 
firmare  iubeat,  ut  nullus  uUo  tempore  praesumat  aliquas  insolentias  aut  concussionem 
facerej  aut  ipsas  res  de  ipso  sancto  loco,  aut  de  dominatione  ipsorum  seruorum 
dei  auferre.  Et  qui  hoc  praesumpserit  sub  anathematis  uinculo  uestra  almitas 
eum  alligare  iubeat.  Salutantes  et  commendantes  nos  sanctitati  uestrae  petimus 
ut  prò  nobis  orare  dignemini.  Post  autem  relecta  aepistola  petimus  ut  eorum 
monasterio  reddatur  prò  perpetua  securitate. 


INCIPIT  PRIUILEGIUM 


111. 


IOHANNES  AEPiscopus  seruus  seruorum  dei  thomae  abbati  religioso  presbi-       documesio  2. 
tero,  et  congregationi  uenerabilis  monasteri!  sanctae  dei  genitricis  semperque         "^"  7°5- 

uirginis  MARiAE,  quod  est  in  fundo  acutiano,  territorio  sabinensi.    Salubre  nimis  ni  VII  con  una  sua  bolla 

,  .  ......  conferma  le  concessio- 

est  et  complacens  deo ,  prò  securitate  atque  munitale  religiose  uiuentium  prò-  ni  ad  Duca  Faroaido 

^  ^  ......  .  al  Monastero  di  Farla 

uidentiam  facere  pastoralem.  Presertim  autem  dum  religiosis  studus,  prò  timore  e^^ne^  stabilisce  i  pn- 
diuinOj  etiam  saecularis  potestas  se  accomodata  et  quod  pia  deuotione  prò  intuitu 
aeternae  uicissitudinis  contulit,  cupit,  quibus  prò  seruitio  dei  concessum  est,  illae 
sum  atque  immutilatum  perenniter  conseruari.  Hinc  est,  quod  uenerabile  mo- 
nasterium  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  Laurentius 
quondam  aepiscopus  uenerandae  memoriae,  de  peregrinis  ueniens^  in  fundo  qui 
dicitur  acutianus  territorii  sabinensis  constituit,  et  propter  religiosam  eius  conuer- 
sationem,  et  sedulitatem  diuini  seruitii  ibidem  secum  conuersantium,  loca  quaedam 
tam  emptUj  quamque  ex  oblatione  fìdelium  acquisiuit.  Post  cuius  ad  deum 
excessum,  dum  tantam  religionem  sedule  deo  deseruientium  agnosceret  gloriosus 
fìlius  noster  farualdus  dux  spoletanus,  etiam  ipse  prò  dei  amore ,  et  sustenta- 
tione  ibidem  tecum  deseruientium  deo,  habitacula  quaedam,  et  loca,  atque  cul- 
tores,  per  donationis  paginam  contulit,  et  collaturum  se  pollicetur,  ut  sint  qui 
prò  eo,  eiusque  progenie  orationum  hostias  frequenter  offerant  deo.  Ut  qui  col- 
laudatur  in  terris  a  fidelibus  suis,  misereatur  de  caelis,  et  parcat  excessibus  nostris. 
Cupit  autem,  et  ortatus  est  idem  gloriosus,  ut  tam  priora,  quam  ea  quae  ab  eo 
sunt  condonata  de  iure  eiusdem  monasterii,  nec  ih  posterum  abstrahantur,  sed 
ad  sustentationem  congregationis  profìciant  ibidem  conuersantium  servorum  dei,  et 
per  eos  possit  indigentium  ac  peregrinorum  hospitalis  susceptio  diligentius  pro- 
curari. Per  quae  pietatis  officia  donantium  animae,  de  quorum  munere  caele- 
brantur,  aeternam  requiem  et  receptionem  in  sedibus  beatis  inveniant.  Expetitioni 
itaque  gloriosae  atque  religiosae  deuotionis  eius,  ac  postulationi  uestrae  conce- 
dentes  effectum,  ex  auctoritate  beati  petri  apostolorum  principis,  cui  claues  regni 
caelorum  a  creatore  ac  redemptore  nostro  domino  ihesu  christo  dei  fìlio  con- 
cessae  sunt,  ut  ligaret  in  terris  quae  in  caelo  Uganda  sunt,  et  in  terris  solueret 
quae  in  coelo  soluenda  sunt,  tanquam  uicem  eius  et  locum ,  dignatione  omni- 
potentiae  eius,  implentes,  statuimus  atque  decernimus,  ut  quaeque  in  eodem  mo- 
nasterio usque  hactenus  conquisita  sunt,  uel  postmodum  conquirentur,  siue 
domicilia,  seu  loca,  colonosue,  et  mancipia,  uel  quaeque  animantia,  uel  mobilia, 
nullus  de  eodem  monasterio  praesumat  usurpare,  uel  subtrahere,  uel  per  cuius- 
cumque  ingenij  circumuentionem  alienare.    Magis  autem  prò  timore  dei  eorum 


IL  REGESTO 


studio,  atque  concursu,  ut  ibidem  indiminuta  permaneant,  procurare,  interdicentes 
omnibus  siue  aepiscopi  sint,  seu  praesbiteri,  uel  diaconi,  uel  cuiuslibet  aecclesiastici 
ordinis,  seu  laici  cuiuscunque  sint  dignitatis,  atque  militiae,  uel  priuati,  ut  nullus 
sibi  ius  aliquod,  uel  susceptionis  usum  in  eo  praesumat  defendere,  ncque  da- 
tionis,  aut  munerum  consuetudinem,  quanlibet  ibidem  imponere,  uel  exigere, 
ncque  angariis,  et  quibuscunque  condicionibus  nouis  summittere,  scientes,  quod 
in  districto  dei  iudicio  aeternae  se  poenae,  talia  praesumendo,  summittant.  Quis- 
quis  haec,  quae  auctoritate  principis  apostolorum  statuuntur,  tanquam  exsors  a 
fide  Christiana  contempserit,  praeter  si  religiositas  tua,  uel  qui  post  te  saepe  fatum 
uenerabile  monasterium  dispensauerit ,  spontanea  uoluntate  in  tempore  dedica- 
tionis  aecclesiae  uicinum  aepiscopum,  uel  quencunque  de  claero,  ad  karitatis 
conuiuium  uoluerit  conuocare^  iuxta  quod  monasterialis  mediocritas  habet,  et  uictus 
monachicus  consueuit,  in  abbatis  inuitandi  quem  uelit,  erit  arbitrio.  Si  uaero  quoquo 
tempore  religiosum  abbatem  de  hac  ulta  migrare  contigerit,  quem  ibidem  posita 
congregatio,  de  se  ipsis,  uel  ubi  ubi  meliorem  inuenerint,  eligentes,  ad  dandam  ei 
orationem  rogatus  atque  uocatus  adueniat  reuerentissimus  aepiscopus,  eumque 
dum  ipsi  uoluerint  exortentur,  et  post  huiusmodi  orationem,  auctoritate  principis 
apostolorum,  a  pontifice  qui  prò  tempore  fuerit,  abbatis  firmitatem  bine  percipiat. 
Si  uaero  presbiterum,  uel  dìaconum  sibi  desiderat  eadem  religiosa  congregatio 
consecrarij  eligentes  quem  ad  hoc  aptum  de  se  ipsis  uel  exteris  inuenerint,  qui 
primi  sunt  ad  reuerentissimum  aepiscopum,  qui  uicinus  est,  unanimi  uoto  per- 
ducant,  ut  et  ille,  requisitis  regulariter  quaeque  ad  disciplinam  sacrorum  canonum 
et  aecclesiasticam  traditionem  in  presbitero  uel  diacono  faciendo  respiciunt,  si 
irreprebensibilem  et  aptum  inuenerit,  hac  auctoritate,  inuocato  dei  nomine,  so- 
lemnem  orationem  faciens,  presbiterum  consecret.  NuUam  tamen  ex  hoc  in  eo 
se  dicionem  habere  cognoscat,  ncque  licentiam  habeat  ad  obseruationem  publicae 
aecclesiae  suae  eum  compellere,  et  de  monasterii  mansione  subtrahere.  Iccirco 
uestra  religio  hanc  apostolici  priuilegii  tuitionem  indeptam,  fructuosum  atque  lau- 
dabile concessum  beneficium  demonstret.  Ante  omnia  in  psalmis  et  ymnis^  et  can- 
ticis  spiritualibus,  diebus  ac  noctibus  permanentes,  iuxta  monachicam  disciplinamj 
et  regulam  a  patribus  traditam  conuersantes  sincero  proposito,  in  professione 
uestra  domino  seruientes,  et  de  monasterii  salute  portum  non  relinquentes,  kari- 
tatem  inuicem  et  unanimitatem  seruantes.  Nullus  sibi  proprium  aliquod  uendicet 
in  honoribus,  uel  rebus,  uel  usibus,  sed  ut  apostolorum  christi  discipuli  omnia 
habentes  communia,  non  diuisa,  nichilque  uobis  proprium  defendentes,  iuxta  quod 
ab  illis  est  traditum,  et  a  successoribus  obseruatum.  Oboedientiam  habentes  re- 
ligioso abbati,  atque  praeposito,  et  prioribus  uestris,  quod  est  sacrificium  spiri- 
tuale. Humilitatem  christi  demonstrantes  in  moribus  uestris,  beneuolentiam  quoque, 
atque  humanitatem,  et  compassionem  in  eis,  qui  aliquatenus  aegrotauerint  uel 
eguerint.  Karitatem  etiam,  et  religiosae  conuersationis  studium,  ut  demonstretur  in 
uobis  et  floreat  piae  professionis  integritas,  familiares  uos  exhibens  deo  religiosae 
uitae  sedulitas,  et  abstinentiae,  atque  orationis  perseuerantia  fructuosa,  ut  quantum 
haec  ex  puritatis  deuotione  peragitis,  tantum  deo  in  uobis  operante  eius  clementiae 
propinquetis.  Orantes  etiam  prò  nobis,  et  prò  stabilitate  apostolicae  dei  aeccle- 
siae, proque  pace,  atque  securitate  totius  populi  christiani,  et  prò  sospitate  gloriosi 
filli  nostri,  qui  prò  timore  dei,  et  religiosae  conuersationis  augmento  huius  apo- 
stolici priuilegii,  utpote  ab  eo  inspiratus,  tuitionem  uobis  nisus  est  prouidere,  ut 
et  orationes  uestras,  et  aeternam  de  uobis  mercedem  acquireret.  Quod  aposto- 
licum  priuilegium,  quicunque  ille  est,  qui  in  parte,  uel  in  toto  contemnere  uel 
euacuare  temptauerit,  uel  ad  resistendum  contrariam  attulerit  uoluntatem,  nouerit 


DI  FARFA 


se  aeternae  condemnationi  submitti,  iudae  fieri  traditori  participem,  perpetui  ana- 
thematis  uinculis  et  alienationis  a  deo  prò  suis  se  illicitis  praesumptionibus  sum- 
misisse.  Benedictionem  autem  et  gratiam  a  deo  se  percepturum  non  dubitet,  sed 
confidata  qui  fidelis  obseruantiae  reuerentia  haec^  quae  sub  diuino  conspectu  sta- 
tuuntur,  custodit.  Bene  valete.  Data  pridie  Kalendas  iulii.  Imperante  domino 
nostro  piissimo  perpetuo  augusto  tyberio  anno  viij.^  post  consulatum  eius  anno  vj., 
sed  et  tiieodosiOj  atque  constantino.  (i) 

iiii. 

IN  nomine  domini  dei  SALVATORis  NOSTRI  iHESv  CHRiSTi,  TempoHbus  domni 
uiri  gloriosi  Faroaldi  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  et  uiri  magnifici 
syndolfi  gastaluii  ciuitatis  reatinae^  mense  decembris^  indictione  ij."^  Quotiens 
aliqua  inter  partes  bono  ordine  conueniunt,  oportet  testimonio  scripturae  ro- 
borarij  ne  in  posterum  propter  longinquitatem  dierum  aut  annorum  spatia^  obli- 
uione  ducta,  aliqua  nascatur  intentio.  Et  ideo  constat  nos  barbatus  et  ualerianus 
clerici  et  baroncio  colonus  territorii  sabinensis  uendidisse^  et  uendidimus  tibi  uiro 
uenerabili  domno  thomae  abbati  et  presbitero^  uel  ad  monachos  tuos  seruientes 
in  monasterio  sanctae  mariae  genitricis  dei  et  domini  nostri  ihesu  christi^  oliuetum 
nouellum  quod  est  iuxta  fines  scappligiani,  ad  pretium  placitum  et  diffinitum 
auri  solidos  appretiatos  numero  viij.  Similiter  et  ego  barbatus  uendidi  uobis  et 
suprascripto  monasterio  de  alio  oliueto  oliuas  tallias  numero  xij  appretiatas^  et 
acceptis  auri  solidis  xij.  Similiter  et  ego  ualerianus  cum  fratre  meo  baroncione 
uendidi  ad  iam  dictum  monasterium  oliuas  tallias  iiii  appretiataSj  et  acceptis  so- 
lidis iiij".  Ita  sane  ut  ab  hac  die  neque  a  nobiSj  neque  ab  haeredibus  nostris 
contra  hanc  cartulam  uenditionis  nostrae  ire  aut  uexare  promittimuSj  et  cartula 
ista  uenditionis  in  sua  permaneat  nichilominus  firmitate.  Et  si,  quod  non  credimus 
fieri  posse,  nos,  aut  aliquis  de  heredibus  nostris^  contra  hanc  nostram  uenditionem 
uenire,  aut  temptare  uoluerimus,  componamus  partibus  suprascriptj  monasterii 
auri  solidos  xx.  Et  haec  uenditio,  cum  christi  adiutoriOj  omni  tempore  in  sua 
stabilitate  perduret.  Actum  ad  sanctum  petrum  in  germaniciano,  territorio  sabi- 
nensi.  Quam  uaero  cartulam  uenditionis  ego  arichis  notarius,  per  iussionem  sin- 
dolfi  gastaldii  ciuitatis  suprascriptae,  scripsi.  Signum  ^  manus  vvilifusi  actionarii 
testis.  Signum  ^  manus  patri  gasindii  testis.  Signum  ^  manus  ursi  condi- 
toris  testis.  Signum  ^  manus  barbati  uenditoris.  Signum  manus  ualeriani 
claerici  uenditoris.  Signum  ^  manus  baroncionis  uenditoris.  Signum  ij»  manus 
amechis  exercitalis  testis.  Signum  manus  dononis  exercitalis  testis.  Signum  4^ 
manus  theodici  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  claementini  claerici  testis.  Si- 
gnum ^  manus  pantaleonis  exercitalis  testis.  Signum  4^  manus  caluuli  coloni 
testis.    Signum  ^  manus  uincentii  coloni  testis. 

V. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Temporibus  domni  uiri 
gloriosi  transmundi  summi  ducis  gentis  langobardorum,  et  uiri  magnifici  sin- 
dolfi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  nouembris,  indictione  iiij\  Quotiens 
aliqua  inter  partes  bono  ordine  conueniunt,  oportet  scripturae  testimonio  ro- 
borari,  ne  in  posterum  propter  longinquitatem  dierum  aut  annorum  spatia,  obli- 
uione  ducta,  aliqua  nascatur  intentio.  Et  ideo  constat  nos  siso,  et  lupulus,  et 
uuino,  seu  et  ursus  germanis  donasse  et  donauimus,  prò  luminare  genitoris  nostri 


Documento  3. 

An.  718. 

Barbato  e  Valeriaiio 
cliicrici,  c  Baroncio  co- 
lono vendono  a  Tom- 
mnso  Abate  di  Farfa 
nn  oliveto  conlìnanlc  a 
Scappligiano  ed  alcune 
taslie  d'ulivi. 


Documento  4. 

An.  720. 

Sisone,  Lupolo,  Wi- 
roiie  ed  Orso  donano 
al  Monastero  quattro 
taglie  d' ulivi  situate  in 
Anziano.  Sisone  ven- 
de allo  stesso  Mona- 
stero undici  taglie  per 
sei  soldi  d'oro. 
• 


(i)  Effigie  di  Giovanni  VII. 


2Ó 


IL  \E  GESTO 


quondam  rimolfi,  oliuas  tallias  in  loco  qui  dicitur  antianus.    Et  ego  qui 

supra  siso  uendidi  uobis  domno  thomae  abbati  in  monasterio  sanctae  dei  geni- 
tricis  MARiAE  semper  uirginis^  oliuas  tallias  xj  ad  pretium  placitum  et  diffinitum 
auri  solidos  vj.  Ita  sane^  ut  ab  hac  die  neque  a  nobis,  ncque  ab  heredibus  nostris, 
contra  hanc  cartulam  uenditionis  seu  donationis  nostrae^  ire  aut  uexare  promit- 
timuSj  et  cartula  ista  uenditionis  in  sua  permaneat  nichilominus  firmitate.  Actum 
in  ciuitate  reatina ^  mense  et  indictione  suprascripta.  Quam  nero  cartulam  uen- 
ditionis seo  donationis j  arichis  notarius  scripsi.  Signum  <^  manus  sisonis  uen- 
ditoris  seu  donatoris,  Signum  ^  manus  lupuli  fratris  eius.  Signum  ^  manus 
uuinonis  fratris  eius.  Signum  4j»  manus  ursi  fratris  eius.  Signum  manus  con- 
trami exercitalis  testis.    Signum  ^  manus  gradolfi  sculdahis  testis. 


VI. 


An.  716?  o  720? 
Muore  Tommaso  (i). 


I 


TAQUE  SANCTissiMus  THOMAS  IN  HOC  Monastcrio  longa  per  annorum  spatia 
exemplum  sanctae  conuersationis  discipulis  dans  suis,  iam  senex  plenusque 
dierum  migrauit  ad  dominum,  corpusque  illus  humatum  est  a  discipulis  in  hac 
beatae  mariae  dei  genitricis  basilica.  Praefuit  namque  buie  sanctae  congre- 
gationi  annis  xxxv^  et  mensibus  vii^  ac  diebus  v.  Obiit  uero  iiij,  idus  decembris 
in  pace. 


An.  716?  —  724? 
Auncpcrto  Abate  (2). 


Vi]. 

S 


ECVNDVS  UERO  A  UENERABiLi  PATRE  TH0MA  EXTiTiT  huius  monastcrii  rcctor 
Haunepertus  aquitania  tolosanae  ciuitatis  exortus  prouincia.  Qui  buie  prae- 
fuit monasterio  annis  vij,  et  mensibus  Vj  ac  diebus  xviij. 


An.  724?  —  740? 
Luccrio   Abate   (  3  ). 


Vili. 


T 


ERTIVS  in  hoc  coenobio  surrexit  in  regimine  Lucerius  maurigena  ortus 
prouincia.  Hic  enim  per  annos  xvj,  et  menses  vi,  ac  dies  x,  hoc  rexit  coe- 
nobium.  Osiit  quoque  xiij.  kalendas  iulii. 


Villi. 


Documento  5. 

An.  724. 

Trasmondo  II  Duca  di 
Spoleto  concede  al  Mo- 
nastero la  Chiesa  di  S. 
Getiilio,  i  beni  clie  da 
antico  appartenevano  a 
questa  chiesa,  ed  un 
terreno  collocato  nel 
suo  territorio. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALUATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     DoMNUS  TraNSMUNDUS  GLO- 

Riosus  et  summus  dux.  Pro  mercede,  et  absolutione  animae  nostrae,  et  ad  pe- 
tionem  tuam,  vir  venerabilis  Luceri  presbiter  et  abbas,  donamus  atque  concedimus 
in  monasterio  sanctae  mariae,  quod  est  in  territorio  sabinensi,  in  loco  qui 
uocitatur  acutianus,  aecclesiam  sancti  gethulii,  ubi  ipsius  corpus  requiescit,  ad  melio- 
randum  et  disponendum,  ipsum  sanctum  locum  cum  terris,  uineis,  cultis,  uel  incultis, 
cum  arboribus,  et  pomis,  limitibus,  terminisque,  siluis,  salectis,  quantum  ad  ipsam 


(i)  Incerta  e  avvolta  nel  dubbio  è  la  cronologia  dei 
primi  abati  di  Farfa  e  più  specialmente  quella  del  governo 
di  Tommaso  di  cui  la  storia  è  quasi  assorbita  dalla  leg- 
genda. Come  già  fu  notato  dal  Bethmann  {Man.  Gcrm.  XI. 
p.  527  in  nota)  i  documenti  3  e  4,  dati  l'uno  nel  718,  l'altro 
nel  720,  per  la  menzione  che  vi  si  fa  di  Tommaso  come 
vivente  e  abate  del  Monastero,  dimostrano  contro  il  com- 
puto di  Gregorio  (v.  pag.  11)  che  il  governo  di  Aune- 
perto  non  può  essere  cominciato  ne!  716  nè  in  quest'anno 
Tommaso  esser  morto.    Poiché  tutto  è  dubbio  e,  in  que- 


sto caso,  la  fede  dei  documenti  è  mal  sicura,  ci  è  parso 
di  dover  dare  qui  sopra  le  due  date  senza  nulla  affermare. 
Forse  nè  l' una  data  nè  l'altra  segna  il  vero  anno  della 
morte  di  Tommaso  e  della  successione  di  Auncjierto  e  non 
ci  sembra  d'  avere  elementi  bastevoli  ad  una  precisa  indu- 
zione. Questa  stessa  incertezza  ci  fa  notare  con  un  segno 
di  dubbio  le  date  obituali  che  abbiamo  da  Gregorio  pei 
quattro  primi  successori  di  Tommaso. 

(2)  Effigie  dell'Abate  Auneperto. 

(3)  Effigie  dell'Abate  Lucerio. 


T)I  FARFA 


27 


aecclesiam  ab  antiquis  pertinuit,  tibi  et  ipsae  sanctae  congrcgationi  integrum  conce- 
dimus  possedendum.  Simul  et  concedimus  in  ipso  sancto  monasterio  terrulam  in 
eodem  loco,  quam  antea  traditam  habuimus,  ipsam  modo  in  integrum  concedimus 
possidendum.  Qvamobrem  ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco 
donum  nostrum,  ut  a  nullo  actore  nostro  aliquando  contradicatur.  UNde  prò  sta- 
bilitate  nostra  virum  uenerabilem  audelahis  sanctissimum  aepiscopum  in  matricula 
praecipimus  scribi.  Datum  iussionis,  mense  maii^  per  indictionem  vij.,  sub  scaptolfo 
gastaldio.  Qiiod  uaero  praeceptum  ego  theodoaldus  notarius^  ex  iussione  domini  mei 
iam  dicti  ducis,  et  ex  dicto  hilderici  sculdahis  scripsi.    Feliciter.  (i) 

X. 

FLAUIUS  LiuTPRANDUs  REX  EXCELLENTissiMus.  Monasterio  beatissimae  semper 
uirginis  dei  genitricis  mariae,  quod  situm  esse  uidetur  in  territorio  sabinensi, 
loco  qui  dicitur  acutianus,  et  viro  venerabili  Lucerio  abbati,  Postulauit 
ueneratio  tua  praecelsam  potestatem  nostram,  ut  per  nostrum  serenissimum 
praeceptum  confìrmare  deberemus  in  ipso  sancto  monasterio,  seu  tuae  uenerationi, 
omnia  quaecunque  in  eodem  sancto  loco,  singuli  duces  nostri  spoletani,  seu  et 
reliqui  iudices,  uel  populus  de  ipso  ducato  nostro  spoletano  contulerunt  per  singula 
loca  constituta  prope  ipso  monasterio,  quamque  per  cellas  ipsius  monasterii  ubi- 
cunque  positae  sunt.  Nec  non  et  postulasti  nostram  excellentiam^  ut  nos  licentiam 
tribueremus,  ut,  post  tuum,  cuius  supra  luceri  abbas^  excessum  de  corpore,  in 
ipso  monasterio  abbatem ,  de  ipsis  fratribus  quem  ipsi  elegere  communiter  uoluerint 
ipse  ibidem  ordinatus  omni  in  tempore  fieret.  Nos  uaero  tuam  audientes  rectam 
petitionem,  et  considerantes  aeternam  retributionem ,  hoc  potestatis  nostrae  praeceptum 
tibi  fieri  iussimus,  firmantes  in  ipso  sancto  loco,  uel  in  te^  omnia,  ut  diximus,  quae- 
cunque ibidem  tam  duces,  quam  iudices,  et  singuli  homines,  recto  et  iusto  tramite, 
contulerunt.  Quatenus  deinceps  securius  ac  firmius  ualeatis  possidere.  Et,  ut  fati 
sumus,  post  decessum  uestrum,  secundum  postulationem  tuam,  abbatem,  de  supra- 
scripta  congregatione,  qui  electus  a  fratribus  regulariter  fuerit,  ibidem  ordinetur.  Et 
damus  in  mandatis  omnibus  ducibus,  comitibus,  gastaldiis,  nostrisque  actoribus,  ut 
nuUus  eorum  contra  praesentem  tranquillitatis  nostrae  munimen  audeat  ire  quandoque, 
sed  perpetuis  et  infinitis  temporibus,  in  suprascripto  monasterio,  uel  in  te,  seu  suc- 
cessoribus  tuis,  nostra  firmitas  stabili  ordine  debeat  permanere.  Ex  dicto  domni 
regis,  per  atonem  notarium  et  ex  dicto  ipsius,  scripsi  ritpertus.  Actum  spoleti  in 
palatio,  xvi".  die  mensis  iunii,  anno  iQÌicissimi  regni  nostri  xxpiii.^  per  indictionem  mi., 
feliciter  (2). 


Documento  6. 

Ali.  73y. 

Liutpraiido  Re  dei  Lon- 
gobardi conferma  i  pri- 
vileci  del  i\Ionastero. 


X]. 

IN  DEI  NOMINE.  DoMNus  Transmundus  gloriosus  ET  suMMUs  Dux.  Donamus, 
atque  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  semper  uirginis, 
decimas  de  nino,  et  de  grano,  seu  et  de  oleo,  uel  de  tertia  quae  a  populo  col- 
ligitur  de  massa  ubi  mellitus  actionarius  est,  et  de  subusualdo  omnia  in  inte- 
grum ipsam  decimam  per  singulos  annos  in  ipso  monasterio  dare  debeamus.  Si- 
militer,  prò  mercede  et  absolutione  animae  nostrae,  donamus  et  concedimus  in  ipso 


Documento  7. 

An.  740. 

Trasmondo  II  Duca  di 
Spoleto  concede  al  Mo- 
nastero alcune  decime, 
mia  terra  nel  fondo  Ger- 
maniciano  e  tre  taplie 
d'ulivi  situate  in  quella 
stessa  terra. 


(1)  Effigie  del  Duca  Trasmondo  II. 

(2)  Queste  parole  che  si  leggevano  nell'  ultima  riga 
della  colonna  mancano  ora  con  tutto  il  margine  inferiore 
del  foglio  nel  Codice.    Ma  si  leggono  nella  copia  che 


avemmo  a  mano,  e  le  riporta  anche  il  Fatteschi  (  Mem. 
dei  Duchi  di  Spoleto  p.  2  5q).  Per  questa  mutilazione 
manca  pure  una  parte  dell'  effigie  di  Liutprando. 


28 


IL  \E  GESTO 


Documento  8. 

An.  745. 

Adualdo  e  Aiidolfo 
cedono  a  favore  del  Mo- 
nastero i  casali  Asìlia- 
no  e  Fiola  in  cambio 
di  altri  due  che  Gode- 
frido  gastaldo  promette 
loro. 


An.  740?  — 759? 
Fulcoaldo  Abate  (2). 


monasterio  terram  in  fundo  germaniciano,  prope  pastinum  sancti  angeli,  ubi  pasti- 
nare ipsi  monachi  debeant,  et  donamus  oliuas  tallias  tres,  quae  in  ipsa  terra  esse 
inueniuntur,  concedimus  ibidem  pastinellum,  qui  ad  manus  publicas  pastinatus  est^ 
in  casale  monasterii.  Ita  sane  ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  mona- 
sterio donum  nostrum.  Et  a  nullo  actore  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  per 
hoc  nostrum  praeceptum  firmiter  ualeatis  possidere.  Datum  iussionis,  mense  ianuarii, 
Indictione  viij.j  sub  rimone  gastaldio.  Quod  uero  praeceptum  ego  arichisius  nota- 
rius,  ex  dicto  rimonis  gastaldii,  scripsj.  (i) 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  Temporibus  domni  LUPONIS 
gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  anno  eius  in  dei  nomine  primo, 
sed  et  uiri  magnifici  godefrid  gastaldii  ciuitatis  reatinae ,  mense  nouembris ,  per  in- 
dictionem  xiiii.  Qvisquìs  sana  mente  facinorum  ac  delictorum  pertractans  profunda, 
et  aeterni  regni  beatitudinem  desiderat,  metum  gehennae  et  incendia  ignis  expaue- 
scens,  opertet  eum  suae  salutis  tractare  remedium,  quatinus  in  hac  ulta  feliciter 
uiuere  debeat  et  in  aeterna  ulta  cum  christo  regnare  ualeat.  Qua  de  re  ego  adual- 
dus  et  audolfus,  considerantes  humanae  fragilitatis  et  saeculi  huius  excessum,  quia 
omnes  qui  in  hoc  mundo  sumus  morti  iugiter  subiacemus,  iuxta  testimonium  pro- 
phetae  ubi  dicit  :  Quis  est  homo  qui  uiuit ,  et  non  uidebit  mortem  ?  Ideoque  prò  re- 
medio animae  nostrae  tradidisse  atque  tradedimus  et  in  aeterna  traditione  conce- 
dimus casales  duos,  idest  asilianum  qui  fuit  casalis  audolfi,  et  casalem  qui  dicitur 
fiola  qui  fuit  adualdi.  Vnde  prò  istis  duobus  casalibus  quos  tradidimus  in  prae- 
dicto  monasterio  sanctae  mariae,  resuscepimus  ego  adualdus  et  audolfus  a  te  go- 
defrido  gastaldio  casales  duos,  ubi  inuenire  in  re  publica  potuerimus.  Ita  ergo  ut 
ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  nostra  traditio  in  ipso  sancto  coenobio.  Et  neque 
a  nobis  neque  a  nullo  heredum  posterorumque  nostrorum,  aliquando  causa  ista 
uexetur.  Et  qui  hoc  praesumpserit  facere,  in  primis  in  iram  dei  incurrat  et  ana- 
themati  subiaceat  a  ccc"'  xviij"  patribus,  insuper  poenam  exsoluat  auri  libras  duas, 
et  cartula  ista  in  sua  permaneat  stabilitate.  Vnde  prò  perpetua  firmitate  ipsius  sancti 
monasterii  hanc  cartulam  traditionis  gudiperto  notarlo  tradedimus  scribendam,  et 
testibus  a  nobis  rogatis  optulimus.,  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta  feliciter.  Signum  ^  manus  adualdi  con- 
cambiatoris.  Signum  tj»  manus  audolfi  concambiatoris.  Et  prò  ipsis  casalibus  duo- 
bus  quos  recipere  habent  audoaldus  et  audolfus,  dedit  guadiam  praedictus  godefrid 
gastaldius  coram  omnibus  circumstantibus,  ut  ipsos  duos  casales  sine  intermissione 
redderet.  Unde  exiuit  fidei  iussor  pando  marepassus  et  lucanus  et  audualdus  actio- 
narius.  Signum  ♦J»  manus  luponis  sculdahis  testis.  Signum  ^  manus  anselmini 
uestararii.  Signum  ^  manus  pandonis  marepassj  testis.  Signum  ^  manus  lucani 
testis.  Signum  «J»  manus  ansifridani  medici  testis.  Signum  ^  manus  audualdi 
actionarii.    Signum      manus  aldonis  couitoris  testis. 


XI]. 


VARTVS  igitur  huius  coNgregationis  pater  extitit  Fulcoaldus,  natione 
aquitanus,  ex  nobili  ortus  prosapia.  Qui  praefuit  huic  sanctae  congrega- 
tioni  annis  xviiij,  et  mensibus  vj,  ac  diebus  xij.  Osiit  uero  in  pace  iiij. 
nonas  decembris. 


(i)  Efiigic  del  Duca  Trasmondo  II. 


{2)  Effigie  dell'Abate  Fulcoaldo. 


VI  FARFA 


xml. 

IN  DEI  NOMINE.  DOMNUS  Lupo  GLORiosus  ET  svMMVs  Dvx  gcntis  langobardoFum 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  positum  est  in  sabinis,  ubi  vir 
venerabilis  fqlcoaldus  abbas  praeesse  uidetur,  per  praesens  praeceptum  sum- 
mae  gloriae  nostrae ,  donamus  atque  concedimus  in  ipso  sancto  monasterio, 
uel  ad  congregationes  monachorum ,  colonos  duos,  hoc  est  calendinulum  et  turso- 
nem,  cum  casis  suis  seu  terris,  uineis,  oliuetis,  quantum  ipsi  tenere  uisi  sunt  ex 
integro  in  territorio  reatino,  loco  qui  nominatur  ad  sanctum  cassianum,  uel  in 
museleo.  Quatenus  ab  hac  die,  habentes  hoc  nostrum  cessionis  praeceptum,  fìrmiter 
illud  possideatis.  Et  nullus  comes,  gastaldius,  aut  quilibet  actionarius  noster  centra 
hoc  nostrae  donationis  praeceptum  audeat  ire  quandoque.  Sed  in  ipso  monasterio, 
et  uobis  stabile  permaneat.  Ex  iussione  suprascriptj,  et  ex  dicto  andreati  referendarii, 
scripsi  ego  dagarius  notarius,  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  anno  ducatus  nostri 
in  dei  nomine  primo,  mense  decembris,  indictione  xiiij.  (i) 


Documento  g. 

An.  745. 

Lupo  Duca  di  Spo- 
leto concede  al  Mona- 
stero i  coloni  Calcn- 
dinolo  e  Tursone  con 
quanto  loro  appartiene 
nel  territorio  reatino 
nel  luogo  detto  a  S.Cas- 
siano  o  in  Museleo. 


XV. 


I 


N  DEI  NOMINE.    DoMNUS  Lupo  GLORiosvs  ET  SVMMVS  DVX.    Monasterio  beatae  documento  io. 

semperque  uirginis  dei  genitricis  mariae,  sito  in  territorio  sabinensi.    Pro  lumi-  ^'^-  t^^- 

nare  et  mercede  animae  nostrae,  donamus  atque  concedimus  in  ipso  mona-  leto"^  concede  al  Mona- 

.   •         ,                              .      .                                                       .      .                   ,  j                          .  stero  una  pezza  di  tcr- 

sterio,  uel  tuae  uenerationi,  atque  cunctae  congregationi,  ex  gualdo  nostro,  qui  reno  dei  guaido  ai  s. 


dicitur  ad  sanctum  iacintum,  petiam  unam  per  loca  designata,  id  est  a  fluuio  farfa 
iuxta  fractam  arnonis  anteriorem,  et  per  finem  de  corneliano,  quod  descendit  per 
fossatum,  quod  nominatur  ponticulum,  et  coniungit  agello  et  fornicatae  una  cum 
casaliculo,  qui  uocatur  caesarianus  in  integro.  Qvatinus  ab  hac  die  habens  hoc  no- 
strae cessionis  munimen ,  securius  ipsum  sanctum  monasterium  omnia  superius 
comprehensa  possideat.  Et  nullus  ex  nostris  actionarius  exinde  in  aliquo  molestare 
praesumat.  Sed  omni  in  tempore  donum  nostrum  securius  habeat  et  fìrmiter  ibidem 
permaneat.  Ex  iussione  supra  textati  scripsi  ego  andreas  notarius.  Datum  iussionis 
in  ci  vitate  nostra  reatina,  anno  in  dei  nomine  ducatus  nostri  primo,  indictione  xiiij.* 
Sub  bertone  gastaldio.  (2) 


XV]. 

IN  DEI  NOMINE.  DoMNVs  Lupo  GLORIOSVS  et  summus  dux.  Monasterio  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  fundatum  est  in  territorio  ci- 
uitatis  nostrae  reatinae  in  fundo  acutiano,  ubi  uir  uenerabilis  Fulcoaldus  abbas 
praeesse  uidetur,  per  praesens  praeceptum  summae  gloriae  nostrae,  quam  et 
prò  mercede  domni  nostri  Ratchisi  regis,  uel  luminare  animae  nostrae,  donamus 
atque  concedimus  in  ipso  sancto  monasterio,  uel  uestrae  uenerationi,  uel  ad  cun- 
ctam  congregationem  monachorum,  in  eodem  territorio  gualdum  qui  nominatur  ad 
sanctum  iacintum,  qui  est  terminatus  usque  riuum  currisem,  et  pertransit  recte  in 
aquam  transuersam,  deinde  in  gualdum  pontianum,  per  riuum  de  ipso  pontiano 
usque  in  tyberim.  Omnia  ut  supra  ipsius  iam  dicti  gualdi,  quantum  ad  nostram 
pertinet  potestatem  in  integrum  in  ipso  sancto  coenobio,  uel  uestrae  uenerationi,  seu 
et  ad  congregationem  monasterii  concessimus  possidendam.  Quamobrem,  ut  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  permaneat  in  ipso  dei  loco,  uel  uobis  omnibus  supradictis 


DOCU.MENVO  II. 

An.  746. 

Lupo  Duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero 
il  gualdo  di  S.  Giacinto. 


(i)  Effigie  del  Duca  Lupo. 


(2)  Effigie  del  Duca  Lupo. 

8 


IL  REGESTO 

donum  nostrum,  et  a  nullo  gastaldio  uel  actore  nostro  ipsi  monasterio  uel  uobis 
contradicatur.  Ex  iussione  supradicti  domni  scripsi  ego  dagarius  notarius.  Datum 
iussionis  in  gualdo  nostro  in  pontias,  anno  ducatus  nostri  in  dei  nomine  secundo, 
mense  octobris,  per  indictionem  xv.  Sub  pertone  gastaldio,  et  causualdo  archipor- 
cario,  uel  gondualdo  actionario  nostro.    Feliciter.  (i) 


Documento  i2. 


An. 


/■+/• 


XVI]. 

IN  DEI  NOMINE.    DoMNus  Lupo  GLORiosvs  ET  suMMUS  Dux.    Monastefio  beatissi- 
mae  semper  uirginis  dei  genitricis  mariae,  sito  in  territorio  sabinensi,  et  viro 
1    .1.       T-,      I  1  j  •    1  ,  .... 
venerabili  rulcualdo  abbati,  seu  et  cunctae  consregatiom  ipsius  monasterii. 
■Alt          -C                                                        •                                     f  1-  .  .  ... 
  Manirestum  est,  quoniam  auto  aliquot  dies,  ex  iussione  praecellentissimi  et  a  deo 

conseruati  domni  nostri  Ratchis  regis,  concessimus  in  ipso  almo  monasterio  gualdum 
qui  nominatur  ad  sanctum  iacintum,  cum  terris  de  colonis  qui  ipsum  gualdum  pos- 
sederunt,  seu  omnia  ad  ipsum  gualdum  pertinentia  in  integrum.  Nunc  itaque  dum  ad 
uestigia  ipsius  principis  nostri  coniunxissemus,  iterum  per  eius  uoluntatem  et  ius- 
sionem,  et  prò  mercede  et  luminare  animae  eius  uel  gentis  eius,  uoluntariae  no- 
strae  obedientis,  concedimus  in  suprascripto  monasterio  casalem  unum,  qui  dicitur 
turris,  qui  excolitur  per  arnonem,  mauronem,  uindemium,  damulonem  et  luccio- 
lonem,  cum  casis,  terris,  uineis,  seu  omnia  in  omnibus  ad  ipsum  casalem  perti- 
nentia in  integrum.  Qui  casalis  esse  uidetur  in  suprascripto  territorio  sabinensi,  et 
coniungitur  ipsi  gualdo,  quem,  et  in  ipsius  praecellentissimi  domni  nostri  fegis  prae- 
sentia,  tibi  stephanio  presbitero  tradidimus.  Quatinus  ab  hac  die  firmus  et  stabilis 
permaneat  in  ipso  sancto  loco,  uel  ad  cunctam  congregationem  praedicti  monasterii. 
Et  a  nullo  gastaldio,  uel  actore  nostro  exinde  aliquando  contradicatur.  Ex  iussione 
suprascripti,  et  ex  dicto  andreatis  referendarii,  scripsi  ego  dagarius  notarius.  Datum 
iussionis  in  civitate  ticino,  anno  ducatus  nostri  in  dei  nomine  secundo,  mense  iunio, 
per  indictionem  xv.    Sub  gundualdo  actionario  nostro.    Feliciter.  (2) 


XVUI. 

Documento  13.  ' 

An.  717.  TT-^  NOMINE.  DoMNVs  Lupo  GLORIOSVS  ET  svMMVs  DUX.  Monasterio  sanctae 
Lupo  Duca  di  spo-     I  jei  geuitrlcis  MARIAE,  Quod  cst  situm  in  territorio  reatino,  ubi  vir  venerabilis 

:to  conferma  la  cuu'i-  m 

1 


leto  conferma  la  giuri- 

di  FaTfLl?pr"q"eiiodi  1  Fulcoaldus  abbas  praeesse  uidetur.  Manifestum  est  eo  quod  antecessor  noster 
b,  Pietro  m  ciassicciia.  Jj^  trausmuudus  quondam  genitrici  suae  concessisset  monasterium  sancti  petri  in  clas- 
sicella,  et  per  suum  praeceptum  etiam  confirmasset  ut  ipsa  ibidem  in  ipso  mona- 
sterro  resedisset  et  monasticam  uitam  ibi  degeret,  et  nunc  germana  tua  ibi  resideat 
Ideoque  postulauit  ueneratio  tua  gloriam  nostram ,  ut  nos  ipsum  suprascriptum  mo- 
nasterium sub  regimine  sanctae  dei  genitricis  mariae,  uel  uestro,  seu  et  congrega- 
tioni  monasterii  per  nostrum  deberemus  confirmare  praeceptum.  Nos  denique  at- 
tendentes  dei  omnipotentis  misericordiam^  uel  mercedem  animae  nostrae,  reconfir- 
mamus  uobis  per  nostrum  praeceptum  ipsum  monasterium  sancti  petri  ut  debeat 
esse,  ut  diximus  sub  regimine  monasterii  uestri,  uel  uestro,  seu  congregationis 
monasterii,  et  officium,  et  omne  opus  dei,  in  ipso  monasterio  regulariter  obseruare 
debeatis,  sic  tamen  ut  ipse  locus  dei  neglectum  non  habeat.  Quatenus  ab  hac  die 
firmum  et  stabile  in  ipso  sancto  monasterio,  uel  uestra  religione  permaneat.  Et 
a  nullo  gastaldio  uel  actore  nostro  aliquando  contradicatur  uestro  regimini,  sed 
omni  tempore  stabile  permaneat.    Ex  iussione  supratextati  et  ex  dicto  andreatis  re- 


(2)  Effigie  del  Duca  Lupo. 


Z)/  FARFA  )i 

ferendarii,  scripsl  ego  dagarius  notarius.  Datum  iui^sionis  spolcti  in  palatio,  anno  dù- 
catus  nostri  in  dei  nomine  iij.°  Secundo  die  praesentis  noucmbris.  Indictione  prima. 
Sub  godefrid  gastaldio.    Feliciter.  (i) 


XVlll] . 

IN  DEI  NOMINE.  DoMNVS  Lupo  GLORiosus  ET  suMMUs  Dvx.  Monasterio  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariaEj  sito  territorio  reatino^  in  loco  qui 
nominatur  acutianus ^  seu  uiro  venerabili  Fulcualdo  abbati,  atque  cunctae  con- 
gregationi  ipsius  monasterii.  Pro  mercede  et  luminare  animae  nostrae,  do- 
namus  atque  concedimus  in  ipso  sancto  loco,  uel  uobis,  casales  duos,  idest 
asinianum  et  fiolam_,  qui  nobis  per  concambium  uenerunt  ab  adualdo  et  ab 
audolfo.  Ipsos  praedictos  casales^  in  integrum,  qui  esse  uidentur  secus  gualdum 
illum,  quem  nos  iam  antea  in  ipso  dei  coenobio  concessimus  prò  largitate  eiusdem 
sancti  loci.  Ideo  ipsos  recepimus  casales,  ut  diximus,  in  concambium.  Quamob- 
rem  firmum  et  stabile  permaneat  domum  nostrum.  Et  a  nullo  actore  nostro 
aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  tam  uos  quanque  et  successores 
U2stri  securius  ualeatis  possidere.  Ex  iussione  supradicti  scripsi 
rius  notarius.  Datum  iussionis  in  ciuitate  nostra  reatina,  anno 
ducatus  nostri  quinto,  Indictione  iij.   Sub  jmmone  gastaldio  nostro. 


ego  Landema- 
in  dei  nomine 
Feliciter.  (2) 


Documento  i4. 

An.  749  o  750. 

Lnpo  Dnca  di  Spoleto 
dona  al  Monastero  i  ca- 
sali Asiniano  c  Fiola 
già  ceduti  in  cambio  da 
Adualdo  e  Audolfo. 


XX. 

IN  dei  nomine.  Dum  ego  domnvs  Lupo  gloriosvs  dvx  perrexissem  in  sabinen- 
sem  terrltorium  nostrum,  et  peruenissemus  in  locum  qui  dicitur  acutianus,  in 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  ubi  habitus  mo- 
nachorum  inesse  uidetur,  postulauit  nos  itaque  uir  uenerabilis  Fulcualdus  abbas, 
seu  cuncti  monachi  praefatae  aecclesiae,  ut  nos  contextum  faceremus,^  et  nostra  ius- 
sione praeciperemus  omnibus  iudicibus,  uel  populo  nostro,  tam  qui  iuxta  monaste- 
rium  habent  possessiones,  quamque  qui  a  longe  sunt,  ut  nullae  amodo  praesu- 
mant  nec  habeant  mulieres  licentiam  transeundi  per  uias  quae  secus  monasterium 
percurrunt,  nec  ad  monasterium  ambulandi,  nec  infra  fines  qui  prope  designati 
sunt,  ut  diximus,  nuUam  habeant  amodo  licentiam  ambulandi,  nisi  per  uiam  qvae 
salaria  est,  a  sancto  pancratio  recte  in  pontem  sancti  ulti  in  sala,  et  exinde  in 
textam,  de  texta  in  scappligiano.  Per  uias  istas  antiquas  habeant  mulieres  licen- 
tiam ambulandi.  Similiter  et  de  cellis,  quae  pertinent  ad  ipsum  sanctum  locum. 
Idist  de  sancto  angelo,  ed  de  sancto  petro,  et  de  sancto  gethulio,  ut  et  ibi  nul- 
latenus  mulieres  procedere  aut  ambulare  debeant.  Nos  quidem  considerantes 
haec  omnia  iusta,  secundum  petitionem  uestram,  ita  ut  diximus,  mandatum  de- 
dimus  omnibus,  et  iussimus  de  ipsis  mulieribus,  ut  ab  hac  die  nullum  anditum 
habere  audeant  per  suprascripta  loca,  nec  orationes  ad  ipsum  dei  coenobium 
habeant  licentiam  faciendi,  nisi  per  uias  antiquas  et  loca,  quae  ego  iam  dictus 
Lupo  gloriosus  dux  per  me  ipsum  uidi  et  designare  feci.  Exinde  habeant  mu- 
lieres absolutionem  ambulandi.  Quatinus  ab  hac  die  a  nullo  gastaldio,  uel  actore 
nostro,  ea  quae  nostra  disposuit  et  affixit  potestas  contradicatur  aut  remoueatur, 
sed  stabile  permaneat.  Ex  iussione  supratextati  scripsi  ego  dagarius  notarius. 
Datum  iussionis  in  curte  nostra  ad  uarianum.  Anno  ducatus  nostri  in  dei  nomine 
quinto,  mense  decembris,  per  indictionem  iij.    Fehciter.  (3) 


Documento  i  5. 

An.  74g. 

Lupo  Duca  di  Spo- 
leto concede  all'Abate 
di  Farfa  che  le  donne 
non  possano  passare 
che  psr  certe  detcrmi- 
nate vie  nei  dintorni 
del  Monastero. 


(i)  Effigie  del  Duca  Lupo. 


(2)  Effigie  del  Duca  Lupo. 


Ì2 


IL  \EGES  TO 


XXI. 


Documento  i6. 

An.  750. 

Lupo  Duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero 
Sindulo  colla  famiglia 
e  la  porzione  sua. 


I 


N  DEI  NOMINE.  DoMNvs  Lupo  GLORiosvSj  et  summus  dux.  Monasterio  sanctae 
dei  genitriciSj  semperque  uirginis  mariae  sito  in  territorio  nostro  reatino  in 
loco,  ubi  dicitur  acutianus,  seu  viro  venerabili  Fulcualdo  abbati^  atque  cunctae 
congregationi  ipsius  monasterii.  Pro  mercede,  et  luminare  animae  nostrae 
donamuSj  utque  concedimus  in  ipso  dei  coenobio,  uel  uestrae  uenerationi  de 
suprascripto  territorio  in  loco  qui  nominatur  septepontius,  hominem  nomine  sin- 
dulum  cum  uxore  et  lìliis  atque  portiuncula  sua ,  unde  piscationem  facere  uisus 
est,  ad  curtem  nostrani^  in  terra,  uel  in  aqua,  sicut  ad  nostram  usque  nunc  per- 
tenuimus  potestatem,  in  integrum  ipsum  uobis  concedimus  possidendum.  Quam- 
obrem  firmum  et  stabile  permaneat  donum  nostrum,  et  a  nullo  actore  nostro 
aliquando  contradicatur,  sed  omni  in  tempore  ibi  stabile  debeat  permanere.  Ex 
iussione  supratextatj ,  et  ex  dicto  andreatis  referendarii,  scripsi  ego  landemarius 
notarius.  Datum  iussionis  in  palatio  nostro  spoletano,  anno  ducatus  nostri  in  dei 
nomine  vj.,  mense  nouembris.  Indictione  iiij.  Sub  immone  gastaldio  nostro.  Fe- 
liciter.  (i) 


XXI] 


Documento  17. 

An.  751. 

Lupo  ed  Ermelinda 
Duchi  dì  Spoleto  con- 
cedono al  Monastero  di 
Farfa  il  Monastero  di 
S.  Giorgio  destinato  ad 
accoglier  monache  di 
nazione  longobarda  e 
franca. 


I 


N  DEI  NOMINE.  DoMNUs  Lupo ,  ET  DOMNA  Hermelinda  gloriosi  et  summi  duces. 
Monasterio  sancti  georgii  martyris  christi,  sito  prope  muro  ciuitatis  nostrae 
reatinae,  quem,  christo  protegente,  monasterium  puellarum  esse  constituimus. 
Laudabilis,  et  misericors  omnipotens  deus,  qui  dedit  remedia  nobis  mun- 
danda  peccata.  Sicut  rogus  inquit  extinguitur  latice,  ita  haelemosina,  saeua  pur- 
gantur  peccata.  Non  te  excuses  per  multitudinem  diuitiarum  tuarum,  quoniam 
qui  nobis  dedit,  et  in  alios  ipse  prò  sua  pietate  largitur.  Quid  modicae  fidei? 
Quid  adhuc  dubii  sumus?  nam  centies  retribuet,  et  ulta  aeterna  fruebitur.  Quia 
auctor  noster  prò  nostra  salute  suum  sanguinem  effudit,  et  nos  non  uolumus  prò 
ipso  nostro  redemptore  res  nostras  amittere?  Esto  propitius,  christe,  delictis  nostris, 
et  hoc  monasterium  puellarum  sit  sibi  placabile  deus,  quod  prò  nostris  facino- 
ribus  tribuimus.  Donamus,  et  in  aeterna  traditione  concedimus  praedictum  mo- 
nasterium sancti  georgii  martyris  christi  cum  omni  substantia  sua  quam  ibidem 
pertinuit,  et  usque  nunc  possessum  est.  In  eo  ordine,  ut  ibidem  congregatio 
sanctimonialium  feminarum  esse  debeat,  quas  ibi  dominus  dignatus  fuerit  ag- 
gregare tam  in  corales,  quam  de  diuersis  prouinciis  undique  dominus  adauserit. 
Hoc  est  langobardas,  uel  francas,  ut  secundum  deum  et  sanctam  regulam,  in  ipso 
sancto  coenobio,  uitam  suam  degere  debeant,  et,  cottidianis  diebus,  prò  christia- 
norum  animarum  salute,  hostias  et  deo  laudes  referre  debeant,  et,  qualiter  dominus 
inspirauerit,  omnem  ipsam  congregationem,  uno  consensu,  siue  priorem  eligant,  siue 
abbatissam,  in  dei  timore.  Et  hoc  nanque  monasterium,  uel  ipsa  sancta  con- 
gregatio, sub  tuitione  et  defensione  debeat  esse  sanctae  dei  genitricis  mariae  mo- 
nasterii in  acutiano.  Et  nunc  ibi  modo  domnolinam  abbatissam  constituimus,  et 
usque  dum  ei  dominus  uitam  dignatus  fuerit  largire,  custos  et  rectrix  ibi  esse 
debeat  regulariter,  uti  competit  dei  famulam  et  abbatissam.  Post  eius  uero  de- 
functionem,  sicut  casus  humanus  fragilis  est,  dum  ab  hac  luce  fuerit  subtracta, 
ipsa  congregatio  monacharum,  ut  superius  affati  sumus,  uno  consensu,  qualis 
earum  congrua  fuerit,  una  cum  permissione,  et  consensu  abbatis  monasterii  sanctae 


(i)  Effìgie  del  Duca  Lupo. 


VI  FARFA 


dei  genitricis  mariae,  uel  eius  successoris  qui  post  ipsum  abbas  fuerit,  licentiam 
habeat  praedicto  tenore  sibi  eligere  abbatissam.  Quod  uero  praeceptum  offersionis 
nostrae  nullus  gastaldius^  uel  actionarius  noster,  de  bis,  quae  nostra  constituit  lar- 
giter  potestas,  audeat  uexare  quandoque^  sed  omni  tempore  firmum  et  stabile 
permaneat.  Ex  iussione  supra  testatae  potestatis  scripsi  ego  dagarius  notarius. 
Datum  iussionis  spoleti  in  palatio.  Anno  ducatus  nostri,  in  dei  nomine  vj.,  mense 
aprilis,  per  indictionem  iiij.,  sub  immone  gastaldio  nostro.    Feliciter.  (i) 


XXll]. 

FLAUIUS  Haistolfus  rex  excellentissimus.  Monasterio  beatae  dei  genitricis 
MARiAE  sito  in  finibus  ciuitatis  nostrae  reatinae,  in  loco  qui  nuncupatur  acu- 
tianus,  territorii  sabinensis,  et  viro  venerabili  Fulcualdo  abbati.  Detulit 
ueneratio  tua  nostrae  eximiae  potestati,  per  beatissimum  uirum  Leodegarium 
aepiscopum  missum  suprascripti  monasteri!,  munimina  uoluminum  quatuor  emissa 
a  Lupone,  qui  fuit  dux  ciuitatis  nostrae  spoletanae.  Vnum  in  quo  legebatur,  qua- 
liter  concesserat  in  ipso  dei  coenobio  curticellam  unam  positam  ad  sanctum  uitum 
prope  fluvium  farfae ,  in  loco  ubi  nominatur  bitianus ,  cum  omni  pertinentia  ipsius 
curticellae.  Aliud  quidem  munimen,  per  quod  similiter  concesserat  ex  gualdo  ciui- 
tatis nostrae  reatinae,  qui  uocitatur  tancies,  casalem  unum,  qui  nominatur  ad  san- 
ctum pancratium  per  loca  designata.  Tertium  quidem  munimen,  ubi  legebatur, 
qualiter  dum  coniunxisset  ipse  Lupo  in  suprascripto  monasterio  optinuisset  ab  eo 
congregatio  ipsius  monasterii,  ut  feminae  nuUatenus  per  ipsum  monasterium  uiam 
haberent,  nec  transirent,  nisi  per  antiquas  uias  unde  ipse  designaverat  lupo,  nec 
per  cellulas  ipsius  monasterii.  Quartum  quidem  munimen^  in  quo  erat  insertum 
qualiter  monasterium  sancti  Georgii  martyris  christi,  quod  ipse  dux  lupo  construxerat 
puellare,  firmauerat  in  iam  dicto  monasterio  santae  mariae,  sub  tuitione  et  de- 
fensione  eiusdem  monasterii  deberet  permanere.  Quamobrem  postulauit  nos  bea- 
titudo  uestra,  suprascripte  beatissime  Leodegari  aepiscope,  ut  munimina  ipsa  in  ipso 
dei  coenobio  per  nostrum  robustissimum  deberemus  confirmare  praeceptum.  Nos 
uero,  superni  principis  attendentes  retributionem,  uestramque  petitionem  benigne 
obaudientes,  per  hoc  nostrum  recentiore  praeceptum  firmamus  in  ipso  monasterio 
suprascripta  munimina,  qualiter  ab  ipso  lupone  emissa  sunt,  et  textus  eorum  ra- 
tionabiliter  noscitur  continere.  Quatenus  amodo  securius  ipsum  sanctum  possi- 
deat  monasterium,  et  nullus  dux,  comes,  gastaldius,  uel  actionarius  noster,  contra 
hoc  nostrum  firmitatis  praeceptum  audeat  ire  quandoque.  Sed  omni  tempore  sta- 
bile permaneat.  Ex  dicto  domni  regis,  per  sysinnum  illustrem  notarium,  et  ex 
dicto  andreatis,  scripsi  ego  Radoald.  Datum  iussionis  rauennae  in  palatio,  iiii.  die 
mensis  iulii.    Anno  felicissimi  regni  nostri  iij.,  per  indictionem  iiij.    Feliciter.  (2) 


DOCUMENIO  18. 

An.  751. 

Astolfo  re  dei  Longo- 
bardi conforma  al  Mo- 
nastero quattro  conces- 
sioni del  duca  Lupo. 


XXUll. 

IN  NOMINE  DONUNi  DEI  salvatoris  NOSTRI  iHESu  CHRISTI.  Temporibus  domni  uiri 
gloriosi  Luponis  ducis  gentis  langobardorum,  et  uiri  magnifici  gotefridi  gastaldii 
ciuitatis  reatinae,  mense  mali,  per  indictionem  xv.  Ideo  constat  me  rotfredum  elec- 
tum,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae ,  donasse  atque  concessisse  in  hoc 
loco  sanctae  dei  genitricis  mariae  in  acutiano,  de  casale  sancti  viti  terrulam  recisam 


Documento  19. 

An.  747. 

Rotfrcdo  dona  al  i\Io- 
nastero  una  terra  con- 
finante col  fiume  Farfa 
e  le  terre  del  Monastero. 


(i)  Effigie  del  Duca  Lupo  e  della  Duchessa  Ermelinda.         (2)  Effigie  del  Re  Astolfo. 

9 


IL  \EGESTO 


usque  in  fossatum,  a  latere  uno  farfa,  et  a  fronte  supra  terram  sanctae  mariae  usque  in 
ipsum  uadum.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die  habeas,  teneas,  possideat  ipsum  sanctum  mo- 
nasterium.  Et  neque  a  nobis,  neque  a  posteris  nostris,  uobis  aliquando  contradicatur. 
Et  si  quis  contra  cartulam  istam  donationis  ire  aut  uexare  uoluerit,  in  iram  dei 
et  beatae  sanctaeque  mariae  incurrat,  et  cum  iuda  traditore  habeat  portionem. 
Mense  et  indictione  suprascripta ,  scripsi  feliciter.  Quam  aero  cartulam,  ego  mel- 
litus  claericus  ex  iussione  domni  rotfredi  scripsi. 

XXV. 

DoCUiMENTO  20. 

An.  748.  "TT  N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     TEMPORIBUS  DOMNI  LupO- 

Bona  dona  al  Mona-      ■  lllS  gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  anno  ducatus  eius  in  dei 

stero  la  sua  porzione         ■  .         ....  ,  .     .  .  .  r  • 

del  casale  Fornicata.  ■  nomme  uij.,  mense  deccmbris,  Indictione  ii.  Quisquis  suorum  facinorum  et 
merita  delictorum  pertractans,  aeterni  regni  beatitudinem  desiderai,  et  uoracis 
ignis  incendium  expauescit,  dum  in  hac  ulta  uersatur,  oportet  eum  suae  salutis 
tractare  remedium,  qualiter  hic  perfruatur  uita,  et  illic  regnet  cum  christo.  Et  ideo 
ego  Bona  relieta  cuiusdam  auerolfi  gastaldii  castri  pantani,  una  cum  permissione,  et 
uoluntate  fìliorum  meorum,  idest  octerami  et  fulcoaldi,  reminiscens  peccatorum 
quae  egi  per  ignorantiam  meam,  et  prò  anima  praedicti  uiri  mei  uel  fìliorum  meorum, 
dono  et  in  aeterna  traditione  concedo,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARIAE  sito  territorio  reatino,  in  loco  ubi  dicitur  acutianus,  et  sanctissimo 
uiro  Fulcualdo  abbati,  uel  cunctae  congregationi  monasterii  huius,  portionem  no- 
stram  infra  gualdum  qui  uocitatur  ad  sanctum  iacinthum ,  de  casale  qui  dicitur  for- 
nicata, casas,  uineas,  oliueta,  silua,  salecta,  limitibus,  terminibusque,  omnia  et  in 
omnibus,  quantum  infra  praedictum  gualdum,  uel  casalem  fornicatam  tenere  uisi 
sumus  in  integrum,  in  ipso  concessimus  sancto  monasterio.  In  tali  uero  tenore,  ut 
si  ipsi  homines  coloni  nostri  residere  uoluerint  in  ipso  casale,  omne  seruitium  aut 
dationem,  quod  nobis  fecerunt  de  praedicto  casale  fornicata  qui  in  suprascripto  gualdo 
esse  uidetur,  persoluant  in  ipso  dei  coenobio,  tantummodo,  ut  nulla  eis  fìat  superimpo- 
sitio,  nisi  ut  superius  diximus,  quantum  de  praenominato  casale  nobis  persoluerant. 
Et  si  minime  coloni  ipsi  in  eodem  casale  residere  uoluerint,  habeant  licentiam  exeundi 
de  casale  ipso  cum  mobilibus  suis,  et  monasterium  ipsum  disponat  casalem  ipsum 
qualiter  uoluerit,  sine  aliqua  antepositione.  Et  si,  quod  absit,  ego  aut  haeredes  mei 
donationem  istam  contradicere  uoluerimus,  nullus  ex  nostris  licentiam  habeat  fa- 
ciendi,  sed  omni  in  tempore  firmum  permaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  loco. 
Quam  uero  cartulam  donationis,  atque  concessionis  ego  landemarius  notarius  ro- 
gatus  et  petitus  a  suprascripta  donatrice,  scripsi,  et  testes  ab  ipsa  rogati  supter  signa 
sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  spoleti  in  palatio,  mense  et  indictione  supra  scripta  ^ 
feliciter.  Signum  ^  manus  Bonae  donatricis.  Signum  ^  manus  octerami  dona- 
toris  et  concessoris.  Signum  ^  manus  fulcoaldi  filii  eiusdem  consentientis.  Si- 
gnum ^  manus  rabennonis  comitis  testis.  Signum  ^  manus  ansualdi  comitis  te- 
stis.  Signum  ^  manus  teutprandi  comitis  testis.  Signum  ^  manus  ansefridani 
gastaldii  testis.  Signum  <J»  manus  scaptonis  gastaldii  testis.  Signum  ^  raciperti  de 
camerino  testis.  Signum  ^  manus  romualdi  similiter  de  camerino  testis.  Signum  ^ 
manus  furonis  consentientis. 


T)I  FÀRFA 


XXV] . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  TEMPORIBUS  DOMNI  Lu- 
ponis  gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  anno  ducatus  eius  in 
dei  nomine  v.,  sed  et  uiri  magnifici  taciperti  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
iulii,  per  indictionem  ij.  Illa  sunt  semper  donationis  iure  firmissima  quae 
piena  et  spontanea  uoluntate  conferuntur.  Et  ideo  ego  isemundus  et  teudemundus 
germani,  prò  mercede  et  redemptione  animarum  nostrarum,  donamus  atque  con- 
cedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  et  tibi,  uenerabilis  fulcoalde 
abbas,  medietatem  de  casale  nostro,  qui  nominatur  ad  centum,  uel  alinianus,  ve! 

ad  (i)  blica  qui  regitur  per  colonos  nostros,  hoc  est  caluentiolum  

et  filios  leuccionis,  quem  cum  lupulo  colono  public  ....  ipso  gualdo  ad  sanctum 
iacinthum  possidere  uisi  sunt,  ut  angariam  et  census,  quantum  de  ipso  medio  casale 
pertinet  ad  rationem,  in  omnibus  ad  monasterium  facere  debeant.  Ita  ergo,  ut 
ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio,  et  a 
nullo  haeredum  nostrorum  aliquando  contradicatur.  Vnde,  prò  perpetua  firmitate 
ipsius  uenerabilis  loci,  gaudipertum  notarium  scribendum  postulauimus,  et  testi  bus 
a  nobis  rogatis  obtulimus ,  qui  supter  signa  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  in  reate 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  hisemundi  donatoris.  Si- 
gnum  <^  manus  teudemundi  donatoris.  Signum  ^  adualdi  sculdahis  testis.  Si- 
gnum ^  manus  magnoastri  testis.    Signum  ^  goderadi  testis. 


DoCrMENTO  21. 

An.  749. 

I?cmondo  e  Tende- 
mondo  fratelli  donano 
al  Monastero  la  metà 
del  casale  Aliiiiano. 


XXVI]. 

DUAI,  IN  DEI  NOMINE,  Ex  iussìonc  piissimi  ac  sublimis  domni  mei  luponis 
gloriosi  ducis,  directus  fuissem  ego  iuuenalis  in  reatem  prò  causa  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  et  propter  casales  illos  quos 
se  audolphus  et  audualdus  in  gualdo  ad  sanctum  iacinthum  asserebant 
habere,  et  per  insarenem  missum  domini  regis,  et  andreatem  notarium  domni  no- 
stri luponis  gloriosi  ducis,  nec  non  et  per  tacipertum  gastaldium,  et  ansualdum 
sculdhais,  uel  plures  homines  iudicatum  fuit  ad  partem  audolfi  et  adualdi,  cum 
teudepertus  scario  et  martinianus  actionarius  de  ipsis  casalibus  praeberent  sacra- 
mentum,  et  dicerent  ad  dei  euangelia:  quia  nos  testes  sumus,  quod  audolfus  et 
adualdus  ipsos  casales  in  ipso  gualdo  donassent.  Sed  dum  ipsum  sacramentum 
uenissent  ad  faciendum,  dixerunt  praedicti  teudepertus  scario  et  martinianus:  quia 
non  iuramus  prò  casalibus  istis ,  nec  scimus  si  ipsi  prò  seruitio  suo  in  donum  acce- 
perunt.  Et  dum  uidissemus  nos  iuuenalis  una  cum  taciperto  gastaldio  praedictae 
ciuitatis  reatinae,  quod  non  fuissent  ausi  iurare  ipsi  testes  sicut  per  insarenem  iu- 
dicatum est,  qui  est  missus  domni  regis,  renuntiauimus  audolfo  et  adualdo  ut  ab 
ipsis  casalibus  sint  taciti  et  quieti ,  et  ipsos  casales  pertinere  monasterio.  Quod  fac- 
tum est  et  finitum  est  mense  iulii,  per  indictionem  ij.  Et  in  praesentia  hise- 
mundi, et  teudemundi,  et  magni,  citei,  goderisini,  anoni  actionarii,  et  tianoni,  et 
anualdi,  uel  plurimis  circumstantibus,  ab  audolfo  et  adualdo  de  ipsis  casalibus  re- 
nuntiatum  est.  Cuius  uaero  notitiam  brevis,  ego  gudipertus  notarius  ex  dicto  iuue- 
nalis, seu  taciperti  gastaldii,  scripsi.    Actum  in  reate. 


Documento  22. 

An.  749. 

Giudicato  col  quale 
si  atTerma  il  diritto  del 
Monastero  su  due  ca- 
sali situati  nel  gualdo 
di  S.  Giacinto  contro 
le  pretese  di  Audolfo  e 
Audualdo. 


(i)  Una  cancellatura  ha  reso  illeggibile  ciò  che  tro-  prima  lacuna  doveva  leggersi  stabla  pu.  Infatti  rimane 
vavasi  scritto  negli  spazi  che  noi  diamo  punteggiati.   Nella      ancora  qualche  traccia  delle  tre  lettere  s,  b  ed  /. 


}6 


IL  \E  GESTO 


XXVlll. 


Documento  23. 

An.  749. 

Benedetto  diacono  c 
TcnuL-rado  fratelli  ven- 
dono al  Monastero  la 
porzione  di  Piciareno 
colono  sitnata  in  Bu- 
siano  ed  in  Ilice. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESU  CHRiSTi.  Temporibus  domni 
luponis  gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum,  anno  ducatus  eius  in 
dei  nomine  y.,  seu  et  uiri  magnifici  taciperti  gastaldii  ciuitatis  reatinae^  mense 
nouembris,  per  indictionem  iij.  Ideo  constat  nos  benedictum  diaconum  et 
teuderadum  germanos  uendidisse  et  uendidimus  tradidisse  atque  tradidimus,  tibi 
uiro  uenerabili  fulcoaldo  abbati  de  monasteri©  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  mariae,  portiunculam  piciareni  in  busiano  et  in  hilice^  cum  casiSj  uineis, 
terris  cultis  uel  incultis,  omnia  et  in  omnibus  quantum  ipse  iam  dictus  picia- 
renus  ad  suam  tenuit  manum  in  integrum^  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et 
in  praesenti  acceptum^  cauallos  duos  ualentes  solidos  quinquaginta^  et  tendam 
ualentem  solidos  xx,  Quod  apud  nos  habere  testamur.  Et  ipse  praedictus  picia- 
renuSj  qui  est  colonus,  si  ibidem  resedere  uoluerit,  resedeat  in  ipso  dicto^  et  anga- 
riam  quam  nobis  fecit  faciat.  Et  si  exire  uoluerit^  licentiam  habeat  cum  libertate 
sua.  Portiunculam  eius  sicut  superius  diximus^  omnem  in  monasteri©  concedimus 
possidendum.  Ita  ergo,  ut  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  nostra  uenditio,  et 
neque  a  nobis,  ncque  ab  uUo  haeredum  nostrorum,  ista  uenditio  contradicatur. 
Vnde  prò  firmitate  ipsius  uenerabilis  loci,  godipertum  notarium  scribendum  postu- 
lauimus,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optulimus^  qui  supter  signum  sanctae  crucis 
fecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus 
benedicti  diaconi  uenditoris  et  traditoris.  Signum  ^  manus  teuderadi  uenditoris. 
Signum  ^  manus  rimonis  fratris  eius  consentientis.  Signum  ^  manus  guinelapi 
sculdahis  testis.  Signum  ^  clarissimi  sculdahis  testis.  Signum  <^  manus  ali- 
fi"edi  testis.  Signum  manus  reudemundi  testis.  Signum  «J»  aidualdi  testis,  Si- 
gnum ^  manus  herniani  testis.    Signum  <5»  manus  liusperti  testis. 


Documento  24. 

An.  749. 

Benedetto  diacono  e 
Teuderado  fratelli  ven- 
dono al  Monastero  il 
casale  detto  Paterno. 


I 


XXVlll]. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     TcmporibuS  domni  lu- 

ponis  gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum,  anno  ducatus  eius  in 
dei  nomine  v.  Seu  et  uiri  magnifici  taciperti  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
nouembris,  per  indictionem  iij.  Ideo  constat  nos  benedictum  diaconum  et 
teuderadum  germanos  uendidisse  et  uendidimus,  tradidisse  atque  tradidimus,  tibi 
uiro  uenerabili  Fulcoaldo  abbati  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE,  casalem  in  sabinis  qui  nominatur  paternus  cum  casis,  uineis, 
terris  cultis  uel  incultis,  Seu  et  oliuetum,  et  uassilecam,  et  molendinum,  omnia 
et  in  omnibus  in  integrum  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti 
acceptum,  cauallos  vi  prò  solidis  Ix  et  aurum  coctum  pensans  solidos  cccxl, 
quod  apud  nos  habere  testamur.  De  colonis  autem,  qui  in  ipso  casale  residere 
uidentur,  dicimus:  qui  uult  residere  faciant  rationem  ad  monasterium  quomodo 
nobis  fecerunt.  Et  si  contigerit  ut  exire  uelint,  laetula,  et  georgiolus,  candidus,  et 
bonualdus  qui  sunt  coloni,  licentiam  habeant  exeundi  cum  rebus  mobilibus  suis. 
Et  si  lispulus  et  marus  exire  uoluerint,  exeant  cum  libertate  sua.  Res  mobiles 
eorum  remaneant  ad  monasterium.  Ita  ergo  ut  ab  hoc  die  firma  et  stabilis  sit 
nostra  uenditio  in  ipso  sancto  monasterio,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  here- 
dum  nostrum,  aliquando  contradicatur.  Vnde  prò  firmitate  ipsius  uenerabilis  loci, 
godipertum  notarium  scribendum  postulauimus,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optu- 
limus,  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  in- 
dictione suprascripta,  feliciter.    Signum  <J»  manus  Benedicti  diaconi  uenditoris. 


VI  FARFA 


Signum  manus  teuderadi  uenditoris.  Signum  manus  rimonis  fratris  eius 
consentientis.  Signum  <5»  manus  guinelapi  sculdahis  testis.  Signum  manus 
clarissimi  sculdahis  testis.  Signum  ^  manus  alifredi  testis.  Signum  4^  manus 
teudemundi  testis.  Signum  ^  manus  aidualdi  testis.  Signum  ^  manus  leuniani 
testis.    Signum  ^  manus  liusperti  testis. 


XXX. 


IN  Dei  nomine.  Dum  residerem  ego  domnus  lupo  gloriosus  et  summus  dux 
gentis  langobardorum  in  Spoleto  in  palatio^  una  cum  iudicibus  nostris,  idcst 
gademario^  arechisio  diacono,  perto  stolesaiz,  allone  sculdahis,  camerino  gastaldio 
de  ualua^  immo  de  reate  gastaldio,  vel  aliis  pluribus  astantibus.    Ibi  uene- 
runt  in  praesentia  nostra  claudianus  presbiter  et  monachus  una  cum  uitulo  ger- 
mano suOj  et  nepotibus  suis  idest  ansualdo  presbitero,  saxoreo,  causone,  habentibus 
cum  eo  altercationem  de  substantia  sua.    At  ubi  proponebat  ipse  claudianus  pre- 
sbiter dicens:  Sunt  modo  anni  non  minus  xxx,  ex  quo  habuimus  substantias  di- 
uisas  cum  istis  fratribus  meis,  et  in  portione  quae  michi  uenit  in  terentiano 
aedificaui  prò  anima  mea  monasterium  sanctae  mariae  et  sancti  archangeli  mi- 
chahelis.    Postea  dum  michi  contigisset  infirmitas  usquequo  ad  transitum  uenirem, 
feci  per  scriptum  ut  omnes  portiones  substantiae  meae,  uel  conquisitum  quod 
habui  cum  ipso  monasterio,  post  meum  decessum  reuerterentur  omnia  in  domi- 
nium  uel  potestatem  monasterii  sanctae  mariae  in  acutiano.    Dum  hoc  factum 
estj  fecit  in  me  dominus  suam  pietatem,  et  reductus  sum  ad  medelam  salutis  de 
ipsa  infirmitate.    Modo  uero,  compungente  me  diuina  maiestate,  uolo  cum  omni 
ipsa  substantia  esse  seruus  sanctae  mariae,  et  in  monasterio  introire,  et  regu- 
lariter  uitam  meam  ibi  finire.  Respondebat  pars  uituli  et  ansualdi,  et  nepotum  eorum, 
qui  causam  suam  aliorumque  fratrum  suorum  qui  in  reate  remanserunt,  uendi- 
cabant  :    Non  faciat  deus  ut  uaeritas  sit  sicut  proposuisti,  sed  nos  dicimus  uaerita- 
tatem  qualiter  acta  est  causa  inter  nos.    De  substantiae  nostrae  diuisione,  uaerum 
est,  quod  iam  plures  anni  sunt  ex  quo  habuimus  diuisas  substantias,  et  in  quo  modo 
dicimus  :  Dum  ad  diuidendum  uenissemus,  habuimus  substantias  per  singula  loca, 
et  domum  cultam  non  habebamus  nisi  unam  casam  in  terentiano.    Alias  casas 
tantum  colonicias  habebamus,  et  dum  in  plures  partes  nobis  eueniret  ad  sor- 
tiendum  ipsam  domum  cultam,  sic  a  nobis  postulauit  iste  frater  noster  claudianus, 
ut  dimitteremus  illi  super  totam  partem  substantiae  nostrae  ipsam  casam  domum 
cultam  in  terentiano  cum  omnibus  suis  pertinentiis,  in  tali  tenore  ut  comune  no- 
biscum  ibidem  aedificare  deberet  monasterium,  ita  ut  filli  nostri  ibidem  tenderent, 
et  in  eius  traderentur  seruitio,  et  ad  discendum  litteras.    Post  eius  uero  decessum, 
ipsum  monasterium,  uel  eius  partes,  reuerterentur  in  nostram  uel  fiiiorum  nostro- 
rum  potestatem.    Nos  uero  communiter  cum  eo  construximus  ipsum  monasterium, 
et  filios  nostros,  ut  nobis  repromitteret ,  tradidimus  ei  ad  seruiendum,  et  car- 
tulam  nobis  in  eo  tenore  fecit,  ut  post  eius  obitum  nobis  remaneret.    Modo  autem 
uult  eam  suptrahere  nobis  introiens  cum  rebus  ipsis  in  monasterio  sanctae  mariae, 
quod  nobis  maior  comparescit  praeiudicium  esse.    Sed  proponebat  claudianus  di- 
cens :  Quid  plura  habeo  dicere  quam  dixi?    Nequaquam  dixerunt  uaerum,  nec 
aliquando  placitum  istum  ad  eos^feci  de  mea  portione,  aut  scriptum,  ut  propo- 
nunt.    Dum  talia  nos  qui  supra  domnus  lupo  eorum  cognovissemus  intentionem, 
una  cum  pracdictis  iudicibus  nostris  interrogauimus  ipsum  claudianum  si  haberet 
cartulam,  ut  dixit,  quam  in  transitu  suo  fecisset.    At  ille  nobis  dixit:  Quia  ecce 
cartam  prae  manibus  habeo  illam.    Fecimus  eam  in  nostra  relegi  praesentia.  Con- 
io 


Documento  25. 

An.  750. 

Giudicato  di  Lupo 
Duca  di  Spoleto  in  fa- 
vore di  Claudiano  mo- 
naco a  cui  contrasta- 
vano in  giudizio  il  fra- 
tello c  i  ncpoti. 


IL  %EGESTO 


tinebat  enim  qualiter  prius  dixerat^  ut  post  eius  obitum  reuerteretur  in  sanctam 
MARiAM.  Iterum  ipsi  fratres^  uel  nepotes  eius  ostenderunt  a  parte  sua  cartam^ 
ut  dicebantj  quam  claudianus  eis  fecisset.  Fecimus  et  ipsam  relegi.  Comparuit 
fraudulenta.  Pro  qua  re  nec  notarium  uaerum  habebantj  nec  testimonia.  Com- 
paruit nobis  rectum  et  decreuimus,  deo  medio,  una  cum  suprascriptis  iudicibus 
nostris,  ut  pars  claudiani  diceret  eorum  iustitiam  ad  sancta  dei  euangelia,  quod 
suam  portionem  eis  nullo  modo  obligasset,  nec  cartulam  ipsam  ad  eos  fecisset, 
sed  ab  illa  bora  liceret  ei  cum  rebus  suis  in  iam  dictum  monasterium  introire. 
Quod  de  praesenti  praeparauit  se  ipse  claudianus  facere  eis  ipsum  sacram>entum. 
Ipsi  uero  donauerunt  ei,  et  amiserunt  sacramentum  ipsum,  ante  praesentiam  im- 
monis  gastaldii,  audualdii  sculdhais,  teuderadi  presbiteri,  alifredi  actionarii,  teu- 
dualdi  gasindij^  gaiderisii,  seu  ursi  centurionis,  et  probati  atque  gustantij.  Et 
finita  est  inter  eos  causa.  Quod  uero  iudicatum,  ex  iussione  suprascriptae  po- 
testatis,  scripsi  ego  dagarius  notarius  mense  decembris,  per  indictionem  iiij.,  feliciter. 


XXX] , 


Documento  26. 

An.  746. 

Palombo  diacono  do- 
na al  Monastero  la  sua 
porzione  situata  in  La- 
maiano  di  Sabina. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALUATORis  NOSTRI  iHESu  CHRiSTi.  Temporibus  domini 
uiri  gloriosi  luponis  summi  ducis  gentis  langobardorum,  et  uiri  magnifici  per- 
tonis  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  februarii,  indictione  xiiij.  Hoc  testa- 
mentum  constitutum  dicens.  Laudabilis,  misericors,  omnipotens  deus,  qui 
dedit  remedium  hoc  mundanda  peccata.  Sicut  rogum  extinguit  latex,  sic  heli- 
mosina  purgat  peccata.  Quamobrem  ego  uir  uenerabilis  palumbus  diaconus  dono 
ac  trado  in  aeterna  traditione  de  portione  mea  in  monasterio  sanctae  mariae,  sub 
domno  uiro  uenerabili  Fulcualdo  abbate,  uel  in  cuncta  eius  congregatione ,  hoc 
est  in  sabinis,  in  lamaiano  portionem  meam  in  integrum,  quantum  nobis  insto 
ordine  pertinet.  Ita  sane  ut  ab  hac  die  in  monasterio  sanctae  mariae  permaneat 
potestate,  uel  in  eius  cunctae  congregationi.  Et  nuUus  nostrorum  heredum  contra 
hanc  cartulam  donationis  nostrae  ire  aut  uexare  praesumat,  sed  cartula  ista  in 
sua  permaneat  stabilitate.  Actum  in  ciuitate  reatina,  mense  et  indictione  supra- 
scripta.  Quam  uero  chartam  donationis  prò  stabilitate  uestra  ego  donatus  nota- 
rius scripsi.  Signum  ^  manus  uiri  uenerabilis  palumbi  diaconi  donatoris  qui 
hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  codiradi  germani  eius  consentientis. 
Signum  «5»  alparini  sculdhais  testis.  Signum  ^  manus  citei  sculdhais.  Si- 
gnum ^  manus  audualdi  sculdhais.  Signum  ^  manus  martiniani  actionarii.  Si- 
gnnm  4^  manus  asfredi  uestarari,  Signum  ^  manus  anserami  exercitalis  testis. 
Signum  ^  manus  camponis  exercitalis  testis. 


XXXlj . 


Documento  27. 

An.  747. 

Bona  fa  dono  al  Mo- 
nastero di  quanto  pos- 
siede al  tempo  della 
donazione  nel  fondo 
Fornicata. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALUATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Temporibus  domni  uiri 
gloriosi  Luponis  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  et  uiri  magnifici  gotfredi 
gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  mail,  per  indictionem  xv.  Quotiens  aliqua 
inter  partes  bono  ordine  conueniunt,  oportet  scripturae  testimonio  roborari, 
ne  in  posterum  propter  longiquitatem  dierum,  aut  annorum  spatia,  obliuione  ducta, 
aliqua  nascatur  intentio.  Et  ideo  constat  me  bpnam  ancillam  dei  prò  mercede  et 
absolutione  animae  meae  et  uiri  mei  guerolfi,  et  filiorum  meorum  octeramni  et 
fulcoaldi,  tuo  sancta  dei  genitrix  semper  uirgo  maria  monasterio,  territorii  sa- 
binensis,  in  fundo  acutiano,  uel  tibi  domnQ  fulcoalde  abbas  et  ad  monachos  ser- 
uientes  in  eodem  monasterio  donasse  atque  concessisse,  in  fundo  fornicata  quan- 


7)1  FARFA 


tum  ìbidem  die  praesenti  possidere  uisi  sumus,  terras,  siluas,  campos^  uineas, 
oliueta,  cultum  uel  incultum,  exceptis  hominibus  cum  mobilibus  suis.  Ita  sane, 
ut  ab  hac  die  ncque  a  me,  neque  ab  heredibus  meis,  uel  qualibct  persona,  contra 
hanc  cartulam  donationis  nostrae  ire  aut  uexare  promittimus.  Et  qui  hoc  prae- 
sumpserit,  in  iram  dei  et  sanctae  eius  genitricis  mariae  incurrat,  et  cum  iuda 
traditore  domini  nostri  ihesu  christi  habeat  portionem,  et  hoc  quod  repetit  non 
ualeat  uendicare,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  nichilominus  firmitate.  Actum 
in  sabinis,  in  casa  beati  martyris  iacinthi,  mense  et  indictione  suprascripta.  Quam 
uaero  cartulam  donationis  ego  uir  uenerabilis  pardo  presbiter,  rogatus  et  petitus 
a  domna  Bona  scripsi.  Signum  ^  manus  Bonae  ancillae  dei  donatricis.  Si- 
gnum  manus  fulcualdi  filii  eius  consentientis.  Signum  manus  patriciae  an- 
cillae dei  sororis  eius.  Signum  manus  rodimari  conductoris  testis.  Signum  manus 
constanti  testis.  Signum  manus  sisinii  testis.  Signum  ^  manus  lucoli  testis. 
Signum  manus  manualdi  testis.  Signum  manus  genesi  testis.  Signum  ^ 
manus  usualdi  exercitalis  testis.  Signum  <J»  manus  luponis  exercitalis  testis.  Si- 
gnum manus  fusonis  consentientis.  Signum  ^  manus  sisonis  exercitalis  testis.  Ego 
opteramus  manu  mea  propria  subscripsi,  et  huius  cartulae  consentiens  fuj. 


XXXll] . 

IN  DEI  N0?.nNE.  DoMNUs  Lupo  GLORiosus,  ET  suMMus  Dux.  Monasterio  sanctae  documento  2S. 
dei  genitricis  mariae,  quod  situm  est  in  territorio  sabinensi  in  loco  ubi  dicitur  An.  750. 
acutianus,  et  uiro  uenerabili  Fulcualdo  abbati,  atque  cunctae  congregationi  ,e,oXna^aTMonaftero 
ipsius  monasterii.  Per  praesens  praeceptum  summae  gloriae  nostrae  donamus  s?vuo'emoid''c°oioVi" 
atque  concedimus  in  ipso  monasterio  et  uestrae  uenerationi,  prò  mercede  et  lumi- 
nare, curticellam  unam  ad  sanctum  uitum  prope  fluuio  farfae,  loco  ubi  nominatur 
bitianus,  cum  aedificiis  et  pascuis  ad  ipsam  curticellam  pertinentibus ,  atque  co- 
lonis  qui  residere  uidentur  in  eodem  bezano,  idest  marciolo,  darò,  magno,  aude- 
rado,  maximo,  decciolo,  sindone,  gradalo,  papiano  cum  filiis  suis,  et  magna  uidua 
cuiusdam  maximi,  iusto,  et  petro  germanis.  In  montaniano  albinolum,  bonosum, 
et  pupulum,  seu  peregrinum.  Et  in  tauriano  Probulum,  et  petrum.  Et  in  ortisiano 
autarium,  et  sabulum.  Et  in  maurianula  tribunulum,  amandulum,  et  merulam  ui- 
duam  cuiusdam  agionis.  In  negotiano  Probulum,  et  francionem,  et  albulum  cum 
portionibus  eorum.  In  casale  qui  dicitur  rentianus,  simul  et  in  foraniano,  omnes 
colonos  qui  sunt  uiginti  sex.  Hos  omnes  superius  nominatos,  qui  in  praescriptis 
casalibus  residere  uidentur,  cum  fratribus  uel  familiis,  terris,  uineis,  pratis,  uel  omnia 
in  omnibus,  quanta  ad  manus  suas  habere  et  tenere  uidentur  cum  omnibus  adia- 
centiis  et  pertinentiis  suis,  sicut  iulianus  conductor  usque  in  praesentem  diem  ad 
nostram  defensare  et  tenere  potestatem  uisus  est,  una  cum  praenominata  curte  in 
integrum,  ibi,  prò  animae  nostrae  mercede,  concedimus  possidendum.  Quatinus  ab 
hac  die  habentes  hoc  nostrae  donationis  praeceptum,  securius  haec  omnia  possi- 
deatis.  Et  nullus  ex  nostris  gastaldiis  uel  actoribus,  contra  haec,  quae  nostra  largita 
est  potestas,  audeat  ire  quandoque,  sed  omni  tempore  in  ipso  dei  coenobio  stabilius 
debeat  permanere.  Ex  iussione  potestatis,  et  ex  dicto  andreatis  referendari) ,  scripsi 
ego  landemarius  notarius.  Actum  in  curte  nostra  ad  uarianum,  anno  ducatus  nostri 
in  dei  nomine  vj.,  mense  octobris,  Indictione  iiij.  Sub  immone  gastaldio.  Feliciter.  (i) 


(j)  Effigie  del  Duca  Lupo. 


40 


IL  \EGES  TO 


EVscrxEST»  39. 

Ac.  74+. 

Teademoodo  cambia 
la  metà  dd  casale  Pa- 
cffisBo  eooiro  la  por- 
di   UrseUo  in 


Ac^oaTìra- 


I 


XXXlll]. 

N  komint:  DONfiM  DEI  s.\LUATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Temporibus  domni 
TR.xNsmundi  gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  et  uiri  magnifici  pic- 
conis  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  aprilis,  per  indictionem  xij.  Ideo  ego  teu- 
demundus  actionarius,  sana  mente  et  spontanea  bonaque  uoluntate  mea  et 
integro  Consilio,  concambiaui  cum  uoluntate  uiri  uenerabilis  Fulcoaldi  abbatis  de  mo- 
nasterio  sanctae  dei  genitricis  m-\rl\e,  in  monasterio  sancti  Georgo  medietatem  de 
casale  qui  dicitur  pacilianus,  casas,  uineas,  terras  cultas  uel  incultas,  omnia  sicut 
a  me  teudemundo  possessa  sunt,  cuncta  in  praedicto  monasterio  sancti  georgii  in 
integrum  concambiaui.  \'nde  recepì  ego  teudemundus  portiunculam  urselli  in  aqua- 
uiua,  casas,  uineas,  terras,  quantum  ipse  ursellus  ad  suam  tenuit  manum  in  inte- 
grum. Ita  ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  concambium  nostrum,  et 
a  nullo  homine  aliquando  contradicatur.  Et  si  aliquis  homo  contra  ipsum  mona- 
sterium  sancti  georgii  de  ipsa  medietate  de  paciUano  causare,  promitto  ego  Teude- 
mundus me  antestare  et  defendere,  et  si  non  potuero  duplici  conditione  subiaceam 
ipsi  monqsterio.  Vnde,  prò  stabilitate  ambarum  partium,  duas  cartulas  pari  tenore 
gudiperto  notarlo  tradedimus  scribendum,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optulimus,  qui 
supter  signum  sanctae  crucis  feceront.  Actum  in  reale,  mense  et  indictione  su- 
prascripta.  Ego  ^  teudemundus  in  cartula  ista  concambiationis  a  me  facta  manu 
mea  subscripsi.  Signum  ^  manus  martiniani  sculdahis  testis.  Signum  ^  manus 
liudeperti  testis.  Signum  ^  manus  teudemundi  fratris  isemundi  testis.  Signum  ^ 
manus  aldonis  testis.  Signum  ^  manus  magnoLfi  testis.  Signum  <5»  manus  ade- 
risini  testis.  Signum  ^  manus  hilderici  testis.  Signum  ^  manus  teudualdi  filli 
anserami  testis. 


XXXV. 


DCCCMEICTO  30. 

An.  747. 

Giudicato  di  Insano 
messo  del  Re  Ratchis 
intorno  al  gualdo  di  & 
Giacinto. 


I 


X  DEI  NOMINE.  Dum,  cx  lusslone  piissimi  ac  sublimis  domni  ratchis  regis, 
directus  fuissem  in  spoletum  ego  insarius  prò  singulis  causis,  Interea  michi  ab 
ipso  praecelso  principe  fuisset  praeceptum ,  prouidere  causam  monasterii  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  ^L\RL\E  siti  in  sabinis,  hoc  est  de  gualdo  pu- 
blico  qui  uocatur  ad  sanctum  iacinthum,  qui  tam  per  regale  ipsius  domni  ratchis 
regis  praeceptum,  quam  per  luponis  gloriosi  ducis,  in  ipso  monasterio  sancto  con- 
concessum  fuerat,  de  quo  quidem  inferius  conscripti  se  partem  asserebant  in  ipso 
gualdo  habere,  resistentes  aduersus  ipsum  monasterium.  Tunc  una  per  consensum 
superius  conscripti  gloriosi  ducis,  pariter  et  cum  andreate  notarlo  misso  eius,  et  im- 
mone gastaldio  ciuitatis  reatinae,  atque  ansualdo,  et  alpareno  sculdahis,  guinilapo 
et  dachiberto  germanis,  aldone,  et  pandone  maripasso,  et  lucano  cum  reliquis  habi- 
tatoribus  praedictae  ciuitatis  reatinae,  perreximus  ad  locum  ipsum.  In  primis  coniunxi- 
mus  in  turrem,  et  inuenimus  unde  contradicebant,  asserentes  non  fuisse  de  ipso  gualdo 
ipsos  turrenses.  De  quo  guadiam  dederunt,  ut  per  sacramentum  firmarent,  quod 
cernente  caua  quae  firmat  in  arca  quae  est  iuxta  casalem  arnonis,  quem  ipse  mun- 
dauit  ante  hoc  tempus  de  supradicto  gualdo,  debeat  pertinere  ad  finem  de  turre.  Et 
in  hoc  tenore  ipsam  guadiam  dedit  uindemius  ut  secum  tertius  iuret  de  supradicto 
casale,  quem  mundauit  arnolus  de  ipso  gualdo,  et  statuit  ut  a  modo  ipsum  red- 
ditum-  persoluat  in  suprascripto  monasterio,  hoc  est  modia  quinque.  Similiter  exinde 
accessimus  super  casalem,  quem  mizicus  et  lupulus  cum  germanis  et  consortibus 
suis  colonis  pubhcis  habeant  in  ipso  gualdo,  quem  in  commutatione  receperant  prò 
casale  qui  dicitur  ad  sacerdotes,  qui  antea  dams  est  in  ipso  monasterio.    Et  de  hoc 


DI  FARFA 


41 


prouidimus,  quod  et  factum  est,  ut  casales  ipsos  in  ipso  loco  qui  uocatur  ad  uin- 
tilianum  et  ad  stabulum  ursicini,  habeat  ipsum  monasterium,  quia  prope  est.  Et  ipso 
mizicus  et  lupulus,  cum  fratribus  ucl  consortibus  suis,  rccipiant  sicut  et  rccepcrunt 
in  loco  centum,  quod  est  de  ipso  gualdo  iuxta  finem  de  sancto  iacintho,  quod  per 
ipsum  pandonem  et  isimundum  mensuratum  est.  Et  hoc  ambo  partes  eligentcs, 
quia  locus  ipse  secus  crat  casas  ipsorum,  mensuratum  ad  funem,  pcdum  centum- 
quinque  qui  fuerunt  per  circuitum  in  uintiliano  et  ad  stablum  ursicini  de  ipsis  casa- 
libus  eorum,  idest  de  casale  miziconis  funes  octoginta  tres.  Et  ipse  recepit  funes 
octoginta  in  suprascripto  loco  ad  centum,  quia  terra  eulta  erat  quam  recepit,  Si- 
militer  de  casali  lupuii  fuerunt  funes  nonaginta  duo,  et  ipse  recepit  funes  centum 
quia  terra  ipsa  plus  erat  arida,  quae  ut  supra  legitur  iuxta  casam  suam  in  casale 
qui  dicitur  alinianus,  et  stabla  publica.  Coniunximus  etiam  ad  casalem  quem  ha- 
bebat  teodices,  qui  fuerat  conductor  de  germaniciano,  qui  et  habebat  praeceptum 
a  suprascripto  lupone  duce,  quod  ei  libertas  fuisset  concessa  de  persona  eius,  uel 
quae  ad  manus  suas  habuerat.  Vnde  ipsae  ambo  partes  dixerunt,  ut  cuius  prae- 
ceptum esset  anterior  pars  ipsa  haberet  ipsum  casalem.  Et  dum  relegissemus  prae- 
cepta  ipsa,  illud  regale  praeceptum  continebatur,  quod  mense  iunio,  indictione  xiij.% 
anno  primo  praedicti  domni  regis,  et  illud  praedicti  luponis  ducis  legcbatur  poste- 
rior,  idest  mense  octobris,  indictione  xiiij.  Sed  et  de  hoc  constituimus,  ut  ipse  theo- 
dicius  qui  posterior  praeceptum  habebat,  non  perdat  laborem  suum  quem  in  ipso 
casale  fecit.  Sed  quale  redditum  exinde,  si  fuisset  in  publico,  habuit  dare,  tale  de 
hoc  persoluat  in  ipso  monasterio.  Nec  non  etiam  exinde  accessimus  ad  casales,  quos 
in  ipso  gualdo  se  dicebant  habere  adoald  et  audulf.  Vnde  diximus,  quod  si  non 
nobis  ostenderet  praecepta,  non  possent  ipsos  casales  habere.  Sed  ipsi  dixerunt: 
quia  nos  ostendimus  per  theudepertum  et  martinianum  actionarios,  qui  praesentes 
fuerunt,  quando  bonae  memoriae  domnus  liutprandus  rex  plus  ad  sanctum  heleu- 
therium  praecepit  picconi  ut  nobis  continentiam  faceret.  Et  postea  quando  age- 
prandus  dux,  dum  esset  in  ualle  cassia,  demandasset  picconi  ut  nobis  de  ipso  gualdo 
alicubi  foris  de  una  parte  daret  casales,  Et  qualiter  post  ipsam  demandationem  michi 
adoald  tradidit,  et  lucanus  qui  erat  actionarius.  Et  ego  adoald  tempore  ilio,  dum 
essem  archiporcarius,  tradidi  cuidam  guilpert,  qui  fuit  germanus  suprascripti  adulphi, 
casalem  qui  cognominatur  amisianus,  in  ipso  gualdo  prope  tcrram  eius  per  ius- 
sionem  suprascripti  picconis.  Vnde  iudicauimus,  ut  si  praesumerent  firmare  per 
sacramentum  suprascripti  theudopert  et  martinianus  actionarii,  quod  sic  esset  uae- 
rum,  et  iterum  iurarent  ipsi  adoald  et  lucanus,  quod  prò  ipso  praetexto  per  eos 
traditi  fuissent  ipsi  casales,  et  haberent  eos  post  ipsum  sacramentum  deductum.  Et  - 
in  tali  praetexto  ad  ipsum  abbatem  guadiam  dederunt  de  ipsis  sacramentis,  et  fidei 
iussores  posuerunt  theodepert  et  martinianus,  posuerunt  fìdei  iussorem  praedictum 
alparenum  sculdahis.  Et  ipsorum  adoald  et  audulfi  accessit  fìdei  iussor  guini- 
laip,  ut  ad  sancta  dei  euangelia  firment  sicut  dixerunt  in  uerbo.  Deinde  uenimus 
ad  casalem  quem  de  ipso  gualdo  habebat  campolus,  qui  erat  colonus  publicus,  et 
ipse  habebat  trans  riuum  currisem  -secus  aquam  transuersam,  iuxta  uiam  prope 
gualdum  pontianum.  Vnde  prouidimus,  ut  monasterium  habeat  ipsum  casalem  iuxta 
praeceptum  luponis  ducis.  Et  sic  postea  coniunximus  ad  casalem,  quem  de  ipso 
gualdo  tenebat  rinculus  coccus,  qui  dixit,  quia  per  largitatem  actoris  uel  archi- 
porcarii  dedisset  hunc  ei  lucanus,  prò  seruitio  quod  fecerat  ei  uel  parentibus  eius. 
Vnde  nos  imperauimus  domno  abbati.,  quia  ipse  pauperculus  erat  in  omnibus,  et 
constituimus  ut  terram  duodecim  modiorum  claudat  cum  clausura,  et  debat  ei  dare, 
ubi  habet  prope  reatem.  Exinde  peruenimus  ad  casalem  tcrentianum,  quem  in  ipso 
gualdo  uolebat  habere  clarissimus,  dicens  quod  eius  comparatum  habuisset  a  mau- 


42 


IL  \EGESTO 


rulo  porcario  medietatem,  et  reliquam  medietatem  dedisset  ei  picco,  et  ipse  dedisset 
picconi  unum  molendinum.  Vnde  nos  inquirentes  per  alparenum  sculdaschium , 
tachibert,  et  hisimundum,  atque  pandonem,  didicimus  ab  eis,  quod  in  terra  ipsa 
nullam  possessionem  habuisset  clarissimus,  nisi  solummodo  in  oliuis  quae  in  ipso 
casale  sunt,  quae  data  fuerunt  praedicto  maurolo  a  quodam  faroaldo  duce.  Sic  postea 
ipse  clarissimus,  dum  ita  cognouit,  nos  uniuersis  astantibus,  dixit:  Etiam  legem 
habeam  in  aliis,  sicut  in  ipsis  oliuis.  Bona  mea  uoluntate,  prò  mercede  domni  regis 
et  ducis,  uel  mea  omnia  quae  ad  me  pertinent  de  ipso  casale,  una  cum  ipsis  oliuis, 
confero  et  contrado  in  ipso  monasterio.  Et  sic  coram  uniuersis  nobis  tradidit  ipsi 
domno  fulcoaldo  abbatj.  De  altero  autem  casale,  quem  dicebat  pardus  presbiter  de 
sancto  iacintho,  quod  domnus  liutprand  rex  donasset  in  ipsa  basilica  asserens  quod 
sciret  adoald  archiporcarius  et  theodicus.  Tunc  dedit  guadiam  ipse  presbiter  de 
sacramento,  ut  iurarent  ipsi  ambo  cum  ipso  presbitero,  quod  sic  esset  uaerum,  et 
liaberet  ipsum  casalem.  Acta  haec  omnia  atque  determinata  uel  deliberata,  qua- 
liter  superius  per  ordinem  nominatine  et  ambulantes  statuimus  esse.  Qui  dum  spo- 
letum  remeassemus  referentes  cuncta  praedicto  luponi  duci  simul  cum  ipso  andreate 
misso  eius,  ac  denuo  pariter  cum  ipso  lupone  duce  prouidimus,  qui  et  ipse  iterum 
confirmans  decreuit,  ut  redditum  illud,  quod  praedicti  miziconus  et  lupulus  cum 
germanis  et  consortibus  suis  facere  habuissent  in  publico  de  casalibus  suprascriptis, 
qui  eis  commutati  sunt,  ubi  uocatur  ad  centum,  et  alinianum  uel  stabla  publica, 
prò  iliis  suis  suprascriptis  anterioribus  casalibus,  persoluant  amodo  annualiter  ipsum 
redditum  in  omnibus  in  ipso  monasterio.  De  quibus  prò  futurae  commemorationis 
deliberatione,  ne  in  posterum  Inter  eos  euasionis  uel  causationis  percurrat  intentio, 
quatuor  isti  breues  consimiles  proprio  ore  dictantibus,  tam  ipso  lupone  c^ce,  quam 
et  omnibus  suprascriptis  relegentibus ,  uno  tenore  conscripti  sunt  per  manus  petri. 
Vnum  quidem  breuem  nobiscum  detulimus  ad  domni  regis  uestigia,  qui  in  sacro 
palatio  debeat  esse.  Et  alium  consimilem  reliquimus  in  ipso  sancto  monasterio.  Et 
tertium  appare  dedimus  luponi  duci,  quod  sit  in  Spoleto.  Et  quartum  quidem  di- 
reximus  ad  suprascriptos  homines  in  reate.  Anno  domni  Ratchis  regis  in  dei  no- 
mine iij".,  die  xvij.  mensis  aprilis,  indictione  xv. 

xxxvj. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Regnante  domuo  nostro 
haistolfo  uiro  excellentissimo  rege,  anno  felicissimi  regni  eius  in  dei  nomini  iii.", 
et  uiri  magnifici  probati  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  nouembris,  per  in- 
dictionem  v.^"  Placuit  atque  conuenit  Inter  uenerabilem  fulcoaldum  abbatem 
et  ipsam  congregationem  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  et  Inter  uiros 
uenerabiles  grimuald  et  ansonem  presbiteros  germanos,  qui  Inter  se  singulas  causas 
habuerunt  de  substantia  uel  conquisito  quod  ipsi  presbiteri  cum  claudiano  presbi- 
tero barbano  suo  habuerunt,  quia  dum  ipse  claudianus  presbiter  in  praedictum 
monasterium  sanctae  dei  genitricis  mariae  sub  habitu  monachico  ingressus  esset, 
orta  est  intentio  Inter  partes  monasterii,  et  partes  grimualdi  et  ansonis  presbitero- 
rum,  et  dum  exinde  multas  altercationes  haberent  inter  se,  iudicatum  est  per  missum 
domni  regis  teutpert,  et  sissinium  refcrendarios,  ut  pars  grimualdi  presbiteri  et  an- 
sonis, preberet  sacramentum  de  quanto  ausi  fuissent  iurarc,  quod  ipsi  presbiteri 
conquisissent  partem  monasterii,  et  omnia  eorum  redderentur.  Tunc  considerans 
ipse  uenerabilis  fulcualdus  abbas  cum  ipsa  sancta  congregatione  praedicti  monasterii 
qualiter  cum  ipsis  presbiteris  causam  ipsam  finirent,  et  diuina  compulsus  miseri- 
cordia, et  integro  Consilio  pertractans,  ad  ipsos  presbiteros  grimualdum  et  ansonem. 


Documento  31. 

An.  751. 

Composizione  tra  l'A- 
bate di  Farfa  e  i  due 
fratelli  (ìrimoaldo  ed 
Ansone  nipoti  del  mo- 
naco Claudiano  per  la 
quale  vien  ceduto  ad 
essi  durante  la  loro  vita 
il  casale  Tuliano. 


VI  FARFA 


45 


tradidit  casalem  qui  dicitur  tullanus,  sub  ea  uidelicet  ratione  Iaborandi,  cultandi, 
et  ordinandi,  et  diebus  uitae  suae  fruendi,  et  in  sua  potcstate  habendi.  Post  disces- 
sum  uero  grimualdi  et  ansonis  presbiterorum ,  ipse  praedictus  casalis  tulianus  re- 
uertatur  in  monasterio  sanctae  mariae  in  acutiano.  Ita  ergo  ut  ab  hac  die,  de  causa 
quam  grimualdus  et  anso  presbiteri  habuerunt  cum  claudiano  presbitero,  nunquam 
aliquando  neque  pars  monasterii  aliquam  querat  occasionem  ad  ipsos  presbiteros, 
ncque  pars  ipsorum  presbiterorum  querat  aliquando  causam  ad  partem  monasterii, 
quam  cum  claudiano  habuerunt,  sed  haec  conuenientia  firma  et  stabilis  permanere 
debeat,  et  a  cuius  parte  uexata  fuerit  paenam  persoluat  auri  solidos  quingentos. 
Et  cartula  ista  in  sua  permaneat  stabilitate.  Unde,  prò  firmitate  ambarum  partium, 
duas  cartulas  pari  tenore,  gudepertum  notarium  scribendum  postulauimus,  et  testibus 
a  nobis  rogatis  optulimus,  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  in  reate 
mense,  et  indictione  (i).  Signum  manus  grimualdi  presbiteri.  Signum  ^  ansonis 
presbiteri,  qui  hanc  cartam  conuenientiae  fieri  rogauerunt.  Signum  4^  manus  adualdi 
sculdahis.  Signum  ^  manus  clarissimi  sculdahis.  Signum  ^  manus  mauri  me- 
dici. Signum  manus  aricisini  testis.  Signum  <J»  manus  ualerlni  actionarii.  Si- 
gnum ^  manus  adirisini.  Signum  manus  aldonis.  Signum  <^  manus  adeodati 
testis.    Signum  4^  manus  adualdi  sculdahis. 


XXXVlj. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRiSTi,  Regnante  domuo  nostro 
haistolfo  excellentissimo  rege,  anno  pietatis  eius  in  dei  nomine  iiij,,  mense  fe- 
bruar'i,  per  indictionem  v.  Ideo  constat  me  Rotharium  abbatem  una  cum  coniuge 
mea  bitta  sanctimoniali  femina,  seu  cum  filiis  meis,  hoc  est  teudilasio,  et  teu- 
derico,  nordemanno,  et  hitto,  prò  mercede  atque  absolutione  animae  nostrae,  do- 
nasse atque  concessisse  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis 
MARIAE  in  acutiano  sito  territorio  reatino,  oliuas  tallias  xv  in  loco  qui  uocitatur 
mussinus  quas  domus  cultae  habuimus.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile 
permaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  coenobio,  et  neque  a  nobis,  neque  ab 
ullo  homine  ipsi  sancto  loco  contradicatur,  sed  in  perpetuum  ualeant  possidere  ipsi 
dei  famuli  qui  ibidem  cottidie  laudes  deo  referunt.  Quod  uaero  scriptum  donationis 
nostrae,  rimolfum  notarium  scribendum  rogauimus,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optu- 
limus, qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  spoleti  mense  et  indictione 
suprascripta^  feliciter.  Signum  <^  manus  rothareni  abbatis  donatoris,  Signum  ^  ma- 
nus hittae  sanctimonialis  feminae  coniugis  eius  donatricis.  Signum  <J»  manus  teudelasii, 
teuderici,  nordemanni  filiorum  eius  donatorum.  Signum  manus  immonis  sculdahis 
testis.  Signum  ^  teudemareni  a  porta  testis.  Signum  ^  manus  tanonis  nepotis 
eius  testis. 


Documento  32. 

An.  752. 

Rotarlo  Abate  ed  Itta 
monaca  coniugi,  insie- 
me coi  loro  figli  Teu- 
diIasio,Teiiderico,  Nor- 
demanno e  Itto  donano 
al  Monastero  quindici 
taglie  d'ulivi  nel  luogo 
Mussino. 


XXXVllj . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domiio  no- 
stro haistulfo  uiro  excellentissimo  rege^  anno  felicissimi  regni  eius  in  dei  no- 
mine iiij\,  seu  et  uiri  magnifici  probati  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
nouembris,  per  indictionem  vj.  Ideo  constat  me  theudonem  monachum  de  mo- 
nasterio sancti  saluatori  uendidisse  et  uendidimus,  tradidisse  atque  tradidimus 


Documento  33. 

An.  752. 

Tendone  monaco  del 
Monastero  di  S.  Salva- 
tore in  Sabina  vende  ni 
Monastero  di  Farta.  pel 
prezzo  di  venti  libbre 
d'argento,  il  casale  Lun- 
ghezza. 


(  1  )  Cos'i  nel  Codice. 


44 


IL  \E  GESTO 


per  concessum  et  consensum  domni  adualdi  abbatis  et  cunctae  congregationis 
monasterii  sancti  saluatoris,  uobis  uenerabili  domno  fulcoaldo  abbati  de  monasterio 
sanctae  dei  genitricis  mariae  in  territorio  sabinensij  casalem  qui  dicitur  longitia, 
et  ubi  residet  felix  et  alo^  seu  ipsum  praedictum  casalem  cum  casis^  uineis, 
terriSj  oliuis^  cultis  uel  incultis^  seu  siluis.  Ipsum  suprascriptum  casalem  in  in- 
tegrum  tradidimus  possidendum  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti 
acceptum^  quod  michi  bene  complacuit^  argenti  libras  uiginti.  Decem  libras  opere 
factas,  et  decem  libras  fractas,  Seu  seruos^  et  ancillas,  et  omnia  mobilia,  quae- 
cunque  ad  ipsum  casalem  pertinent  et  nos  hactenus  possedimus,  cum  omni  in- 
tegritate  ipsum  casalem  uobis  tradidimus  possidendum ,  et  quicquid  de  ipso  casale 
facere  uolueritis,  in  omnibus  firm.issimam  habeatis  potestatem  faciendi.  Credimus, 
quod  necessarium  minime  sit,  sed  nobis  complacuit,  ut  prò  rei  totius  lìrmitate 
hoc  inserere  debeamus.  Quod  si  aliquando  ego  ipse,  uel  aliquis  de  heredibus 
meisj  uel  quaelibet  apposita  persona,  contra  hanc  uenditionem  a  nobis  factam, 
ambulare,  aut  aliquid  resubtrahere  uoluerit,  uel  praesumpserit ,  uendicare  non 
ualeat.  Insuper  ^artibus  monasterii  sanctae  mariae,  quod  est  situm  in  acutiano 
argenti  libras  quadraginta  componere  debeat,  et  haec  uenditio  omni  tempora  firma 
et  stabilis  permaneat.  Vnde  prò  firmitate  ipsius  sacri  monasterii  gudepertum 
notarium  scribendum  postulauimus,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optulimus,  qui 
supter  signum  sanctae  crucis' fecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  su- 
prascripta,  feliciter.  Ego  ^  eudo  in  hac  uenditione  a  nobis  facta  manus  meas 
proprias  subscripsi.  «J»  Ego  in  dei  nomine  adroald  abbas  consensi,  et  subscripsi. 
ijf  In  dei  nomine  anastasius  indignus  presbiter  et  monachus  subscripsi.  ^  In 
dei  nomine  nonnus,  etsi  indignus  monachus  subscripsi.  Signum  ^  asualdi  filii 
eius.  Signum  ^  manus  codualdi  filii  eius.  Ego  ^  picco  uir  illustris  rogatus  ab 
eudone,  manus  meas  proprias,  et  testem  me  subscripsi.  Signum  ij»  manus  taci- 
perti  uiri  illustris  testis.  Signum  ^  manus  spentonis  actionarii  testis.  Signum  <J» 
manus  audualdi  sculdahis  testis.  Signum  ^  manus  clarissimi  sculdahis.  Signum 
^  manus  audualdi  sculdahis  testis.  Signum  <J»  manus  teudeperti  scarionis  testis. 
Signum  ^  manus  hisemundi  testis.  Signum  ^  manus  teudemundi  testis.  Signum 
^  manus  rimonis  testis.  Signum  manus  hiltonis  testis.  Signum  manus  ra- 
ciperti  testis.  Signum  ^  manus  ansefridani  medici  testis.  Signum  ^  manus  ua- 
lerini  actionarii  testis.  Signum  ^  manus  nandonis  testis.  Signum  ^  manus  adonis 
testis.  Signum  ^  manus  taurilli  scarionis  testis. 

xxxviiij . 

NOTITIA,  Qvaliter  actum  est  inter  uenerabilem  fulcualdum  abbatem  de 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  atque  maurum  clericum.  Dvm 
resideremus  nos  uir  uenerabilis  teuto  episcopus,  probatus,  et  picco  gastal- 
dius,  auduald  sculdahis,  goderisius  actionarius,  lucanus,  martinianus, 
stephanus,  lucianus,  uel  aliis  plurimis  circumstantibus.  At  ubi  proponebat  ipse 
maurus  dicens:  Donatum  habui  a  pertone  gastaldio  casalem,  qui  nominatur  tur- 
ranianus,  et  habet  ipsum  casalem  domnus  abbas,  prò  qua  causa  nescio.  Ad 
haec  respondebat  ipse  domnus  fulcoaldus  abbas  :  Non  faciat  deus  ut  tibi  ego 
aliquando  ipsum  casalem  turranianum  tulissem  :  quia  donatus  est  in  monasterio 
per  ducem  luponem  et  praeceptum  de  ipsa  donatione  habemus.  Et  quando  ipse 
suprascriptus  casalis  in  monasterio  donatus  est,  publicum  eum  tenebat  ipse  dux, 
non  tu  maure.  Interrogauimus  nos  iamdicti  iudices  maurum,  si  haberet  prae- 
ceptum de  duce,  de  donatione  de  ipso  casale.    Sed  ipse  nobis  dixit,  quod  non 


Documento  34. 

An.  753- 

Notizia  di  un  giudi- 
cato pronunziato  in  urta 
causa  tra  il  Monastero 
di  Farfa  t  Mauro  cliic- 
rico,  intorno  al  casale 
Turraniano. 


T)I  FARFA 


4) 


haberet  praeceptum  nisi  ex  dono  pertonis  gastaldii.  Monstrauit  nobis  domnus  abbas 
praeceptum  luponis  duciSj  in  quo  continebatur  quomodo  ipsum  casalem  turra- 
nianum  in  monasterio  donauerat.  Et  iterum  ostendit  nobis  ipse  domnus  abbas 
praeceptum  domni  regiSj  ubi  continebatur^  quomodo  omnes  donationes^  quas  lupo 
dux  in  monasterio  fecerat^  ipse  domnus  rex  in  ipso  sancto  monasterio  per  suum 
confirmauit  praeceptum.  Tunc  nos  iamdicti  iudices  dum  cognouissemus,  quod 
tam  per  luponem  ducemj  quam  etiam  et  per  domnum  regem  ipse  casalis  in  mo- 
nasterio donatus  est^  paruit  nobis  rectum_,  et  ita  decreuimus^  ut  pars  monasteri! 
praeberet  sacramentum^  et  iurantes  dicerent^  quando  nobis  ipse  casalis  donatus 
est  publicum  eum  tenebat,  et  maurus  sibi  quiesceret.  Et  dimisit  maurus  spon- 
tanea uoluntate  ipsum  sacramentum^  et  suscepit  prò  ipso  sacramento  aut  cauallum 
ualentem  solidos  viii,  aut  in  auro  solidos  viii,  et  promissionem  emisitj  ut  prò 
hac  causa  aliquando  non  reuexaret^  et  finitum  est  inter  eos.  Quod  uero  iudica- 
tum  ego  gudepertuSj  ex  dicto  suprascriptorum  iudicum,  scripsi.  Actum  in  reate 
anno  felicissimi  regni  domini  haistulfi  in  dei  nomine  v. ,  mense  augusti^  per  in- 
dictionem  vj.  Et  hoc  promitto  ego  maurus,  ut  si  ego,  aut  aliquis  haeredum  meorum 
de  isto  suprascripto  casale  causare  voluerimus,  poenam  persoluamus  auri  solidos 
centum,  et  hujus  indicati  notitia  in  sua  permaneat  stabilitate.  Signum  manu 
mauri  clerici,  qui  hoc  iudicatum  fieri  rogauit. 


xL 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Regnante  haistolfo 
rege  anno  felicissimi  regni  eius  in  dei  nomine  iiij°.  Seu  et  uiro  magnifico 
probato  gastaldio  ciuitatis  reatinae,  mense  aprilis,  per  indictionem  vj.  Ideo 
ego  miccio  una  cum  filiis  meis,  idest  petrulo,  et  mattheulo,  et  godefrido,  tam 
prò  mercede  et  absolutione  animae  nostrae,  quamque  parentum  nostrorum,  de 
iure  nostro  donamus  atque  concedimus  in  ecclesia  sanctae  dei  genitricis  mariae, 
quae  aedificata  est  in  casale  qui  uocatur  taurianus,  substantiam  nostram,  quam 
habuimus  in  casale  qui  dicitur  casa  uictoris,  quae  sunt  de  ipso  casale  unciae  sex, 
casas,  uineas,  terras,  siluas,  arbores,  poma,  oliuas,  cultum  et  incultura  omnia 
quanta  ad  ipsas  uncias  sex  pertinent,  in  integrum  in  ipsa  sancta  ecclesia  prò  anima 
nostra  donauimus.  Ita  sane  ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile  permaneat  donum 
nostrum,  in  supradicta  ecclesia,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  haeredibus  nostris 
aliquando  contradicatur ,  sed  haec  donatio  semper  firma  et  stabilis  permaneat. 
Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta  feliciter.  Vnde  prò  firmitate 
huius  cartulae  gudipertum  notarium  scribendum  rogauimus,  et  testibus  a  nobis 
rogatis  optulimus,  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Signum  ^  manus 
miccionis  donatoris.  Signum  ^  manus  petruli  filli  eius  consentientis.  Signum 
manus  mattheuli  filli  eius  consentientis.  ^  ego  alifredus  manu  mea  scripsi.  ^  ego 
teudoaldus  manu  mea  scripsi.  ^  ego  clarissimus  manu  mea  scripsi.  <^ 
audoaldus  sculdahis  manu  mea  propria  subscripsi. 


Documento  35. 
An.  753- 

Miccione  coi  figli  Pe- 
trulo,  Matteolo  e  Gof- 
fredo dona  alla  cliiesa 
di  S.  Maria  nel  casale 
Tannano  sei  onde  del 
casale  chiamato  Casa 
Vittore. 


ego 


xli. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHESU  cHRiSTi.  Regnante  domuo  hai- 
stolfo excellentissimo  rege,  anno  regni  eius  in  dei  nomine  v.,  mense  iulio,  per 
indictionem  vij.  Ideo  constai  nos  bonualdum  et  radulum  germanos,  consi- 
derantes  paruulitatem  nostram,  et  quod  minime  censum  uel  angarias  de 
portiuncula  nostra  dominis  nostris  persoluere  ualeamus,  per  concessum  et  ius- 


DOCU.MENTO  36. 

An.  754. 

Bonualdo  e  Radulo 
fratelli,  col  consenso  dei 
loro  signori  Fiiicoaldo 
Abate  di  Farfa,Fulculo 
e  Mauro,  chiamano  .i 
parte  dei  loro  beni  nei 
casali  Fornicata  e  Ca- 
sula il  loro  zio  mater- 
no Mar-!lanulo. 


4Ó 


IL  \EGESTO 


sionem  domni  fulcoaldi  abbatis  monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  .vir- 
ginis  MARiAE,  in  cuius  casale  nomine  fornicata  uidemur  residere;  Iterum  et  cum 
concessum  domni  fulculi  et  domni  mauri^  in  cuius  casale^  idest  casula,  portionem 
nostram  tenemus,  te  martianulum  germanum  matris  nostrae  in  ipsa  siibstantiuncula 
nostra  affratamus,  et  in  tertia  portione  te  haeredem  esse  volumus.  In  ea  uero 
rationCj  ut  seu  angarias  siue  census  nobis  cum  pariter  persoluere  debeas,  et  si 
aliquo  tempore  nos  diuidere  uoluerimus  terras,  uineas,  olivas,  cullum  uel  in- 
cuitumj  mobilia  uel  immobilia ,  tam  de  fornicata quam  etiam  de  casula,  omnia 
et  ex  omnibus,  sicut  superius  diximus,  uelut  uterinus  noster  nobiscum  diuidere 
debeas. 


Documento  37. 

An.  755.  (1) 

Tentone  vescovo  con- 
cede in  cambio  a  Ful- 
coaldoAbato  diFarfail 
casale  Gioviano. 


xlij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
haistulfo  excellentissimo  rege,  anno  felicissimi  regni  eius  in  dei  nomine  vij.,  seu 
et  uiri  magnifici  probati  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  nouembris,  per  in- 
dictionem  viij.  Constat  me  a  deo  dilectum  teutonem  aepiscopum,  per  consi- 
lium  et  uoluntatem  sacerdotum  meorum,  concambiauimus  casalem  qui  nominatur 
iuuianus,  cum  ipso  colono  qui  residet  in  ipso  casale,  nomine  herfulo,  cum  omnibus 
quaecunque  habere  uidetur  mobilibus  uel  immobilibus,  cultum  uel  incultum  cam- 
biauimus  uobis,  sanctissime  fulcoalde  abbas,  omnia  et  in  omnibus,  unde  in  nostra 
nichil  reseruauimus  potestate.  Ita  ergo  ut  ab  hac  die  in  uestra  permaneat  potestate, 
quia  a  nostro  recessit  dominio,  et  quicquid  exinde  facere  uolueritis,  in  uestra 
uel  posterum  uestrorum  permaneat  potestate.  Et  si  ego  iam  dictus  teuto  aepiscopus, 
uel  posteri  nostri  ipsum  suprascriptum  casalem  suptrahere  uoluerimus,  aut  mi- 
nime a  quolibet  homine  defensare  potuerimus,  promittimus  uobis,  fulcoalde  abbas, 
uel  posteris  uestris  componere  duplam  rem,  et  melioratam,  de  qua  agitur,  et  car- 
tula  ista  in  sua  permaneat  fìrmitate.  Vnde  duas  cartulas  de  concambiatione  uno 
tenore  conscriptas  scripsi  ego  mellitus  diaconus  ex  iussione  teutonis  aepiscopi. 
Actum  ad  sanctum  caesarium  in  sabinensi  territorio,  mense  et  indictione  suprascripta- 
Feliciter.  4^  Ego  teuto  aepiscopus  propria  manu  mea  subscripsi.  Ego  iohannes 
presbiter  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  paulus  presbiter  manu  mea  subscripsi. 
^  Ego  gaidepertus  presbiter  mea  manu  subscripsi.  ^  Ego  sindolfus  clericus  manu 
mea  subscripsi. 


Documento  38. 

An.  757. 

Guinelapo  sculdascio 
colla  moglie  Stefania 
donano  al  Monastero 
alcuni  beni  posti  nei  ter- 
ritori Pretoriolo,  An- 
ziano, Figlinole,  Cor- 
ncliano.  Tarlano  e  Se- 
condiliano. 


xlìij, 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Temporibus  domni  al- 
buini  gloriosj  et  summi  ducis  gentis  langobardorum,  anno  ducatns  eius  in  dei 
nomine  i".  Seu  et  uiri  magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  martii, 
per  indictionem  x.  Quisquis  suorum  facinorum  ac  delictorum  pertractans, 
aeterni  regni  beatitudinem ,  et  metum  gehennae,  et  uoracis  ignis  incendia  expauescit, 
oportet  eum  suae  salutis  tractare  remedium,  quatinus  hic  ulta  ualeat  perfrui  bona, 
et  illic  regnet  cum  christo.  Qua  de  re  ego  guinelapus  sculdahis,  una  cum  coniuge 
mea  stephania,  consideraui  humanae  fragilitafis  et  seculi  huius  excessum,  quia  omnes 


(i)  L'indicazione  del  mese  di  novembre  e  dell'anno 
settimo  del  regno  di  Astolfo  si  riferisce  senza  dubbio  al- 
l'anno 755.  Rimarrebbe  a  spiegare  perchè  in  questo  do- 
cumento sia  stata  segnata  l'indizione  ottava,  mentre  nel 
novembre  (col  sistema  Costantinopolitano  seguito  gene- 


ralmente nei  documenti  Farfensi  )  correva  l' indizione  nona. 
11  Troya,  e  il  Bcthmann  {Neues  Archiv.,  ìli,  p.  281)  sup- 
pongono che  Gregorio  Catincse  abbia  omesso  di  segnare 
una  unità,  ma  forse  è  probabile  che  il  vescovo  Tcutone 
siasi  servito  deli'  indizione  romana. 


T>I  FARFA 


47 


qui  In  hoc  mundo  sumus  mortis  iugo  subiacemus,  ut  prò  redemptione  animarum 
nostrarum  de  substantia  nostra  per  loca  sanctorum  tribueremus.  Primum  omnium 
offerimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod  situm  est  in  acutiano, 
In  praetoriolo  foculares  undecim,  casas,  uineas,  terras,  cultum  uel  incultum  por- 
tionem  nostram  in  integrum.  In  antiano- foculares  quatuor,  casas,  uineas,  terras, 
cultum  uel  incultum,  quantum  ibidem  habemus  in  integrum.  In  figlinulae  casas, 
uineas,  terras,  cultum  uel  incultum,  quantum  in  eodem  loco  habemus,  portionem 
nostram  in  integrum.  In  corneliano  uncias  tres,  casas,  uineas,  terras,  cultum  uel 
incultum,  portionem  meam  in  integrum.  In  tarlano  foculares  duos,  qui  reguntur 
per  audulum  et  lòngulum.  In  secundiliano  casam  unam,  et  casalem  medium,  cul- 
tum uel  incultum,  quantum  ibidem  habemus,  in  integrum  tradidimus.  Ita  ergo  ut 
ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  nostra  donatio  in  ipso  sancto  monasterio,  et  a  nullo 
homine  exinde  aliquid  suptrahatur,  sed  in  perpetuis  temporibus  stabilis  debeat  per- 
manere. Vnde,  prò  firmitate  ipsius  uenerabilis  loci,  gudipertum  notarium  scribendum 
postulauimus,  et  testibus  a  nobis  rogatis  optulimus  qui  supter  signum  sanctae  crucis 
fecerunt.  Actum  in  reate  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  gui- 
nelapi  sculdahis  donatoris.  Signum  manus  stephaniae  coniugis  eius  donatricis. 
Signum  4^  manus  citheonis  sculdahis  testis.  Signum  manus  teudemundi  testis. 
Signum  ^  manus  rauciperti  actionarii  testis.  Signum  «Jt  manus  leoniani  testis.  Si- 
gnum ^  manus  andreatis  testis.  Signum  manus  magnonis  testis.  Signum  ^  ma- 
nus rimonis  actionarii  testis.  Signum  ^  manus  alahis  testis.  Signum  ^  manus  ra- 
dualdi  actionarii  testis.  Signum  manus  godefridi  testis.  Signum  ^  manus  audualdi 
testis.  Signum  ^  manus  taconis  testis. 


xliiij. 


IN  NOMLVE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  TempoHbuS  domui  al- 
buinj  ducis  gentis  langobardorum ,  seu  et  uiri  magnifici  hizzonis  gastaldii  ciui- 
tatis  reatinae,  mense  mail,  per  indictionem  x.  Ideo  constai  me  felicem  colonum 
monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  prò  mercede  et 
absolutione  animae  meae,  donasse  atque  concessisse  in  ipso  sancto  monasterio  por- 
tionem meam  in  integrum  in  fundo  longitiae,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  oliueta, 
cultum  uel  incultum,  et  quidqui(^  habere  uisus  sum.  In  ea  nero  ratione,  ut  diebus 
uitae  meae  ipsam  portiunculam  meam  in  mea  sit  potestate,  cultandi.  Iaborandi,  me- 
liorandi.  Post  meum  nero  discessum,  ipsa  portiuncula  mea  in  suprascriptum  mo- 
nasterium  sanctae  mariae,  uel  ad  potestatem  domni  abbatis  fulcoaldi,  seu  cunctae 
congregationis  ipsius  monasterii  reuertatur,  tam  ipsam  portiunculam  meam,  quam 
et  colonam  meam  nomine  ciottulam  cum  filio  suo  teoderico  et  filia  sua  formosula, 
et  aliam  ancillam  meam  quae  michi  ad  manus  seruire  debet,  nomine  ansulam,  et 
medietatem  de  puero  meo  maurontone,  uel  quicquid  habere  uisus  fuero,  uel  mo- 
riens  derelinquo.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die  firma  et  stabilis  permaneat  nostra  do- 
natio, et  qui  contra  hanc  cartulam  donationis  nostrae  ire  temptauerit,  in  iram  dei 
incurrat  et  cum  inda  traditore  habeat  portionem,  et  insuper  componat  auri  solidos 
centum,  et  quod  repetit  uendicare  non  ualeat.  Signum  ^  manus  ipsius  felicis  do- 
natoris qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  helij  seu  colonis  germani 
eius.  Signum  manus  audualdi.  Signum  <J»  manus  audulfi  testis.  Signum  ^ 
manus  lupoli  testis.  Signum  ^  manus  rodiperti  nepotis  eius  testis.  ^  Ego  palum- 
bus  et  si  indignus  monachus,  rogatus  a  felice  colono  scripsi.  Actum  in  monasterio 
suprascripto. 


DoeuMENTO  39. 

An.  757. 

Felice  colono  de!  Mo- 
nastero dona  al  Mona- 
stero stesso  alcuni  co- 
loni e  servi  e  la  sua 
porzione  del  fondo  Lun- 
ghezza, del  quale  però 
si  riserba  l' usufrutto 
fino  al  tempo  della  sua 
morte. 


48 


IL  \EGESTO 


xlv. 


Documento  4o. 

An.  757. 

Giindoaldo  figlio  di 
Ilbremondo  prende  ad 
amministrare  per  conto 
del  Monastero  la  corte 
posta  nel  territorio  Ger- 
maniciano. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi,  Temporibus  domnj  al- 
buin  gloriosj  et  summi  ducis  gentis  langobardorum ,  et  magnifici  uiri  hizonis 
gastaldii  ciuitatis  reatinae  anno  primo,  xvi.  kalendas  nouembris,  indictione  xj. 
Profìteor  me  ego  gundoaldus  filius  cuiusdam  hilbremundi  habitator  ciuitatis  rea- 
tinae suscepisse  a  uobis,  fulcualde  abbas  monasterii  sanctae  mariae,  uel  a  cuncta 
congregatione  monasterii  uestri,  curtem  uestram  in  germaniciano,  in  actione,  una 
cum  omnibus  colonis  ad  eandem  curtem  pertinentibus.  Ita  tamen,  ut  quanto  tem- 
pore uobis  placuerit  ut  actionem  uestram  in  ipsa  curte  nominata  tenere  debeam, 
et  sine  omni  neglecto  uel  fraude  uobis  debeam  deseruire.  Et  nunquam  contra 
uos,  uel  contra  uestram  uoluntatem  facere  debeam  de  qualicunque  re,  sed  in  omni- 
bus, ut  dixi,  pariter  et  fideliter  sine  neglecto  uel  fraude  uobis  debeam  laborare. 
Et  qualescunque  causae  agendae  sunt  in  ipsa  curte,  tam  de  terris  quam  et  de  fa- 
miliis  uel  casis  quae  de  ipsa  curte  suptractae  sunt,  peragere  debeam  et  minare 
pariter  et  fideliter,  tànquam  proprias  meas  causas.  Quod  si  in  aliquo  uobis,  quod 
absit,  neglectum  fecero  aut  fraudem,  aut  contra  uestram  undecunque  fecero  uo- 
luntatem, et  non  exigero  uestras  pariter  iustitias^  aut  inobediens  uobis  in  aliquo 
extitero,  et  probatum  fuerit,  componam  uobis,  uel  uestro  monasterio,  ego  aut  mei 
heredes,  de  bono  auro  solidos  ccc,  et  praesens  mea  promissio,  usque  dum  uobis 
placuerit,  in  sua  maneat  fìrmitate.  Hanc  autem  promissionis  meae  chartulam  palam 
scripsi,  et  testibus  optuli  roborandam.  Actum  in  curte  suprascripta  germaniciano, 
mense  et  indictione  suprascripta.  Gundualdus  uir  clarissimus  in  hac  cartula  mani- 
festationis  seu  promissionis  a  me  factae  relegi  et  subscripsi,  et  testes  ut  scribe- 
rent  uel  manum  ponerent  rogaui.  Signum  ^  manus  sindonis  scarionis  testis.  Si- 
gnum  ^  manus  baruncionis  exercitalis  testit.  Signum  ^  manus  guinonis  exercitalis 
testis.  Signum  ^  manus  aidulfi  testis.  ^  ego  barosio  et  si  indignus  monachus 
in  hac  cartula  manu  mea  subscripsi  rogatus  a  gundualdo  ^  Sigeranus  et  si  in- 
dignus solo  nomine  uocatus  monachus  in  hac  cartula  promissionis  rogatus  a  gun- 
dualdo, testis  subscripsi.  ^  Johannes  indignus,  humilis,  et  peccator,  solo  de  nomine 
monachus,  huic  cartulae  promissionis  rogatus  a  gundualdo,  testis  subscripsi.  Signum 
manus  ramphonis  exercitalis  testis.  ^  ego  qui  supra  palumbus  indignus  presbiter 
scriptor  huius  cartulae  promissionis,  quam  post  traditam  compleui  et  dedi. 


An.  759?-76i?  (0 
Guandelperto  Atate. 


An.  761  ?-759? 
Alano  Abate. 


xlvij. 


VINTUS  UAERO  in  regimine  huius  successit  monasterii  abba  Guandelper- 
Tus.  Qui  uno  praefuit  anno  atque  mensibus  vij.  Post  hec  fratres  benigne 
postulauit  ut  alium  eligerent  sibi.  Quo  facto,  huius  regiminis  curam  reli- 
quit,  et  in  fìrmana  ciuitate  monasterium  sancti  yppoliti  a  fratribus  accepit. 


(2) 


S 


EXTVS  denk^ue  in  hac  coNgregatione  extitit  pater  Halanus.  Qvi  prae- 
fuit annos  viiij;,  et  mensibus  iij.^  atque  diebus  viij.  Obiit  quoque  vj.  nonas 
martii. 


(1)  Effigie  dell'Abate  Guandelperto. 


(2)  Efiigie  dell'Abate  Alano. 


VI  FARFA 


xlviij. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRis  iHEsu  CHRisTi.  Impcrantìbus  doiTinis 
piissimis  perpetuis  augustis  constantino  a  deo  coronato  magno  pacifico  imperatore 
anno  xlvij.,  et  (i)  eius  anno  xxvij.  Sed  et  leone  a  deo  seruato  magno  imperatore 
eius  filio,  anno  xvii.,  indictione  v.,  mense  augusti  die  xvii.  Quoniam  certum  est  me 
theodorum  uirum  deuotum  (2)  locatarium  et  habitatorem  castri  uiterbii  repromisisse 
uobis,  domne  baiane  vir  venerabilis  abbas  monasterii  sanctae  dei  genitricis  et  inteme- 
ratae  uirginisj  uel  ad  cunctam  sanctam  congregationem  eiusdem  monasterii  consti- 
tuti  pharfae^  quod  pater  meus  cunctarius  uir  uenerabilis  presbiter  et  occliauia  presbi- 
tera  dimiserunt  oratorium  sancti  angeli,  simul  etiam  cum  portionibus  suis  de  fundis 
quae  dimiserunt  suprascripto  monasterio.  Ideoque  placuit  atque  conuenit  ìnter  utrasque 
partes,  ut  suprascriptus  theodorus,  atque  haeredes  et  prohaeredes  eius  in  aeternis 
temporibus  inferre  debeant,  idest  per  annum  de  tritico  modia  numero  decem ,  uini 
decimatas  numero  quadraginta,  carra  faeni  numero  uiginti,  et  molas  utiles  parium 
unum.  Vnde  ego  qui  supra  theodorus  locatarius  omnia  per  annum  repromitto 
persoluere,  tam  me  quamque  haeredes  meos.  Et,  quod  absit  et  non  credo,  ego 
qui  supra  theodorus  locatarius,  si  ista  suprascripta  capitula  per  annum  non  persol- 
uero  qui  supra  uobis  quibus  supra  domno  balano  sanctissimo  abbati,  uel  succes- 
scribus  uestris  in  uenerabili  monasterio  uestro,  poenam  persoluere  debeam  auri 
solidos  centum.  Et  tunc  ab  ipsa  portione  quam  tenere  uidemur,  nos  exeamus  uacui, 
et  inanes,  et  habeatis  ipsam  portionem  nostram,  quae  reuertatur  in  monasterio. 
Et  iterum  repromitto  ego  theodorus  locatarius,  simul  cum  haeredibus  meis,  quod 
quando  monachi  ibi  aduenerint  in  oratorium  sancti  angeli,  si  ibidem  aliquod  per- 
ditum  habuerint,  omnia  repromitto  me  de  meo  proprio  uobis  reddere.  Et  si  distulero, 
et  minime  reddidero,  tunc  repromitto  me  iterum  duplum  ipsum  quod  perditum 
fuerit  restaurandum.  Quam  repromissionem  meam,  ego  qui  supra  theodorus  scri- 
bendam  dictaui  sergio  humili  subdiacono,  et  tabellario  castri  uiterbii  notarlo  roga- 
torioque  meo.  In  qua  prò  uestra  cautela,  et  firmitate  uestri  monasterii,  ac  prò  igno- 
rantia  litterarum  supter  signum  sanctae  crucis  fecit,  et  uobis,  domne  baiane  sanctissime 
abbas,  contradidi  in  mense  et  indictione  suprascripta.  In  praesentia  leonis  sanctissimi 
aepiscopi  ciuitatis  castri  uiterbii,  et  marini  presbiteri  tituli  sancti  gratiliani,  imitanconis 
diaconi,  antonii  presbiteri,  rinculi  presbiteri  tituli  sancti  abundii.  Signum  ^  manus 
theodori  uiri  deuoti  locatarii  numeri  centucellensis.  Qvod  postea  rememorati  su- 
mus.  Sub  ea  uidelicet  ratione,  ut  cella  ubi  antea  residebat,  sit  in  potestate  mona- 
chorum  ad  manendum,  et  semper  per  quando  ibidem  uenerint,  habeant  sibi  licentiam 
sine  aliquo  impedimento  nostro  manere. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  TcmporìbuS  domnj  gisulphi 
gloriosi  et  summi  ducis  gentis  langobardorum,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine 
i.%  seu  et  uiri  magnifici  alfrith  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  aprilis,  per  in- 
dictionem  xiij.  Ideoque  constat  nos  maurissonem  et  ubaldulum  compartionarios, 
de  proprio  nostro,  spontanea  et  bona  uoluntate,  uendidisse  tibi  raginfredo  monacho 


(1)  Questa  lacuna  trovasi  ugualmente  nel  Codice.  (Cod.  Dipi.  Lonp;.  To.  IV,  pag.  4i5  6417)  riferisce  la  si- 

(2)  Nel  testo  si  legge  per  due  volte  la  sigla  ui  che  già  senza  spiegarla,  in  alcuni  altri  la  salta  affatto  senza 
noi  senza  esitare  interpretiamo:  uirum  deuotum    (V.  Ma-  tenerne  conto  nessuno.  Indicheremo  a  pie  di  pagina  questa 
RiNi,  Papiri  Diplomatici,  p.XXXI,  e  Fumagalli,  Istituiioni  sigla  man  mano  che  la  incontreremo  nei  documenti. 
Diplomatiche  T.  I.  p.  342).    II  Troya  in  questo  documento 


Documento  'li. 

An.  7O7. 

Teodoro  di  Viterbo 
toglie;  a  fitto  dal  Mo- 
nastoro  1'  oratorio  di  .S. 
Angelo  colle  sue  appar- 
teiieiize  donate  già  a 
Farfa  da  suo  padre  Cun- 
tario  e  da  Occliavia 
presbilera. 


Documento  42. 

An.  760. 

Maurissone  ed  Ubai- 
dulo  vendono  al  Mona- 
stero una  loro  terra  po- 
sta in  Settcponzio  di 
Sabina. 


5o 


IL  \E  GESTO 


de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirglnis  mariae,  terram  nostrani  in 
septepontio  in  appretiato  solido  uno.  Et  recepimus  a  te  nos  suprascripti  maurisso 
et  ubaldulus  prò  ipso  solido  paccam  de  lardo  unam  prò  medio  solido.  Et  sex  modia 
milii  prò  medio  solido.  Et  prò  mercede  tua  dedisti  nobis  supra  solidum  in  auro 
unum.  Et  de  praesenti  acceptum  est.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die  habeas  et  possideas 
et  defendas  ipsam  terram  in  possessione  suprascripti  monasterii  sanctae  dei  genitricis 
semperque  uirginis  mariae.  Et  ncque  a  nobis,  ncque  ab  uUo  haeredum  postero- 
rumque  nostrorum,  tibi  aliquando  uel  successoribus  tuis  monachis  contradicatur. 
Et  si  ipsam  terram  non  tibi  potuerimus  defendere  a  quocunque  homine,  componamus 
tibi  hic  in  septepontio  terram  melioratam  in  duplum.  Vnde  prò  perpetua  firmitate 
tua  postulauimus  hanc  cartulam  scribere  tyberium  diaconum,  et  testes  optulimus 
roborandam,  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Quam  uero  cartulam  uen- 
ditionis  ego  tyberius  diaconus  scripsi.  Actum  in  septepontio  in  praesentia  omnium, 
mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum  ^  manus  maurissonis  uenditoris 
qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  vbalduli  uenditoris  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauit.  Signum  «J»  manus  ualerini  testis.  Signum  ^  manus  caluuli 
testis.  Signum  ^  sinderadi  presbiteri  testis.  Signum  ^  manus  tribuni  testis.  Si- 
gnum ^  manus  donatiani  testis.  Signum  ^  manus  halpareni  testis.  Signum  ij» 
manus  pauli  testis.  Signum  ^  manus  marionis  clerici  testis.  Signum  manus  go- 
demarii  filli  tribuni  testis.    Signum  ^  manus  iohannis  filli  caluuli  testis. 

1. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Temporibus  uiri  gloriosi 
gisulfi  summi  ducis  gentis  langobardorum,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  ij.° 
Ideo  constat  nos  allonem  et  albuhinum  humiles  monachi  monasterii  sancii  uin- 
centii,  una  cum  concessione  domni  hermeperti  abbatis,  et  per  consensum  confra- 
trum  nostrorum,  uendidisse  et  tradidisse  uobis,  domne  baiane  abbas,  uel  cunctae 
congregationi  confratrum  uestrorum  monasterii  sanctae  mariae  in  loco  qui  uocatur 
acutianus,  terram  cum  oliueto  suo  sitam  in  territorio  sabinensi,  in  loco  qui  appel- 
latur  ualerianus,  idest  quartam  portionem  nostram,  qualiter  nobis  a  fratribus  nostris 
in  portionem  uenit,  ac  colonos  laduhin  et  landuhin.  Insuper  et  xv  tallias  ex  ipso 
oliueto,  quas  iam  antea  in  diuisionem  nobis  uenit.  Simul  et  homines  nostros,  idest 
longulum  et  aricisum,  quos  liberos  dimisimus,  qui  ibidem  commanere  uidentur.  Qui 
prò  defensione  ipsorum  ad  ipsum  sacrum  suprascriptum  monasterium,  aspectum  et 
defensionem  habere  debeant,  salua  libertate  sua.  Ipsum  oliuetum  cultare  et  defensare 
debeant.  Si  autem  quoquo  tempore  ipsi  iam  dicti  homines  ab  hac  luce  abstracti 
fuerint  absque  haerede,  ipsa  res  ad  sacrosanctum  monasterium  reuertatur.  Vnde 
accepimus  a  uobis  pretium  placitum  et  diffinitum  et  de  praesenti  acceptum,  auri 
solidos  centum.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die  firma  et  stabilis  permaneat  praesens  uen- 
ditio  nostra,  et  nullus  ex  nostris  heredibus,  uel  parenfibus,  ncque  haeredum  paren- 
tum  nostrorum,  uos  aliquando  templare  aut  requirere  praesumat.  Sed  omni  tempore 
uobis,  uel  uestris  successoribus,  firma  et  stabilis  permaneat  ista  uenditio  nostra. 
Vnde  prò  perpetua  firmitate  ipsius  sacri  monasterii,  per  anscausum  notarium  optu- 
limus subscribendum,  et  propriis  manibus  nostris  supter  signum  sanctae  crucis  fe- 
cimus.  Actum  in  marsis,  mense  ianuarii  et  indictione  suprascripta  xiiii.  ^  ego 
allo  indignus  monachus  mea  manu  propria  subscripsi.  ^  ego  albuin  indignus  mo- 
nachus  mea  manu  propria  subscripsi.  ego  autpertus  indignus  presbiter  monachus 
sancii  uinccnlii  mea  manu  propria  subscripsi.  <J»  ego  senualdus  acpiscopus  in  hac 
carta  ucnditionis,  rogatus  ab  allone,  et  albuhin  manu  mea  propria  subscripsi.  Si- 


DOCUMENTO  43. 

An.  761. 

Allonc  ed  Alboino 
monaci  del  Monastero 
di  S.  Vincenzo  vendono 
a  Farfa  una  loro  terra 
posta  nel  luogo  Vale- 
riane. 


TU  FARFA 


gnum  ^  manus  gaiderisii  uiri  magnifici  gastaldii  testis.  Signum  manus  colonis 
germani  eorum  testis.  Signum  ^  manus  laduhin  germani  eorum.  Signum  ^  manus 
landuhin.  Signum  manus  guilifusi  sculdahis  testis.  ^  ego  godemarius  diaconus 
mea  manu  propria  subscripsi. 


li. 

IN  NOMINE  DEI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Temporibus  domni  gisulphi  gloriosi  et  summi 
ducis  gentis  langobardorum ,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  ij.,  mense  martii,  in- 
dictione  xiiij.,  seu  et  magnifico  uiro  alifredo  gastaldio  ciuitatis  reafinae.  Profiteor 
me  ego  audo,  quod  ante  hos  annos,  temporibus  probati  gastaldii,  suadente  hoste 
antiquo  fiumani  generis  inimico  diabolo,  de  casa  sanctae  mariae  unum  cauallum 
furatum  fuisse,  unde  in  iudicium  ueniens  dedi  guadiam  et  posui  fidei  iussores,  idest 
hisemundum  et  theodemundum  germanos,  prò  ipso  cauallo,  et  in  auro  solidos  cen- 
tum.  Et  prò  eo  quod  minime  haberem  unde  ipsam  compositionem  persoluerem, 
supradicti  fidei  iussores  casam  meam,  domum  cultilem  cum  oratorio  sanctae  euge- 
niae,  in  loco  qui  dicitur  mallianus,  tradiderunt,  praesentibus  aliis  testibus,  monasterio 
sanctae  mariae.  Et  dum  ego  postmodum  uiolenter  contra  legem  in  ipsam  casam 
introissem,  et  exinde  in  iudicium  ante  gisulphum  gloriosum  ducem  cum  uaroso  mo- 
nacho  exissem,  dedi  guadiam  de  solidis  uiginti,  et  ipsam  guadiam  postea  minime 
recepì  Vnde  modo,  tam  prò  suprascripta  compositione  quam  prò  remedio  animae 
meae,  prompta  et  spontanea  uoluntate  tradidi  ipsam  casam,  domum  cultilem  cum 
ipso  oratorio,  et  casas  massaricias  duas  in  iam  dicto  casale  malliano,  quae  reguntur 
per  saburronem,  lupolum,  et  coruulum  massaros  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARIAE,  praesidente  uiro  uenerabili  balano  abbate,  casas  cum  oratorio,  terris,  uineis 
prafis,  pascuis,  siluis,  cultis  uel  incultis,  mobilibus  et  immobilibus.  Omnia  et  in 
omnibus,  qualiter  a  me  possessa  sunt,  exceptis  tribus  unciis  ex  ipso  casale,  quas  in 
mea  reseruaui  potestate;  nam  alia  omnia  et  in  omnibus,  sicut  supra  legitur,  tradidi 
in  suprascripto  monasterio,  ut  ab  hac  die  quicquid  pars  monasterii  exinde  facere  uo- 
luerit,  in  omnibus  liberam  habeat  potestatem.  Et,  quod  fieri  minime  credo,  si  ego 
ipse,  aut  aliquis  de  haeredibus  uel  prohaeredibus  meis,  aut  ulla  apposita  uel  extra- 
nea  persona,  contra  hanc  cartulam  ire  quandoque  conatus  fuerit,  et  a  nobis,  uel  ab 
haeredibus  meis  minime  fuerit  defensata,  componamus  ipsas  res  unde  agitur  in  du- 
plum,  et  melioratam,  et  haec  cartula  in  sua  maneat  firmitate.  Quam  uero  cartulam 
scripsi  ego  raganfredus  rogatas  ab  audone.  Actum  in  ipso  loco  malliano,  ad  ora- 
torium  sanctae  eugeniae,  die  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum  ^  manus 
audonis  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  coruelli  germani  eius  con- 
sentientis  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  mauronis  fratris  eius  consentientis 
exercitalis  testis.  Signum  manus  pitonis  exercitalis  tesfis.  Signum  ^  manus 
mannonis  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  floris  testis.  ^  ego  raganfredus  ro- 
gatus  ab  audone  hanc  cartulam  scripsi,  post  traditam  compleui  et  dedi. 


Documento  44. 

An.  7G1. 

A  titolo  di  composi- 
ziono pel  flirto  di  un 
cavallo  commesso  a 
danno  del  Monastero, 
Audone  cede  al  Mona- 
stero stesso  alcuni  suoi 
beni  posti  nel  casale 
Malliano. 


lii. 

IN  DEI  OMNiPOTENTis  NOMINE.  Dum  ego  gisulfus  gloriosus  dux,  una  cum  iudicibus 
nostris,  resedissemus  in  ciuitate  nostra  reatina,  prò  singulorum  hominum  deciden- 
das  intentiones,  uenerunt  in  nostra  praesentia  uarosus  et  adrualdus  monachi 
monasterii  sanctae  mariae,  qui,  per  concessum  balani  abbatis  sui,  causam  mo- 
nasterii peragebant,  habentes  altercationes  cum  campulo  homine  reafino  de  casale, 
qui  nominatur  mallianus.    At  ubi  ipse  domnus  suos  deputauit  iudices,  qui  ambarum 


DOCU.MEXIO  45. 

An.  761. 

Gisulfo  Duca  di  Spo- 
leto giudica  a  favore  di 
Farfa  in  una  controver- 
sia sorta  intorno  al  ca- 
sale Malliano.  fra  il  Mo- 
nastero e  Campulo  di 
Rieti. 


52 


IL  \E  GESTO 


Documento  46. 

An.  761. 

Gisulfo  Duca  di  Spo- 
leto insieme  con  Gum- 
pcrto  messo  del  re  giu- 
dica a  favore  di  Farla 
in  una  causa  tra  il  Mo- 
nastero e  Alfrido  eser- 
citale intorno  alla  chie- 
sa di  S.  Antimo  nel 
casale  Anziano. 


partium  intelligerent  altercationes,  hoc  est  claudium  et  aldonem  sculdahis,  dagarium 
notarium,  gualam,  hisemundum  sculdahis,  adualdum  sculdahis,  et  alios  astantes.  At 
ubi  asserebant  praedictus  uarosus,  et  adrualdus  monachi  dicentes:  Dum  cecidisset 
nobis  eudo  in  culpam,  et  prò  furto,  quo  nobis  tulit  cauallum,  deberet  nobis  componere 
solidos  centum,  et  prò  ipsa  compositione,  indefinita  causa  coram  praesentia  testium, 
tradidit  nobis  casalem  suum,  qui  nominatur  mallianus  cum  casa,  domo  eulta,  seu  et 
aecclesia,  uel  massaricia  casae,  omnia  ad  ipsum  pertinentia  casalem  in  integrum.  Vnde 
testes  habemus,  idest  hisemundum  sculdahis,  teudemundum  fratrem  eius,  gundualdum 
actionarium,  autonem,  qui  sciunt  qualiter  ipse  casalis  nobis  traditus  et  possessus 
est.  .Ad  haec  respondebat  ipse  campulus,  et  dicebat:  Ex  ipso  casale  quem  uos 
dicitis,  antequam  uobis  ipse  casalis  concessus  fuisset,  idem  ipse  eudo  et  michi  prò 
compositione  caualli  quem  rapuit,  de  c  solidis  guadiam  datam  habuit,  et  fide- 
iussorem  pósitum,  qui  et  ipse  fideiussor  in  loco  pignoris  tradidit  michi  duas  casas 
massaricias  de  suprascripto  casale,  et  prò  iam  dieta  compositione  quam  michi  fa- 
cere  debuit,  ipsas  casas  apud  me  retineo.  At  ubi  nos  qui  supra  iudices  dum  talem 
eorum  cognouissemus  altercationem,  interrogauimus  ipsos  monachos,  quo  tempore 
ipsum  casalem  traditum  habuissent.  At  illi  nobis  dixerunt:  Eo  tempore,  quando  picco 
occisus  est  indictione  xii. ,  sic  ipse  casalis  nobis  traditus  est,  et  ecce  testimonia  nostra, 
ut  supra,  qui  sciunt  sic  fuisse  sicut  nos  dicimus.  Iterum  interrogati  a  nobis  iudicibus 
ipsi  testes,  id  est  hisemundus  sculdahis,  theudemundus  frater  eius,  gundualdus  actio- 
narius,  hauto,  ita  retulerunt  in  nostra  praesentia:  Quia,  nobis  scientibus,  ipso  tempore 
ipse  casalis  traditus  est  per  quendam  eudonem  m.onasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE.  Iterum  interrogauimus  iam  fatum  campulum,  ut  et  ipse  nobis  diceret  quo 
tempore  ipsas  casas  prò  compositione  traditas  habuisset.  Et  ipse  nobis  dixit:  Quia 
maii  mense  qui  praeteriit,  indictione  xiij.,  tempore  domni  gisulphi  ducis,  sic  michi 
per  fidei  iussores  mei  ipsae  casae  traditae  sunt.  Dum  omnia  per  ordinem  inquisis- 
semus,  cognouimus  certae  rei  uaeritatem,  quod  ipsum  casalem,  uel  casas,  antea  mo- 
nasterio  traditas,  indefinita  causa  habuisset,  et  iam  nominati  testes  suum  reddiderunt 
testimonium.  decreuimus  sicut  rectum  nobis  paruit,  ut  quinque  actores  a  parte  mo- 
nasterii,  quales  eligerent,  dicerent  iurati  campulo:  eo  quod  nos  antea  ipsum  casalem 
per  eudonem  indefinita  causa  traditum  habuimus ,  sicut  et  testes  nostri  testificati  sunt, 
et  legibus  noster  esse  debet.  et  in  eo  ordine  guadiam  dare  fecimus  ipsos  monachos 
campulo  de  ipso  sacramento,  unde  et  steterunt  Inter  eos  fidei  iussores  adualdus  scul- 
dahis. Eadem  hora  ipsas  casas  retradere  fecimus  ad  partem  monasterii,  et  campulus 
qui  postea  ipsas  casas  acceperat,  esset  sibi  de  hac  causa  tacitus  et  contentus.  Et 
finita  est  causa,  ut  amodo  non  repromoueatur,  Sed  amodo  et  semper  in  eadem  de- 
liberatione  ambae  partes  debeant  permanere.  Quam  uero  notitiam  indicati  ego  ste- 
phanus  ex  dicto  dagarini  notarli  scripsi,  anno  ducatus  domni  gisolphi  gloriosi  ducis 
in  dei  nomine  ij.,  mensis  aprilis,  indictione  xiiij.    Actum  in  reate. 


IN  DEI  OMNiPOTENTis  NOMINE.  Dum  nos  gisolphus  gloriosus  dux  coniunxissemus  in 
ciuitatem  reatinam,  et  residente  una  cum  gunpert  misso  domni  regis  atque  re- 
liquis  nostris  iudicibus,  hoc  est  viro  venerabile  tentone  aepiscopo,  alfrid  gastaldio 
de  reate,  heleutherio  de  noceria  gastaldo,  aldone  sculdahis,  marfiniano,  uel  hisi- 
mundo  sculdahis,  uel  citherosus,  et  plurimis  astanfibus,  proprias  singulorum  ho- 
minum  decidcndas  intenfiones,  uenerunt  in  praesenfiam  nostrani  alfrid  cxcrcitalis  no- 
ster habitator  territori!  sabincnsis,  nec  non  et  iohannes  monachus  monasterii  sanctae 
dei  genitricis  mariae  siti  in  acutiano,  et  causam  Inter  se  dicebant.    In  primis  ipse  al- 


T)I  FARFA 


frid  dixit:  Quia  auius  meus  cum  aliis  parentibus  meis  aedificauit  aecclesiam  in  hono- 
rem beati  anthimi,  in  casale  qui  dicitur  acutianus,  dum  in  publica  remansissct  po- 
testate,  et  ex  ilio  tempore  tam  parentes  nostri,  quam  et  nos  praedictam  illibate 
possedimus  aecclesiam.  Cui  ad  uicem  monachus  respondebat  iohannes:  Uerum  est, 
quia  praedictam  tui  parentes  fundauerunt  aecclesiam,  publicis  dum  subiacerent  dicio- 
nibus,  sed  postea  parentes  tui  ipsum  inter  se  diuidentes  casalem,  non  in  aujj,  uel 
patris  tui,  uel  tuam  portionem  deuenit,  sed  in  portione  calispuli  et  reliquorum  pa- 
rentum  eius  remansit.  Quorum  portio  ob  amorem  dei  genitricis,  domnus  recordandae 
memoriae  lupo  dux,  tam  ipsum  calispulum,  quam  et  parentes  eius  cum  ipsa  aec- 
clesia,  uel  portione  eorum  de  ipso  casale,  uel  quaecunque  proprium  habuerunt,  prò 
incolumitate  domnorum  nostrorum,  uel  prò  suo  remedio,  in  iam  fato  monasterio 
coricessit  possidendum.  Quorum  nos  qui  supra  gisolphus  gloriosus  dux  una  cum 
gunpert,  seu  cum  praefatis  nostris  iudicibus,  audientes  altercationes,  rectum  nobis  esse 
paruit  ut,  qualiter  calispulus  cum  suis  parentibus,  uel  portione  ad  ipsum  concessus 
est  monasterium  uel  ipsa  sancti  anthimi  aecclesia,  habere  debeat  uel  defendere  mo- 
nasterium  sanctae  mariae.  Et  nullam  in  ipsa  aecclesia  neque  in  dote,  sed  nec  in  qua- 
licunque  causa,  excepta  oratione,  partem  propriam  alfrid  nec  eius  haeredes  habere 
permittimus.  Et  qualiter  a  decessore  nostro  lupone  duce  in  iam  dicto  monasterio 
concessum  est,  sine  ulla  diminutione  concedimus  possidendum.  Alfrid  uero  tantum 
suam  possideat  portionem  de  casale,  qualiter  a  quodam  faruald  duce  per  praeceptum 
ei  concessum  est.  Et  finita  est  inter  eos  causatio.  Actum  in  ciuitate  reatina.  Quam 
uaero  notitiam  iudicatus  ego  dagarius  notarius  ex  iussione  suprascriptae  potestatis  scripsi 
mense  februarii,  per  indictionem  xiiij.,  feliciter.  ^  Ego  gysolpbus  in  dei  nomine  dux 
gloriosus  langobardorum  in  hoc  iudicatu  manu  mea  propria  subscripsi.  (i) 

liiij. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.    Temporibus  domni  gisulphi  gloriosi  et       DOCUMENIO  4/. 
summi  ducis,  in  christi  nomine  anno  ij.,  viij.  kalendas  aprilis,  per  indictionem  xiiij.,         ^'^n-  7'5i. 
et  uiro  magnifico  alfredo  gastaldio.    Ego  sundebadus,  qui  et  alipertus,  filius  cu-  anche'^A'ifp'i°to''«wd- 
iusdam  barbuli  exercitalis  habitatoris  ciuitatis  reatinae,  in  christi  nomine  propitio,  Mlfnaitero^uttlTsiio! 
dico:  Quisquis  uenerabilibus  uel  sanctis  locis  de  suis  aliquid  contulerit  rebus,  iuxta   ^cl-ìptula.^  ""^' 
auctoris  uocem,  in  hoc  seculo  centuplum  recipiet,  insuper  et  uitam  possidebit  aeter- 
nam.    Quapropter  ego  qui  supra  alipert,  prò  luminare  et  remedio  animae  meae,  dono, 
cedo,  et  confero  a  praesenti  die  obitus  mei  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae 
sito  in  acutiano,  ubi  uir  uenerabilis  halanus  abbas  esse  uidetur,  omnes  res  meas,  quas 
habere  uideor  in  criptula  quae  mihi  ex  successione  parentum  meorum  uel  in  di- 
uisionem  fratrum  meorum  aduenit,  idest  casas,  uineas,  prata,  siluas,  terras,  riuos, 
paludes,  cultum  et  incultum,  mobile  uel  immobile,  omnia  et  in  omnibus,  quanta 
ad  meam  portionem  pertinent,  ut  superius  dixi,  in  iure  et  potestate  sanctae  mariae, 
ut  dixi,  a  praesenti  die  ofFero  possidenda,  omni  mea  uel  haeredum  meorum  re- 
pefifione  cessante  in  posterum.    Actum  in  loco  qui  dicitur  ueneria,  die  et  indictione 
suprascripta,  feliciter.    Signum  ^  manus  aliperti  qui  hanc  cartulam  donationis  fieri 
rogauit.    Signum  ^  manus  hisemundi  germani  ipsius  aliperti,  qui  consensit,  testis. 
Signum       manus  eudonis  exercitalis  cognati  ipsius  aliperti  testis.    Signum  ^  manus 
goderisii  exercitalis  testis.    ^  Ego  raginfrid  indignus  monachus  scriptor  huius  cartu- 
lae  donationis  quam  post  traditam  compleui  et  dedi. 


(i)  Effigie  del  Duca  Gisolfo. 


14 


IL  REGESTO 


Documento  48. 

An.  761. 

Gisulfo  Duca  di  Spo- 
leto dona  a  Farfa  la 
metà  del  gualdo  di  S. 
Angelo  I?!  Jlumine  c 
la  metà  de!  castagneto 
chiamato  Sessiale. 


Iv. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  desiderio  et  adelgis  filio 
eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propitio  v.",  et  ij.°  Sed  et  tempo- 
ribus gisulphi  gloriosj  ducis,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  ij.  Monasterio 
dei  genitricis  mariae  sito  in  territorio  ciuitatis  nostrae  reatinae,  loco  qui  dicitur 
acutianus,  et  uiro  uenerabili  balano  abbati,  uel  cunctae  congregationi  monasterii  eius. 
Petiit  nos  religio  uestra  per  sisinnium  referendarium  domni  regis  amicumque  nostrum , 
ut  uobis,  uel  uestro  monasterio  cedere  deberemus  medietatem  de  gualdo  nostro  qui 
est  positus  in  finibus  ciculanis,  et  dicitur  ipse  gualdus  ad  sanctum  angelum  in  flu- 
mine.  Nos  quidem  ipsius  sisinnii  audientes  petitionem,  et  expectantes  diuinam  re- 
tributionem,  uel  prò  mercede  domnorum  nostrorum  regum,  ipsam  medietatem  de 
nominato  gualdo  cum  ipsa  aecclesia  sancti  angeli  quae  ibi  est,  cum  omnibus  adia- 
centiis  et  pertinentiis  suis  in  integrum,  qualiter  ad  publicum  possessum  est,  in  ipso 
sancto  loco  concedimus  possidendum.  simul  et  concedimus  uobis  medietatem  de  ca- 
staneto  qui  dicitur  sessiale,  quod  est  in  reliqua  medietate  praedicti  gualdi,  quam 
nobis  ad  publicum  reseruauimus.  Quamobrem  firmum  permaneat  donum  nostrum, 
et  a  nullo  gastaldio  uel  actore  nostro  exinde  contradicatur.  Ex  iussione  supra- 
scriptae  potestatis  scripsi  ego  dagarius  notarius.  Datum  iussionis  in  ciuitate  nostra 
reatina,  mense  aprilis,  per  indictionem  xiiij.  Sub  alifrido  gastaldio  et  lupone  archi- 
porcario  nostro,  feliciter  (i). 


Ivj: 


Documento  49. 

An.  761. 

Ilderico  azionario  ce- 
de al  Monastero  alcune 
pezze  di  terra  e  riceve 
in  cambio  la  basilica 
di  S.  Agata  fuori  le 
mura  di  Rieti. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Rcgnautibus  domnis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio V.,  et  ij.  Sed  et  temporibus  domni  gisulphi  gloriosj  ducis  ducatus  spoletani, 
mense  iulii,  per  indictionem  xiiij.  Qvotiens  aliqua  Inter  partes  bono  ordine  con- 
ueniunt,  scripturae  debent  sibi  testimonio  roborari,  ne  in  posterum  propter  longin- 
quitatem  temporum  uel  annorum  spatia,  obliuione  ducta  aliqua  nascatur  intentio. 
Et  ideo  constat  me  hildericum  actionarium  filium  cuiusdam  bonae  memoriae  au- 
dolphi,  sana  mente  et  spontanea  bonaque  uoluntate  mea,  commutasse  et  commu- 
tauimus  uobis  balano  abbatj  uel  cunctae  congregationi  monasterii  sanctae  dei  ge- 
nitricis MARIAE,  terrae  aratoriae  petias  tres,  duas  in  campo  ad  sanctum  petrum  modiorum 
quatuor,  et  tertiam  petiam  in  rusia  modiorum  octo,  et  uineae  in  petiano,  petiam  unam 
tabular um  quinque,  quae  michi  ex  dono  domni  gisulphi  gloriosi  ducis  euenit.  Ita 
ut  amodo  in  uestra,  uel  monasterii,  aut  successorum  uestrorum  permaneat  potestate. 
Vnde  prò  ipsa  commutatione  recepì  ego  qui  supra  hildericus  a  te  iam  dicto  balano 
abbate,  uel  a  cuncta  congregatione  monasterii  sanctae  mariae,  in  commutatione  basilicam 
beatae  christi  martyris  agates,  foris  muros  ciuitatis  reatinae,  una  cum  casella  prope 
ipsa  basilica,  cum  curticella,  et  horto,  uel  aliquanta  uinea,  quae  ad  ipsam  pertinet 
basilicam.  Ita  ergo  ut  amodo  ambae  partes  in  hac  diffinitione  uel  commutatione 
persistere  debeamus.  Et  si  qua  pars  de  hac  commutatione  causare  uoluerit,  aut  pars 
parti  minime  defendere  potuerit,  poenam  persoluat  auri  solidos  ducentos,  et  ipsa  res 
meliorata  in  duplum  restituatur.  Vnde  prò  stabilitate  ambarum  partium,  duas  car- 
tuias  pari  tenore  gudiperto  notano  scribendas  commisimus,  et  testes  a  nobis  rogatos 
optulimus  Qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  in  reate  sub  uiro  ma- 
gnifico alifrido  gastaldio,  mense  et  indicfione  suprascripta,  feliciter.    «J»  Ego  hildericus 


(i)  Effigie  del  Duca  Gi^olfo. 


7)1  FARFA 


^5 


in  hac  cartula  commutationis  a  me  facta  manu  mea  propria  subscripsi.  Signum 
manus  magnonis  sculdahis  testis.  Signum  manus  goderisini  actionarii  tcstis.  «J»  Ego 
adeodams  uestararius  manu  mea  propria  subscripsi.  ^  Ego  alahis  propria  manu 
mea  subscripsi.  ^  Ego  palumbus  rogatus  a  te,  hilderice,  manu  mea  propria  sub- 
scripsi. ^  Ego  lupo  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  acipertus  filius  teutperti  co- 
mitis  rogatus  ab  hilderico  in  hac  cartula  concambiationis  manu  mea  propria  testem 
me  subscripsj. 


Ivij . 


REGNANTIBUS  domnis  nostris  desiderio  et  adelchis  uiris  excellentissimis 
regibus,  anno  regni  eorum  in  dei  nomine  vj.,  mense  octobris,  indictione  j., 
et  uiro  magnifico  alefrido  gastaldio.  In  dei  nomine  ego  theodoris  filius 
cuiusdam  theodichis  exercitalis  reatini,  dono,  trado  a  praesenti  die,  prò  mer- 
cede animae  meae,  in  monasterio  sanctae  mariae  posito  in  acutiano,  et  tibi  domne 
baiane  abbas,  uel  cunctae  congregationi  ibidem  consistenti,  omnem  substantiam  meam 
mobilem  et  immobilem,  omnia  et  in  omnibus,  casas,  uineas,  terras,  prata,  campos, 
siluas,  salecta,  quanta  habere  uisus  sum.  In  primis  casam  meam  in  reate,  ad  aream 
marmoream  quantum  ibi  habere  uisus  sum.  In  ualle  tybe.  In  sepiano.  In  sabinis, 
loco  qui  dicitur  praetorio.  In  ciculis,  loco  qui  dicitur  caesinanus.  Seu  et  pratum 
prope  ciuitatem.  Omnia  et  in  omnibus,  sicut  suprascriptum  est,  trado  et  confero  in 
potestate  monasterii  sanctae  mariae,  uel  tibi  domne  baiane  abbas,  ut  quicquid  exinde 
a  modo  facere,  aut  indicare  uolueris,  liberam  habeas  potestatem.  Actum  in  su- 
prascripto  loco  uallis  tybae,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  theo- 
doris qui  hanc  cartam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  alfredj  fìlli  cuiusdam  balani 
exercitalis  testis.  Signum  «J»  manus  barosi  filli  cuiusdam  mauricae  tesfis.  <5f  ego 
coruinus  medicus  rogatus  a  theoderico  propria  mana  mea  subscripsi,  et  testis  sum. 
Signum  ^  manus  sisonis  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  luponis  exercitalis 
testis.  Signum  ^  manus  vsualdi  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  guinonis  exer- 
citalis testis.  ^  ego  raganfredus  indignus  monachus  rogatus  a  theodoris  hanc  cartam 
donationis  scripsi. 


Documento  50. 

An.  7G2. 

Teodori  esercitale  di 
Rieti  dona  tutti  i  suoi 
beni  al  Monastero. 


Ivii  j . 

FLAUIUS  DESIDERIUS  UIR  excellentissimus  rex.  Monasterio  beatissimae, 
semperque  uirginis  dei  genitricis  mariae,  sito  in  acutiano,  territorio  reatino,  et 
uenerabili  uiro  balano  abbati.  Ostendit  ueneratio  tua  excellentia  nostrae  car- 
tularum  uolumina  duo.  Vnum  continens  qualiter  abenetrada  religiosa  dei  an- 
elila, relieta  (i)  una  cum  filiis  suis  atrio,  et  theophanio  et  petrucia  coniuge  eius, 

ex  communi  Consilio,  contulerit  in  ipso  monasterio  uestro  monasterium  sancti  yppoliti. 
una  cum  omnibus  rebus  quas  habuerat,  tam  quod  a  publico  ibi  concessum  fuit, 
quam  quod  a  singulis  hominibus,  omnia  in  integrum.  Ita  ut  ipsum  monasterium  a 
uobis  rectum  et  gubernatum  atque  dispositum  fieret  regulari  ordine.  Aliam  cartulam 
continentem  quod  gualtarius  clericus  filius  cuiusdam  stephani,  una  cum  consensu 
et  uoluntate  theodorae  relictae,  prò  remedio  animae  suae  singulas  res  in  ipso  uestro 
contulerit  monasterio,  per  singulos  casales  et  loca  in  territorio  firmano,  et  usque 
dum  ipse  gualtarius  et  genitrix  eius  aduiuerent,  usufi-uctuario  nomine  in  eorum 
esset  potestate.    De  qua  re  sicut  religiositas  tua  nostram  optinuit  potestatem,  per  hoc 


Documento  51. 

An.  763. 

Desiderio  re  dei  Lon- 
gobardi conferiva  a 
Farfa  la  donazione  del 
Monastero  di  S.  Ippo- 
lito fatta  da  Benetra- 
da  vedova  e  dai  figli  di 
lei  Atrio  e  Teofanio  e 
dalla  moglie  di  questo 
Petruccia:  e  la  don;\- 
zione  di  alcuni  beni  nel 
territorio  di  Fermo  fat- 
ta da  Gualtario  chie- 
rico. 


(ij  Lo  spazio  lasciato  in  bianco  nel  Codice  poteva  contenere  circa  10  lettere. 


56 


IL  \E  GESTO 


potestatis  nostrae  praeceptum  firmamus  in  ipso  sancto  monasterio  et  uestrae  uene- 
rationi  ipsas  cartulas,  sicut  ibi  legibus  emissae  esse  uidentur,  et  textus  earum  recto 
ordine  continere  probantur.  Nam  et  per  hoc  nostrum  robustissimum  praeceptum 
licentiani  tribuimus,  ut  si  quis  ob  amorem  dei  et  animae  suae  remedium,  ex  pro- 
priis  rebus  in  ipso  sancto  monasterio  aliquid  largire  uoluerit,  ex  nostra  auctoritate 
quicquid  legibus  largire  uoluerit,  recto  ordine  debeat  permanere.  Qvatinus  ab  hac 
die  habens  hoc  nostrum  firmitatis  praeceptum  securius  ipse  sanctus  locus  ualeat  pos- 
sidere.  Et  nuUus  dux,  comes,  gastaldius,  uel  actionarius  noster,  contra  hoc  nostrae 
firmitatis  preceptum  audeat  ire  quandoque.  Sed  omni  in  tempore  stabile  permaneat. 
Ex  dicto  domni  regis  per  sisinnium  illustrem  referendarium,  et  ex  dicto  radoaldi  no- 
tarli scripsi  ego  hauthilm  notarius.  Datum  iussionis  ticino,  in  palatio,  xvij.  die  mensis 
decembris.    Anno  felicissimi  regni  nostri  vj.,  Indictione  j.,  feliciter,  (i) 


Iviiij , 


Documento  52. 

An.  763  (1). 

Isemondo  e  Crisanto 
vendono  al  Monastero 
una  loro  terra  nel  luo- 
go chiamato  Cn'ptula 
presso  il  fiume  Farla. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Reguautibus  domuis  nostris  desiderio 
et  adelchis  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  in  dei  nomine  vj.,  et  iiij.,  et 
uiri  gloriosi  theodicij  ducis  ducatus  spoletani,  per  indictionem  j.  Constat  nos  hise- 
mundum  filium  cuiusdam  barbulani  habitatoris  loci  qui  dicitur  criptula,  nec  non 
et  chrisantum  filium  cuiusdam  candolfi  de  uineria,  uendidisse  et  uendidimus,  tibi  uiro 
uenerabili  baiane  abbas,  terram  nostrani  in  loco  qui  dicitur  criptula,  prope  fluuium 
pharpham,  modiorum  duodecim  insto  mensuratam,  et  ipsam  suprascriptam  terram 
dedit  genitor  meus  barbulanus  filiae  suae  in  dote,  idest  godaniae  et  flauiae.  Et  susce- 
pimus  nos  iam  nominati  hisemundus  et  chrisantus  nepos  meus  a  te,  baiane  abbas, 
uel  a  cuncta  congregatione  monasterii,  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti 
acceptum,  bouem  j,  uaccas  ij,  iumenta  j,  et  auri  solidos  vj.  Ita  sane,  ut  ab  hac  die 
de  nostro  hisemundi  et  chrisanti  exeat  dominio,  et  in  tua,  domne  baiane,  uel  suc- 
cessorum  tuorum  tradita  sit  potestate,  et  quicquid  exinde  facere  aut  indicare  uolue- 
ritis,  libere  faciatis.  Et,  quod  non  credimus  nec  fieri  potest,  si  ipsam  suprascriptam 
terram  subtrahere  uoluerimus  nos  hisemundus  et  chrisantus  per  quodlibet  ingenium, 
aut  ipsam  terram  ab  unoquoque  homine  defensare  minime  potuerimus,  promitti- 
mus  nos  iam  dicti  hisemundus  et  chrisantus,  una  cum  nostris  haeredibus,  tibi,  baiane, 
uel  successoribus  tuis  componere  in  duplum  in  ferquido  loco,  et  in  ipso  praedicto 
casale,  et  haec  cartula  uenditionis  in  sua  maneat  firmitate.  Quam  uero  cartulam  uen- 
ditionis  scripsi  ego  barosus  indignus  monachus  rogatus  ab  hisemundo  et  chrisanto. 
Actum  in  monasterio,  indictione  suprascripta ,  feliciter.  Signum  «J»  manus  hisemundi, 
qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  chrisanti  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  Signum  4^  manus  scattonis  testis.  Signum  «J»  manus  anastasii  testis.  Si- 
gnum ^  manus  selarati  testis.  Signum  ^  manus  grimaldi  venerabilis  clerici  testis. 
Signum  ^  manus  stephani  venerabilis  clerici  testis. 


CO  Effigie  del  Re  Desiderio. 

(2)  Mancano  in  questa  carta  l'indicazione  del  mese, 
e  quella  dell'anno  del  ducato  di  Teodicio,  e  vi  son  segnati 
soltanto  l'indizione  prima  e  gli  anni  sesto  e  quarto  dei  regni 
di  Desiderio  e  d'Adelchi.  Stando  a  queste  note  cronologiche 
la  data  deve  certamente  cadere  tra  il  i."  Settembre  762 
e  il  Marzo  7G3.  Di  fatto  al  i.»  Settembre  762  cominciava 
a  correre  la  prima  indizione  e  ai  primi  giorni  di  Marzo 
il  settimo  anno  del  regno  di  Desiderio  (V.  Oelsner,  lahr- 
bùcher  dt's  Frànkischen  Reiches  unter  Kunig  Pippin ,  Ex- 


curs  l,  p.  438-3g).  Ma  se ,  come  segna  Gregorio  di  Catino 
nei  suoi  annali  { p.  12  di  questo  volume),  e  come  assai 
ragionevolmente  argomenta  l'Oelsner  (op.  cit.  p.  443) 
deve  ritenersi  che  Teodicio  duca  di  Spoleto  cominciasse 
a  governare  nel  763,  il  documento  appartiene  senza 
dubbio  ai  primi  tre  mesi  di  quest'anno.  Anche  il  Beth- 
mann  nei  Lanffobardische  Regesten  (Neues  Archiv,  III, 
p.  294)  lo  assegna  senza  dubitare  ai  primi  tre  mesi 
del  7G3. 


VI  FARFA 


^7 


Ix. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Rcgiiantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  vij.°,  et  iiij."  Ego  in  dei  omnipotentis  nomine  theodicius  gloriosus  et  summus 
dux,  prò  mercede  ^t  retributione  piissimorum  domnorum  nostrorum  ut  supra 
regum,  atque  prò  nostra,  donamus  atque  in  aeterna  traditione  licentiam  tribuimus 
ut  omni  tempore  annualiter,  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod  situm  est 
in  acutiano  finibus  nostris  reatinis,  ubi  et  uir  uenerabilis  halanus  abbas  praeesse  ui- 
detur,  debeat  curtis  nostra  amiternensis  decimas  dare  de  grano,  quantum  ex  proprio 
nostro  publico  labore  in  ipsa  curte,  siue  casa,  dominus  annualiter  dignatus  fuerit  con- 
donare in  ipso  praephato  monasterio  dei  et  dominae  nostrae  semperque  uirginis  ma- 
riae, seu  uobis  baiane  abbas,  uel  qui  prò  tempore  abbas  in  ipso  monasterio  fuerit. 
Similiter  et  in  interocro,  de  uino  quantum  ad  curtes  ibidem  proprias  nostras  annua- 
liter pertinet,  et  ex  propria  uinea  pertinente  praedictae  curti  interocrinae,  uolumus  et 
concedimus  decimas  de  ipso  uino  nostro,  ut  omni  tempore  actores  nostri  dare  eas 
debeant  in  suprascripto  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  exceptis  duodecim 
modiis  grani,  decimae  ipsius  curtis  nostrae  amiterninae  quae  per  consuetudinem  dare 
debent  ibidem  in  aecclesia  sancti  uictorini,  quam  ipsa  ecclesia  licentiam  habeat  tol- 
lendi.  Qvatinus  ab  hac  die  ipsa  cessio  nostra  in  ipso  uenerabili  loco  stabilis  perma- 
neat,  et  a  nullo  gastaldio  uel  actore  nostro  contradicatur.  Ex  iussione  suprascriptae 
potestatis  scripsi  ego  dagarius  notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  anno  du- 
catus  nostri  in  dei  nomine  j.,  mense  iulii,  per  indictionem  j.    Sub  alefrido  gastaldio.  (i) 

kj. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  vi]'.",  et  iiij."  Sed  et  temporibus  theodicii  gloriosi  et  summi  ducis,  mense  augusti, 
per  indictionem  j.  Ideo  constat  me  auderisium  de  reate,  prò  mercede  et  redemptione 
animae  meae  concessisse  atque  in  aeterna  traditione  optulisse,  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  mariae,  et  tibi  viro  venerabili,  baiane  abbas,  atque  cunctae  congregationi 
huius  monasterii,  hoc  est  quintam  portionem  ex  omnibus  substantiis  meis  mobilibus 
et  immobilibus,  Seu  et  portionem  sextam  filli  mei  hauneperti  in  integrum  mobilium 
et  immobilium,  et  ipsum  filium  meum  in  eodem  monasterio  domini  genitricis  mariae 
offero,  ut  ibidem  in  eodem  sancto  coenobio  monasticam  degere  debeat  uitam,  una 
cum  portione  mea,  atque  filli  mei  praedicti,  de  oratorio  beati  archangeli  michahelis, 
quod  ego  ipse  in  propria  substantia  mea  a  fundamentis  construxi,  exceptis  reliquae 
meae  substantiae  quatuor  partibus,  quas  reseruauimus  quatuor  filiis  nostris,  idest 
gualtarino,  aunelahis,  troctichis,  nec  non  et  asuald,  ut  unusquisque,  legibus,  suam 
habeat  portionem  de  omnibus  ut  diximus  substantiis  meis,  praeter,  ut  iam  fati  sumus, 
portionem  meam,  uel  iam  dicti  filli  mei,  quas  legibus  habere  uisi  sumus.  Et  quod 
in  antea  potuero  conquirere,  in  ipso  sancto  loco  stabile  permaneat.  Ita  ut  dum  ego 
aduixero,  ipsas  duas  portiones  usu  fruendi  in  mea  reseruo  potestate  tenendi,  non 
alienandi.  Post  decessum  autem  meum,  omnia  cum  hauneperto  filio  meo  reuertantur 
in  monasterii  potestate,  uel  uenerationi  uestrae  aut  abbati  qui  prò  tempore  fuerit. 
Qvatinus  ab  hac  die  omnem  suprascriptam  nostram  donationem  fìrmiter  ipsum  mo- 
nasterium  possideat,  et  a  nullo  haeredum  meorum  contradicatur.  Vnde  prò  firmi- 
tate  huius  sancti  loci  dagarium  notarium  scribendum  postulauimus.    Actum  in  curte 


Documento  53. 

Ari.  7G3. 

Teodicio  duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero 
le  decime  del  grano 
della  corte  ducale  di 
Amiterno  e  le  decime 
del  vino  della  corte  du- 
cale d' Interocro. 


Documento  54. 

An.  763. 

Auderisio  di  Rieti  of- 
fre al  Monastero  il  fi- 
glio suo  Auneperto  ed 
alcune  porzioni  di  beni 
che  a  sè  e  ad  Aune- 
perto spettavano. 


(i)  Effigie  del  Duca  Teodicio. 


i5 


58 


IL  \E  GESTO 


domnica  in  musileo,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  <^  Ego  hauderis  in 
hoc  testamento  cartulae  a  me  facto  propria  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  aurimo  no- 
tarius  ciuitatis  asisinatae,  rogatus  ab  hauderis  manu  mea  propria  subscripsi.  ^  Ego 
anselmus  rogatus  ab  hauderis  in  hac  cartula  manu  mea  subscripsi.  «J»  Ego  leopar- 
dus  de  asisi  in  hac  cartula  rogatus  ab  hauderis  manu  mea  propria  subscripsi  testis. 
^  Ego  hauto  sculdahis  de  fulginea ,  in  hanc  cartulam  rogatus  ab  hauderis  manu 
mea  propria  subscripsi  me  testem. 


Ixij. 


Documento  55. 

An.  764  (i). 

Isemondo  di  Rieti  of- 
fre a!  Monastero  colla 
metà  dei  suol  beni  il 
figlio  Aunelasio,  e  l'A- 
bate Alano  si  obbliga 
a  nutrirlo  e  a  vestirlo 
per  la  metà  d'ogni  anno. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  in  dei 
nomine  vij.',  et  iiij.",  Indictione  ij.  Et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  du- 
catus  spoletani,  et  uiri  magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  mail, 
per  indictionem  suprascriptam,  feliciter.  Profiteor  ego  hisemundus  homo  reatinus  filius 
cuiusdam  barbulani  habitatoris  in  loco  qui  dicitur  criptula,  quia  tradidi  filium  meum 
religiosum  haunelasium,  cum  medietate  omnis  substantiolae  meae,  quantum  ad  ma- 
num  meam  habere  uisum  sum,  in  casa  sanctae  mariae  uel  balano  abbati,  et  ipsum 
haunelasium  filium  meum,  cum  bona  uoluntate  sua  uel  mea,  in  ipso  sancto  mona- 
sterio  coram  testibus  tradidi,  et  manus  eius  in  palla  sacrosancti  altaris  sanctae  mariae 
inuolui,  et  sic  eum  tradidi,  sicut  dixi,  cum  omni  medietate  substantiae  meae.  Tali  te- 
nore ut  ab  hac  die  tam  ipse  filius  meus  quam  et  substantia  mea  in  ipso  sancto 
coenobio  debeat  permanere,  et  quicquid  exinde  facere  aut  indicare  uolueritis  in  uestra 
sit  potestà  te.  Et,  quod  non  credimus  nec  fieri  potest,  si  aliquando,  suadente  hoste 
antiquo,  ipse  haunelasius  de  monasterio  exire  uoluerit,  substantiola  illa  quae  supe- 
rius  scripta  est,  sine  aliqua  intentione  in  ipso  sancto  monasterio  debeat  remanere.  Et 
iterum  promittimus  ego  halanus  abbas  cum  cuncta  congregatione  monasterii,  quod 
dum  ipse  hisimundus  in  hoc  seculo  uixerit,  nos  eum  medietate  anni  nutrire  uel  uestire 
debeamus.  Quam  uaero  cartulam  donationis  uel  repromissionis  scripsi  ego  marcham- 
bertus  rogatus  ab  hisemundo  uel  a  filio  eius  haunelasio.  Actum  in  monasterio,  in- 
dictione suprascripta,  feliciter.  Signum  {J*  nianus  hisemundi  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  Signum  ^  manus  haunelasii  filli  hisemundi  religiosi  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  Signum  manus  hilipranni  filli  ipsius  hisemundi  consentientis  patri  suo 
testis.  Signum  manus  pertoni  filli  cuiusdam  mimpulani  exercitalis  tesfis.  ^  Si- 
gnum <^  manus  anastasii  germani  eius  uiri  denoti  exercitalis  tesfis.  Signum  ^  manus 
godefredi  filli  cuiusdam  candolfi  uiri  deuoti  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  mau- 
ricae  uiri  deuoti  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  scattuli  filli  cuiusdam  theode- 
radi  uiri  deuoti  (2)  exercitalis  testis. 


Documento  56. 

An.  764. 

Corvino  rinunzia  a 
qualunque  sua  preten- 
sione sulla  chiesa  di  S. 
Eugenia  in  Malliano, 
gii  donata  al  Mona- 
stero da  suo  fratello 
Eudo. 


Xllj, 


I 


Regnantibus  domnis  nostris 


N  NOMINE  domini  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI. 

desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  vii).",  et  V.*  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani, 
et  uiri  magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitafis  reatinae,  mense  marfii,  per  indictionem  ij. 


(1)  In  questo  documento  certamente  corse  errore  o  nel 
segnare  gli  anni  dei  regni  di  Desiderio  e  d'Adelchi,  o  nel 
segnare  l'indizione.  Il  Troya  (  Cod.  Dipi.  Long.  T.  V, 
p.  27G)  ritenne  esattamente  segnata  l'indizione  e  assegnò 
il  documento  all'anno  764.  Il  Qtlhmunn  {Neues  Archiv, 
111,  2q5)  appoggiandosi  invece  agli  anni  dei  regni  e  stimando 
segnata  l'indizione  seconda  in  luogo  della  prima  l'assegnò 


al  763.  A  noi  sembra  più  probabile  e  facile  un  errore 
nel  computo  degli  anni  di  regno  dei  re  lontani,  che  non 
nell'indizione;  nota  cronologica  conosciuta  e  usata  dapper- 
tutto, pressoché  mai  tralasciata  e  raramente  errata  nei  do- 
cumenti farfcnsi. 

(2)  Alle  parole  uiri  deuoti  nel  Codice  corrisponde  la 
sigla  ud. 


T)!  FARFA 


'9 


Ideo  ego  coruillus  manifesta  causa,  eo  quod  intraui  contra  rationem  in  aecclesiam 
sanctae  eugeniae  in  malliano,  quam  quondam  germanus  meus  eudo  in  monasterio 
sanctae  mariae  prò  redemptione  animae  suae  donauit,  et  modo  exinde  cum  deberem 
componere  solidos  xl  in  praedicto  monasterio  sanctae  mariae,  ipsi  xl  solidi  michi 
donati  sunt  per  barosum  praepositum  suprascripti  monasterii,  proinde  promitto,  ut 
si  ego  coruillus  aut  haeredes  mei,  de  ipsa  ecclesia  sanctae  eugeniae  uel  de  ipso 
casale  malliano  contra  partem  monasterii  causare  praesumpserimus ,  componamus 
in  monasterio  sanctae  mariae  solidos  centum,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  stabi- 
litate.  Vnde,  prò  ampliori  firmitate  uestra,  tacipertum  notarium  et  uestariarum  scri- 
bendum  postulauimus,  et  testes  a  nobis  rogatos  optulimus,  qui  supter  signum  sanctae 
crucis  iecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum 
manus  coruilli,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Ego  ansualdus  rogatus  a  coruillo  manu 
mea  subscripsi.  Signum  <J»  manus  arimodi  scaptoris  testis.  Signum  manus  gaideri- 
sini  filli  cuiusdam  mauri  testis.  Signum  <^  manus  anselmini  negotiantis  testis.  Si- 
gnum ^  manus  alahis  testis.    Signum  ^  manus  luponis  filli  cuiusdam  iohannis  testis. 


Ixiiij , 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRiSTi.  Rcguantibus  domuis  uostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  viij.,  et  V.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani, 
et  uiri  magnifici  alifredj  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  mali,  per  indictionem  ij. 
Ideo  constat  nos  rimichisi  filium  cuiusdam  rimolfi,  una  cum  filiis  meis  idest  rodi- 
perto,  agiprando  et  guafario,  concambiasse  et  concambiauimus  tibi,  baiane  abbas  mo- 
nasterii sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  situm  est  in  acutiano,  uel  cunctae  congre- 
gationi  monasterii,  casalem  iuris  nostri  qui  dicitur  pinianus  in  integrum,  cum  omnibus 
adiacentiis  suis,  casis,  uineis,  terris,  oliuis  et  cultum  uel  incultum,  omnia  in  omni- 
bus, unde  in  nostra  nichil  reseruauimus  potestate.  De  quo  recepimus  nos  rimichis 
et  suprascripti  filli  mei  medietatem  de  casale,  qui  dicitur  mallianus,  quantum  uobis 
quidam  eudo  et  in  suprascripto  monasterio  tradidit  prò  culpa  furti,  quo  uobis  fu- 
ratus  est  cauallos,  omnia  in  integrum,  casas,  uineas,  terras,  prata,  siluas  et  cultum 
uel  incultum,  seu  et  basilicam  sanctae  eugeniae,  quantum  a  uobis  usque  nunc  pos- 
sessum  est,  nobis  in  integrum  tradidistis  possidendum,  et  in  ipso  cambio  reddidistis 
nobis  casam  j  in  ecicule,  quae  regitur  per  ualentionem  et  uitulum,  cum  omnibus 
quanta  ad  manus  suas  tenere  uisi  sunt,  unde  uobis  iam  antea  cartulam  fecimus,  et 
modo  nobis  ipsam  cartulam  reddidistis.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit 
inter  nos  cambium  nostrum.  Et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  homine  aliquando 
contradicatur  inter  nos  cambium  nostrum.  Sed  omni  tempore  stabile  debeat  perma- 
nere. Et,  quod  non  credimus  nec  fieri  potest,  si  ego  rimichis,  uel  filli  et  haeredes 
mei  contra  hanc  cartulam  concambiationis  agere  praesumpserimus  per  quodlibet  argu- 
mentum  ingenii,  et  a  quolibet  homine  suprascriptas  res  minime  defensare  potuerimus, 
dupla  condicione  uobis  promittimus  subiacere  de  ipsa  re  meliorata  de  qua  agitur,  et 
cartula  ista  in  sua  permaneat  stabilitate.  Vnde  prò  stabilitate  ambarum  partium,  duas 
cartulas  uno  tenore,  ex  dicto  hisemundi  sculdahis,  scripsi  ego  stephanus.  Actum  in 
suprascripto  monasterio,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  rimi- 
chisini  concambiatoris,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  rodiperti  et 
agiprandi  et  guafarii  filiorum  eius  consentientium.  4j»  Ego  gundualdus  actionarius,  ro- 
gatus a  rimichis  et  filiis  eius,  in  hac  cartula  concambiationis  signum  sanctae  crucis 
feci  et  testis  sum.  Signum  iJ»  manus  gundiperti  filli  gundualdi  testis.  Signum  ^  manus 
scaptonis  filli  cuiusdam  theoderadi  exercitalis  testis.    Signum  {J»  manus  godefrid  fili] 


Documento  57. 

An.  764. 

Rimichìso  cede  al  jMo- 
nastero  il  casale  Pinia- 
no  e  riceve  in  cambio 
la  metà  del  casale  Mal- 
liano. 


óo 


IL  \E  GESTO 


cuiusdam  candolfi  exercitalis  testis.  Signum  ^  manus  gemmuli  filii  cuiusdam  rodi- 
marini  exercitalis  testis.  Signum  manus  ramphoni  filii  cuiusdam  teudicini  exerci- 
talis testis.  ^  Ego  anastasius  in  hac  cartula  concambiationis,  rogatus  a  rimichisio, 
manu  mea  subscripsi. 


Documento  58. 

An.  765. 

Teodicio  duca  di  Spo- 
leto riceve  dal  Mona- 
stero il  giialdo  Alegia 
e  dà  in  cambio  il  gualdo 
Torrita  insieme  al  di- 
ritto di  pascolo  per  due 
torme  di  giumenti  e  due 
migliaia  di  pecore  nei 
gualdi  ducali  Ascia, 
Rivo  Curvo  e  Monte 
Calvo. 


Ixv. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnautibus  domnis  HOstris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  dee  propi- 
tio  viij.",  et  v.°  Ego  in  dei  nomine  theodicius  gloriosus  dux,  dum  manifesta  fuisset 
causa  gloriae  nostrae,  quod  gualdus  alegia  et  turrita  concessi  fuissent  per  prae- 
ceptum  a  domno  bonae  memoriae  haistolfo  rege  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE  quod  situm  est  in  acutiano,  territorio  ciuitatis  nostrae  reatinae,  et  dum  per 
mensuram  dati  essent  ab  ipsa  praecelsa  potestate  in  eodem  sancto  coenobio,  cogno- 
uimus,  ut  supra,  ipsam  mensuram  in  utrisque  gualdis  amplius  tenuisse  suprascriptum 
monasterium,  quod  quanto  plus  fuit  ad  publicum  recollegimus.  Post  modum  nero, 
cum  barosus  monachus,  missus  balani  abbatis,  in  nostram  uenisset  praesentiam,  con- 
uenit  inter  nos  taliter,  ut  ad  partem  nostram  publicam  relaxaret  monasterium  gualdum 
alegiam  in  integrum,  qualiter  illum  per  praeceptum  regale  habuerunt,  et  pars  mo- 
nasterii  haberet  gualdum  turritam  in  integrum,  qualiter  antea  ad  publicum  fuit  pos- 
sessus,  simul  et  illud  quod  supra  ipsam  mensuram  inuenimus.  Et  prò  ipso  gualdo 
alegia,  quem  nobis  ad  publicum  relaxastis,  concedimus  in  praefato  monasterio,  ut 
debeant,  omni  tempore,  decem  turmae  iumentorum  et  duo  milia  pecora  monasteri! 
uestri,  pabulare  cum  nostris  publicis  iumentis  atque  peculiis  in  gualdis  nostris,  qui 
dicuntur  ascle,  riuus  curuus  et  mons  caluus,  sicuti  fines  eorum  gualdium  pertinent. 
Quatinus  ab  hac  die  haec  omnia  suprascripta  in  ipso  sancto  monasterio,  atque  uobis, 
domne  baiane  abbas,  uel  successoribus  tuis  firmissime  permaneant ,  et  a  nullo  gastaldio 
uel  actore  nostro  contradicantur.  Ex  iussione  suprascriptae  potestatis  scripsi  ego 
dagarius  notarius.  Datum  iussionis,  in  ciuitate  reatina,  anno  ducatus  nostri  in  dei 
nomine  iij.,  mense  martio,  per  indictionem  iij.,  sub  alifrido  gastaldio,  et  rimone  ma- 
ripas,  feliciter.  (i) 


Documento  59. 

An.  764  (2). 

Lucciano  di  Torri 
colono  di  Farfa  dona 
al  Monastero  la  metà 
delle  sue  sostanze. 


IxvJ. 


R! 
: 


EGNANTIBUS  dominis  nostris  desiderio  et  adelchis  piissimis  regibus,  anno 
regni  eorum  in  dei  nomine  vii.,  et  iiij.,  sed  et  temporibus  theodicij  gloriosi 
et  summi  ducis,  et  uiri  magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
•  decembris,  indictione  iij.*  Ideo  ego  luccianus  colonus  monasterii  sanctae 
MARiAE,  habitator  loci  qui  dicitur  turris,  considerans  dei  omnipotentis  timorem,  et 
redemptionem  animae  meae,  et  quia  filios  aut  filias  de  peccatis  meis  habere  minime 
potui,  proinde  dono,  bona  uoluntate  mea,  medietatem  de  substantia  arnonis  quam 
michi  per  cartulam  confìrmauit,  et  conquisitum  meum  quod  habeo  a  parentibus  meis. 


(1)  Effigie  del  Duca  Teodicio. 

(2)  Il  Bethmann  (Neues  Archiv,  III,  p.  2g5)  nel  fis- 
sare la  data  di  questa  carta  esita  tra  il  763  e  il  764.  Egli 
osserva  che  gli  anni  dei  regni  segnati  in  essa  non  stanno 
d'accordo  nè  fra  loro  nè  colla  terza  indizione.  Il  Troya 
invece  (Cod.  Dipi.  Long.  T.  V,  p.  242)  ritiene  che  sol- 
tanto gli  anni  dei  regni  siano  stati  sbagliati,  e  dà  senza 
dubitare  il  documento  all'anno  7G4.  Noi  seguiamo  l'opi- 
nione del  Troya.    Perocché  nulla  induce  a  credere  er- 


rata l'indizione,  mentre  l'errore  negli  anni  dei  regni  è 
evidentissimo.  Nessun  calcolo  cronologico  infatti  (e  que- 
sto vide  anche  il  Bethmann)  potrà  mai  arrivare  a  pro- 
vare che  nel  mese  di  decembre  dell'anno  settimo  del  regno 
di  Desiderio,  corresse  il  quarto  del  regno  d'Adelchi.  Que- 
sto ed  altri  casi  che  ci  si  offriranno  in  seguito  confermano 
la  nostra  ipotesi,  che  cioè  i  notai  facilmente  errassero  nel 
segnare  gli  anni  di  regno  dei  sovrani,  e  che  nel  dubbio 
questi  debbano  presumersi  errati  e  non  l'indizione. 


DI  FARFA 


6i 


ad  hoc  monasterium  sanctae  dei  genitricis  mariae,  et  tibi,  domne  baiane  abbas,  uel 
successoribus  tuis,  et  casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  seruos  uel  ancillas,  mobile 
uel  immobile,  cultum  uel  incultum,  omnia  in  omnibus  sicut  diximus,  quanta  modo 
ad  meas  manus  habere  uisus  sum,  tam  de  meo  conquisito  et  de  cognato  meo,  et 
in  antea  deo  propitio  acquifere  potuero,  omnia  in  ipso  sancto  monasterio  tradidi 
possidenda,  et  quicquid  exinde  facere  uolueritis,  liberam  habeatis  potestatem.  Tali 
uaero  tenore,  ut  dum  ego  luccianus  in  hoc  seculo  aduixero,  in  mea  reseruem 
potestatem  suprascriptas  res  u^su  fruendi,  nam  non  alienandi.  Post  meum  autem 
decessum,  ipsa  suprascripta  res  in  integrum,  et  ubicunque  habere  uisus  fuero,  aut 
ad  meas  manus  pertinere  uidebitur,  in  ipso  monasterio  remanere  debeat.  Quam  vero 
cartulam  donationis,  ego  raganfredus  indignus  monachus  rogatus  a  lucciano  scripsi. 
Actum  in  suprascripto  monasterio  sanctae  mariae,  die  et  indictione  suprascripta, 
feliciter.  Signum  ^  manus  lucciani  qui  hanc  cartulam  donationis  fieri  rogauit.  Si- 
gnum  ^  manus  gundualdi  actionarii  testis.  Signum  manus  usualdi  filli  sisonis 
testis.  Signum  <J»  manus  anastasij  conductoris  testis.  Signum  ^  manus  rimalfi  filli 
cuiusdam  luponis  testis.  Signum  <^  manus  gundeperti  filli  gundualdi.  <^  ego  in  dei 
nomine  Raganfredus  indignus  monachus,  qui  hanc  cartulam  scripsi,  compleui  et  dedi- 


Ixvij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  RegnantibuS  domuis  nOStris  Do.uMENio  60. 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  deo  propitio  regni  eorum  viij.,  7*^^- 
et  vj.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani,  et  viro  mfi'fo "cnde'ai  tioul- 
magnifico  alfredo  gastaldio  ciuitatis  reatinae,  mense  decembris,  per  indictionem  iij.  cLvTiioaicunfsi.oibeni! 
Ideo  ego  siso  filius  cuiusdam  rimolfi,  sana  mente  et  integro  Consilio,  uendidi  et  tra- 
didi tibi,  domne  baiane  abbas,  uel  cunctae  congregationi  monasterii  sanctae  dei  ge- 
nitricis MARIAE,  terram  de  casale  qui  dicitur  antianus  petiam  unam  sub  ripa  modiorum 
decem,  quae  infra  congruum  casalis  uestri  qui  dicitur  pinianus  esse  uidetur,  cum 
arboribus  qui  in  ipsa  terra  sunt,  et  medietate  aecclesiae  sancti  felicis  cum  dote  sua, 
quae  in  ipso  casale  antiano  posita  est,  et  uinea  tabularum  duarum,  et  oliuae  tallias 
octo,  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti  acceptum,  cauallum  j  quod 
apud  nos  habere  testamur,  quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  suprascripto 
monasterio  nostra  uenditio,  et  ncque  a  nobis,  neque  ab  uUo  haerede  posterum  no- 
strorum  exinde  aliquid  aliquando  contradicatur,  et  quicquid  exinde  facere  uolueritis 
in  uestra  sit  potestate,  uendendi,  donandi,  commutandi.  Et  si  ego,  aut  quicunque 
homo,  uel  haeredes  mei,  tibi  uel  successoribus  tuis  ipsas  res  suptrahere  uoluerimus, 
et  tibi  non  antesteterimus,  dupla  condicione  tibi  et  successoribus  tuis  promittimus  com- 
ponere  de  ipso  casale  ex  ipsa  re  unde  agitur  meliorata.  Vnde,  prò  stabilitate  uestra 
tacipertum  bestiararium  scribendum  postulauimus,  et  testes  a  nobis  rogatos  optulimus, 
qui  supter  signum  crucis  fecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta, 
feliciter.  Signum  ^  manus  sisonis  uenditoris  et  traditoris  huius  cartae  quam  fieri 
rogauit.  Ego  martinianus  sculdahis  rogatus  a  sisone  manu  mea  subscripsi.  Si- 
gnum manus  acupardi  testis.  Signum  «J»  manus  aricisi  decani  testis.  Signum  ^ 
manus  camponi  testis.  Signum  ^  manus  iffoni  testis.  ^  Ego  andreas,  rogatus  a 
sisone,  in  hac  cartula  uenditionis  manu  mea  subscripsi. 


16 


Ó2 


IL  \E  GESTO 


Ixvii  j . 


Documento  6i. 

An.  765. 

Lucanulo  di  Corneto 
vende  al  Monastero  le 
sue  possessioni  di  Cor- 
neto pel  prezzo  di  cento 
soldi  d'oro. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  nostris  desiderio  et 
adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  deo  propitio  regni  eorum  viij.,  et  vj. 
Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani,  et  uiri  ma- 
gnifici alefridi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  martii,  indictione  iij.  Ideo  ego 
lucanulus  filius  cuiusdam  gemmuli  habitatoris  cornetj,  sana  mente  et  integro  Consi- 
lio, uendidi  et  tradidi  tibi,  halane  abbas,  et  cunctae  dongregationi  monasterii  sanctae 
dei  genitricis  mariae,  omnem  substantiam  meam,  quantam  in  ipso  loco  habere  ui- 
deor.  Vnde  et  aliam  talem  partem  habere  noscitur  lunissius  germanus  meus,  Casas, 
terras,  pascua,  uineas,  prata,  siluas,  salecta,  eulta  uel  inculta,  mobile  uel  immobile, 
omnia  in  omnibus,  quantum  ibi  habere  uisus  sum  uel  in  ante,  deo  propitio,  acquirere 
potuero,  in  ipso  monasterio  tradidi  possidenda  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et 
in  praesenti  acceptum  auri  solidos  centum.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit 
in  praedicto  monasterio  nostra  uenditio,  et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  haerede  poste- 
rorum  nostrorum  exinde  aliquid  aliquando  contradicatur,  et  quicquid  inde  facere 
uolueritis  in  uestra  sit  potestate  vendendi,  donandi  uel  commutando  Et  si  ego,  aut 
quicunque  homo,  aut  haeredes  mei  tibi  uel  successoribus  tuis  ipsas  res  suptrahere 
uoluerimus,  et  tibi  non  antesteterimus,  dupla  condicione  promittimus  uobis  compo- 
nere  de  ipsa  re  meliorata  quod  est  medium  casalem.  Vnde,  prò  stabilitate  uestra, 
ego  ragamfredus  scripsi,  et  testes  a  uobis  rogati  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt. 
Actum  in  monasterio  sanctae  mariae,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Si- 
gnum manus  lucanuli  qui  hanc  cartulam  uenditionis  fieri  rogauit.  Signum  ij»  manus 
anseperti  filli  eius  consentientis.  Signum  ^  manus  hisemundi  de  criptula  testis.  Si- 
gnum manus  agionis  magistri  transpatini  testis.  Signum  manus  godefridi  con- 
ductoris  testis.  Signum  ^  manus  theophani  clerici  testis.  Signum  ^  manus  agionis 
clerici  et  comari]  de  turri  testis.  4j»  Ego  raganfredus  indignus  monachus  hanc  cartulam 
uenditionis  post  traditam  compleui  et  dedi. 


Ixviiii 


Documento  62. 

An.  765. 

Manno  figlio  di  Sa- 
viniano  vende  al  Mo- 
nastero pel  prezzo  di 
cento  soldi  d'oro  i  snoi 
beni  posti  in  Malliano. 


R 


EGNANTIBUS  domnis  nostris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  re- 
gibus, anno  deo  propitio  regni  eorum  viij.,  et  vj.  Sed  et  temporibus  domnj 
theodicii  (  I  )  ducatus  spoletani,  et  uiri  magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitatis  reati- 
nae, mense  marfii,  indictione  iij.  Ideo  ego  manno  filius  cuiusdam  sauiniani, 
habitatoris  malliani,  sana  mente  et  integro  Consilio,  uendidi  et  tradidi  uobis,  domne  halane 
abbas,  uel  cunctae  congregationi  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  omnem  sub- 
stantiam meam,  quantam  in  ipso  loco  habere  uideor,  casas,  terras,  pascua,  uineas, 
prata,  siluas,  salicta,  eulta  uel  inculta,  mobilia  uel  immobilia,  omnia  quae  habere 
michi  uisus  sum,  uel  in  antea  deo  propitio  acquirere  potuero,  in  ipso  monasterio  tra- 
didi possidenda,  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti  acceptum,  auri 
solidos  centum.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  suprascripto  monasterio 
nostra  uenditio,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  herede  posterorum  nostrorum  ali- 
quid  exinde  aliquando  uobis  contradicatur,  et  quicquid  exinde  facere  uolueritis,  in 
uestra  sit  potestate,  vendendi,  donandi  uel  commutando  Et  si  ego,  aut  quicunque 
homo,  aut  haeredes  mei,  tibi,  uel  successoribus  tuis  ipsas  res  suptrahere  uoluerimus, 
et  tibi  non  antesteterimus,  dupla  condicione  uobis  promittimus  componere  ipsas  res 


(i)  Così  nel  Codice.   Gregorio,  certamente  per  inavvertenza,  omise  le  parole  gloriosi  ducis. 


T)I  FARFA  6} 

melioratas.  Vnde,  prò  stabilitate  uestra,  raganfredum  scribere  postulauimus,  et  testes 
a  nobis  rogatos  optulimus  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fecerunt.  Actum  in  mo- 
nasterio  suprascripto  sanctae  mariae,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum 
manus  mannonis,  qui  hanc  cartulam  uenditionis  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  go- 
deradi  de  laimiano  testis.  Signum  ^  manus  rimolfi  filii  cuiusdam  luponis  testis. 
Signum  manus  anastasii  conditoris  testis.  Signum  ^  manus  vsualdi  filii  sisonis 
testis.  Signum  ^  manus  hildebrandi  filii  hisemundi  testis.  Signum  manus  rime- 
gausonis  filii  rimulfi  testis.  Signum  ^  manus  godefrid  conditoris  tesfis.  Ego 
Raganfredus  indignus  monachus  qui  hanc  cartulam  uenditionis  scripsi,  post  traditam 
compleui  et  dedj.  ^ 


Ixx. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.    Reguautibus  domnis  uostris       Documento  63. 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propitio  viij.,         An.  764. 
et  vj.    Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  tZt 
magnifici  alefridi  gastaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  septembris,  per  indictionem  iij.  fnTcandiiiaiw''è^'iceye' 
Ego  lupo  actionarius  filius  cuiusdam  rodeperti  concambiaui  tibi,  uenerabilis  baiane  Ha'ifuTa':""'"^^ 
abbas  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  situm  est  in  acutiano,  uel 
cunctae  congregationi  monasterii,  hoc  est  tertiam  portionem  de  casale  qui  est  in 
scandiliano,  quantum  a  fratribus  meis  michi  in  parte  uenit  cum  colonis  qui  in  ipsa 
portione  resident,  hoc  est  maiulo  et  lucciolo  cum  casis,  uineis,  terris,  et  cultum  uel 
incultum,  mobile  uel  immobile,  sicut  a  nobis  possessum  est,  uobis  in  integrum  tra- 
didimus  possidendum,  excepto  quod  filii  ipsorum  colonorum  qui  liberi  sunt  de  ipsa 
portione,  si  exire  uoluerint,  mundionem,  quem  nobis  dare  debent  in  monasterio 
sanctae  mariae  persoluant.    Et  si  ego  lupo  ipsos  liberos  de  casa  monasterii  subtrahere 
uoluero,  aut  in  casa  mea  eos  recipere  praesumpsero,  componamus  uobis  et  supra- 
scripto manasterio,  auri  solidos  centum.    Vnde,  prò  ipsa  tertia  portione  mea  de 
scandiliano,  uel  colonis  quae  in  ipsa  portione  resident,  recepimus  in  cambio  a  te, 
uenerabilis  baiane  abbas,  uel  a  cuncta  congregatione  monasterii,  casalem  uestrum 
qui  dicitur  maurianula  cum  casis,  uineis,  terris  et  cultum  uel  incultum,  mobile  uel 
immobile,  sicut  a  uobis  possessum  est,  sic  michi  in  integrum  tradidistis  possiden- 
dum cum  colonis  qui  in  ipso  casale  resident,  hoc  est  barosulo,  coruulo  et  go- 
dulo,  et  alii  homines  liberi  qui  in  ipso  casale  in  colonia  resident,  et  in  monasterio 
uel  uobis  mundionem  habent  dare,  michi  persoluere  debeant.    Et  si  ego  halanus 
abbas,  uel  successores  nostri,  aut  congregatio  monasterii,  ipsos  liberos  homines  de 
casa  tua  suptrahere  uoluerimus,  et  in  casa  monasterii  eos  recipere  praesumpserimus, 
componamus  tibi  Riponi  aut  haeredibus  tuis,  auri  solidos  centum.    Et  ab  hac  die  fir- 
mum  et  stabile,  sit  inter  nos  concambium  nostrum,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo 
haeredum  nostrorum,  uobis  uel  successoribus  uestris  aliquando  contradicatur,  sed 
omni  tempore  stabile  debeat  permanere,  et  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolue- 
ritis,  uendendi,  donandi,  aut  commutandi  habeatis  firmissimam  potestatem.    Et  si  ego 
lupo,  aut  haeredes  mei,  uel  quaelibet  extranea  persona  contra  te,  baiane  abbas,  uel 
successores  tuos,  aut  congregationem  monasterii  causare  uoluerimus,  non  liceat  nobis. 
Sed  promittimus  uobis  antestare  et  defendere,  et  si  non  potuerimus  dupla  condicione 
uobis  subiaceamus  de  ipso  cambio  meliorato  de  quo  agitur,  et  cartula  ista  in  sua  per- 
maneat  firmitate.    Similiter  ego  halanus  abbas  uel  successores  nostri  et  congregatio 
monasterii  promittimus  tibi  luponi  et  haeredibus  tuis  contra  hoc  concambium  no- 
strum non  contraire,  neque  aliquid  causare,  sed  semper  uobis  defensare.    Et  si  mi- 
nime fecerimus  dupla  condicione  uobis  subiaceamus  de  ipso  concambio  meliorato  de 


IL  \E  GESTO 


quo  agitur,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  firmitate.  Vnde  prò  perpetua  stabilitate 
ambarum  partium  duas  cartulas  pari  tenore  gudepertum  notarium  scribendas  admi- 
simus,  et  testes  a  nobis  rogatos  optulimus^  qui  supter  signum  sanctae  crucis  fece- 
runt.  Actum  in  reate^  mense  et  indictione  suprascripta ,  feliciter.  <J»  Ego  lupo 
actionarius  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea  propria  subscripsi.  ^  Ego  autel- 
mius  rogatus  a  lupone  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  stephanus  rogatus  a  lupone 
actionario  in  hac  cartula  cambiationis  manu  mea  propria  subscripsi.  ^  Ego  lupo 
filius  cuiusdam  spentonis  rogatus  a  lupone  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  aude- 
risius  actionarius  rogatus  a  lupone  actionario  manu  mea  subscripsi.  Ego  taciper- 
tus  bestiararius  rogatus  a  lupone  in  hac  cartula  cambiationis  manus  mea  propria 
testem  subscripsi.  ^  Ego  gaiderisius  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  gisolphus 
rogatus  a  lupone  manu  mea  propria  subscripsi. 


Documento  64. 

An.  765. 

Sisone  facendo  obla- 
zione al  Monastero  del 
figlio  Giialdiperto,  olire 
allo  stesso  Monastero 
l'ottava  parte  del  ca- 
sale Anziano  ed  una 
nona  parte  l'offre  per 
mercede  dell'anima  sua. 
Similmente  cede  al  Mo- 
nastero la  metà  della 
porzione  del  figlinol  suo 
Guinone  ucciso  dal  fra- 
tello. 


Ixxj. 

IN  DEI  NOMINE.  Regnantibus  domnis  nostris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piis- 
simis  regibus,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  viiij.j  et  vij,^  et  viri  gloriosi 
domni  theodicii  summi  ducis  ducatus  spoletani,  mense  decembris,  indictione  iiij.* 
Manifestus  sum  ego  siso  homo  reatinus  filius  cuiusdam  rimulfi,  habitator  in  sa- 
binis  casale  qui  nuncupatur  antianus,  quia  optuli  filium  meum  religiosum  nomine 
gualdipertum  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  et  uiro  uenerabili  balano 
abbati,  cum  omni  portiuncula  sua  in  integrum,  quantum  a  germanis  suis  ei  in 
parte  legibus  debet  uenire,  idest  octauam  partem  de  ipso  suprascripto  casale  an- 
tiano  de  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pascuis,  aecclesiis,  et  de  cultis  uel  incultis,  mo- 
bilibus,  uel  immobilibus.  Omnia  in  omnibus,  sicut  diximus  tradidi  ego  suprascriptus 
siso  in  ipso  sancto  monasterio,  seu  et  uenerabili  balano  abbati,  uel  successoribus 
eius  et  quicquid  exinde  facere  uel  iudicare  uoluerint,  in  eorum  sit  potestate,  et 
ipse  suprascriptus  religiosus  filius  meus  gualdipertus  in  ipso  sancto  monasterio 
diebus  uitae  suae  deo  servire  debeat,  et  sanctam  regulam  custodire,  sicut  caeteri 
monachi  ipsius  monasterii  faciunt.  Similiter  bona  uoluntate  mea  et  prompto  animo, 
dono  ego  siso  in  ipso  suprascripto  monasterio,  prò  mercede  et  remedio  animae 
meae,  nonam  partem  de  ipso  suprascripto  casale  antiano  in  integrum,  casas,  ui- 
neas,  terras,  aecclesias,  siluas,  pascua,  cultum  uel  incultum,  mobile  et  immobile, 
a  praesenti  die  tradidi  domno  balano  abbati,  seu  successoribus  eius,  in  tali  uaero 
tenore,  ut  de  meo  amodo  exeat  dominio  et  in  uestra  sit  potestate.  Similiter  trado 
ego  suprascriptus  siso  medietatem  portiunculae  filli  mei  guinonis,  qui,  peccatis  im- 
minentibus,  a  germano  suo  rimulfo  interfectus  est,  et  me  genitorem  suum  rogauit 
cum  recte  loqui  potuit,  ut  omnem  medietatem  portiunculae  ipsius  in  monasterio 
sanctae  mariae  per  cartulam  confirmarem,  et  in  praesenti  die  factum  est  ut  neque 
a  me  suprascripto  sisone,  neque  ab  haeredibus  posterisque  meis,  neque  ab  ullo 
homine  aiiquam  habeatis  uexationem,  sed  omni  tempore  donum  nostrum  firmum 
et  stabile  permaneat,  sicut  edicti  pagina  continet.  Quam  uero  cartulam  donationis 
scripsi  ego  guideradus  rogatus  a  sisone.  Actum  in  casale  quod  dicitur  mutella 
ad  aecclesiam  sanctorum  septem  fratrum,  quae  in  ipsa  die  dedicata  est.  Regno 
et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum  ^  manus  sisonis  donatoris,  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauit,  et  testes  rogatos  optulit  roborandam.  Signum  ^  manus 
mauri  testis.  Signum  manus  stephani  filli  caelerini  exercitalis  testis.  Signum  ^ 
manus  benedicti  filli  luciani  exercitalis  testis.  Signum  manus  adeodati  filii  cuius- 
dam teudoni  exercitalis  testis.  Signum  «J»  manus  godeperti  filii  cuiusdam  adoaldi 
exercitalis  testis.    Signum  ^  manus  marini  filii  celerini  exercitalis  testis.  Signum 


7)1  FARFA 


6) 


manus  adriani  filli  cuiusdam  constantii  presbiteri  testis.  Signum  «J»  manus  lu- 
ponis  filii  mauri  exercitalis  testis.    Signum  ^  manus  aleradi  filii  alonis  testis. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  viiij.,  et  vij.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spo- 
ietanij  mense  ianuarij^  per  indictionem  iiij.  Ego  theodosius  filius  cuiusdam 
teudolfij  sana  mente  et  integro  Consilio,  concambiaui  tibi,  baiane  abbas,  uel  cunctae 
congregationi  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  casam  massariciae  unam  in 
loco  qui  dicitur  mallianus  ad  sanctam  eugeniam,  quae  regitur  per  florum,  seu  ui- 
neaSj  et  terras,  et  cultum  uel  incultum,  mobile  uel  immobile,  quantum  ipse  iam 
dictus  florulus,  nunc  temporis  ad  suam  tenet  manum,  uobis  in  integrum  cambia- 
uimus,  unde  in  nostra  potestate  nichil  reseruauimus,  colonos  prò  colonis,  liberos 
prò  liberis.  Vnde  prò  ipsa  casa  et  uinea,  seu  terris  et  mobilibus,  portiunculae 
iam  dicti  floruli  recepì  a  uobis,  baiane  abbas,  uel  a  cuncta  congregatione  monasterii 
in  cambio  medietatem  portionis  cuiusdam  theuderisini  aui  tui,  quam  prò  anima 
sua  in  suprascripto  monasterio  per  cartulam  confirmauit,  idest  in  primis  medietatem 
de  casella  infra  ciuitatem,  et  medietatem  de  casa  ad  aream  marmoream  cum  ìpsa 
uinea,  et  medietatem  de  casa  in  ualle  tybae  cum  portione  sua  de  ipsa  uinea  et  terra, 
medietatem  portionis  ipsius  theuderisini,  et  portionem  eius  in  reuiano  in  integrum, 
quantum  superius  scriptum  est,  de  suprascriptis  locis  michi  in  integrum  cam- 
biastis,  et  quae  in  aliis  locis  reseruata  sunt  in  uestram  retinuistis  potestatem.  Qua- 
tinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  cambium  nostrum,  ut  neque  a 
nobis,  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  et  quicquid 
de  ipsa  casa,  uinea,  et  terra  seu  mobilibus  facere  uolueritis,  in  omnibus  firmis- 
simam  habeatis  potestatem.  Et  si  aliquis  homo  centra  te  iam  dictum  halanum 
abbatem  uel  contra  successores  tuos,  de  ipsa  casa,  et  uinea,  et  terra  eulta  uel 
inculta,  et  mobilibus  uel  immobilibus,  quae  ipse  florus  ad  suam  tenuit  manum, 
causare  uoluerit,  promittimus  nos  et  haeredes  nostros  uobis  antestare  et  defen- 
dere, et,  si  non  potuerimus,  dupla  condicione  uobis  subiaceamus  de  ipsa  casa,  et 
uinea,  et  terra  de  portione  floruli  meliorata  de  qua  agitur.  Vnde,  prò  stabilitate 
ambarum  partium,  duas  cartulas  uno  tenore  stephanum  notarium  scribendas  postu- 
lauimus.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum  ij» 
manus  teudosii  concambiatoris,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  <^  Ego  causualdus 
rogatus  a  teudosio  manu  mea  subscripsi.  4j»  Ego  pertarius  rogatus  a  teudosio  manu 
mea  subscripsi.  ^  Ego  deodatus  uestararius  rogatus  propria  manu  mea  subscripsi. 
♦Jl  Ego  audualdus  decanus  rogatus  a  teudosio  signum  sanctae  <J»  feci  et  testis  sum. 
♦J»  Ego  palumbus  rogatus  a  teudosio  signum  sanctae  ^  fecj  e  testis  sum. 


Ixxiij. 


I 


N  NOMINE  DOkiNi  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRiSTi.  Regnantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum,  deo  propi- 
tio,  viiii.,  et  vij.  Sed  et  temporibus  domni  adriani  sanctissimi  papae,  et  theo- 
dicii gloriosissimi  ducis  ducatus  spoletani,  et  uiri  magnifici  hilderici  gastaldii 


(i)  Intorno  alla  menzione  del  pontefice  Adriano  I  e 
agli  anni  del  regno  di  Desiderio  notati  in  questo  docu- 
mento, vegga n si  :  Gallì-tti,  Tre  Chiese  di  Rieti,  p.  29 


in  nota ,  Fatteschi  ,  Memorie  de'  Duchi  di  Spoleto,  p.  223, 
Trova  Cod.  Dipi.  Long.  T.  V,  p.  355  in  nota,  Beth- 
MANN,  Neiies  Archiv,  III,  p.  3 00. 

17 


Documento  05. 

An.  766. 

Teodosio  coiiccJc  al 
Monastero  una  casa 
niassaricia  bitiiata  nel 
luogo  dello  Malliaiio 
in  cambio  di  alcuni 
beni  in  vai  di  Tiba  e 
Ueviaiio. 


Documento  66. 

An.  766  (i). 

Scamberto  dona  al 
Monastero  la  corte  di 
Cesone  ,  la  metà  della 
corte  di  S.  Martino  e 
la  corte  de  Casatici. 


66 


IL  \EGESTO 


ciuitatis  reatinae^  mense  aprilis^  per  indictionem  iiij.  Ideo  ego  scambertus  filius 
cuiusdam  scattolfi^  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  sed  bona  spontaneaque 
uoluntate  mea_,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae  et  coniugis  nostrae  isel- 
bergae,  et  animarum  parentum  nostrum,  scilicet  cogitantibus  nobis  aeternae  ul- 
tricis  gehennam  quae  peccatores  consumptura  erit,  nec  non  et  mercedem  illam 
quae  iustos  recompensabit,  quam  dominus  promisit,  ut  qui  in  hoc  seculo  sua 
studuerit  prò  deo  largire  centuplum  recipiat  ab  eo  in  futuro,  dono,  trado  atque 
concedo  a  die  praesenti  in  aeterna  traditione,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE  sito  in  acutiano  territorio  sabinensi,  ubi  uir  uenerabilis  halanus  abbas 
praeesse  uidetur,  curtem  unam,  quae  uocatur  caesonis,  totam  in  integrum  per 
designata  uocabula.  A  primo  latere  forma  ad  decursionem  aquarum,  quae  est  iuxta 
monumentum  antiquum  et  pergit  in  cacumina  montis  palumbi  et  inde  reuerlitur 
in  flumen  mellinum,  et  ex  alia  parte  fluminis  usque  ad  aliorum  cacumina  mon- 
tium.  Et  a  secundo  latere  riuus  qui  exit  de  cisterna,  usque  in  cacumen  eiusdem 
montis  et  usque  in  praedictum  flumen.  Et  ex  alio  latere  fluminis  usque  ad  curtem 
hilderici  castaldii  quae  uocatur  pontianum.  Sed  et  curtem  sancti  martini  medie- 
tatem,  et  totam  curtem  de  casalici  in  integrum.  Omnes  supradictas  curtes  cum 
casiSj  uineis,  terris,  siluis,  pascuis,  pratis,  salictis,  ripis,  piscationibus,  riuis  et 
cultum  uel  incultum,  omnia  in  omnibus,  et  casas  colonicias  cum  colonis  uel  co- 
lonabus,  seruis  uel  ancillis,  aldiis  uel  aldiabus,  quantum  ad  ipsas  iam  dictas  curtes 
pertinet  in  integrum.  Insuper  et  alias  res,  quas  habeo  in  ciuitate  reatina,  uide- 
licet  petrum  piscatorem  cum  tota  domo  sua,  et  in  plage  casalem  unum  ubi  uoca- 
bulum  est  brustulata.  Omnia  sicut  diximus  prò  animabus  nostris  in  suprascripto 
monasterio  a  die  presenti  donamus  et  confirmam.us  irreuocabiliter  possidenda.  Qua- 
tinus  ab  hac  die  fìrmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum,  et 
nullo  in  tempore  liceat  michi  noUe  quod  semel  uolui,  sed  firmum  et  stabile  per- 
maneat  donum  nostrum  in  perpetuum.  Vnde  prò  stabilitate  huius  cartulae  an- 
dream  iudicem  scribendam  rogauimus,  et  testes  a  nobis  rogatos  optulimus  qui  supter 
manibus  suis  signum  santae  ^  fecerunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  ^  Signum  manus  scamberti  qui  hanc  cartulam  donationis  rogauit. 
^  Signum  manus  hilderici  testis.  ^  Signum  manus  prandonis  testis.  ^  Signum 
manus  probati  testis.  ^  Signum  manus  maderisij  testis.  ^  Signum  manus  ri- 
monis  testis.  ^  Signum  manus  nistionis  testis.  ^  Ego  andreas  notarius  ultimo 
omnium  compleuj  et  scripsj. 


Documento  67. 

An.  766. 

Miccinello  vende  al 
Monastero  nna  tavola 
di  vigna  posta  nel  fondo 
detto  casale  Fagiano. 


I 


N  DEI  NOMINE.  Regnantibus  domnis  nostris  uiris  excellentissimis  a  deo  conser- 
uatis  desiderio  et  adelchis  filio  eius  magnis  regibus,  anno  eorum.  in  dei  no- 
mine x.",  et  vij.°,  mense  aprilis,  indictione  iiii.*,  feliciter.  Manifesta  causa  est, 
quoniam  ego  miccinellus  filius  cuiusdam  florentiani  qui  sum  habitator  uici 
palentianae,  datas  habui  bonae  memoriae  anselmo  duas  tabulas  terrulae  in  fundo 
casalis  fagiani  ad  pastinandum,  et  ut  ipsam  uineam  plantaret,  et  usque  ad  annos 
quinque  partiretur  Inter  nos  per  medietatem,  et  contingit  michi  de  ipsa  uinea  in 
poitione  tabula  j.  Vnde  modo  ego,  qui  supra  miccinellus,  bona  et  spontanea  uo- 
luntate mea,  libera  potestate,  uendidi  tibi,  baiane  abbas  monasterii  sanctae  mariae, 
ipsam  unam  tabulam  de  uinea  mea,  cum  pomiferis  arboribus  et  repahbus  suis,  uel 
quantum  ad  ipsius  uineae  meae  portionem  uenit,  infra  ipsum  casalem  fagianum 
in  integrum.  Vnde  profiteor  me  qui  supra  uenditor,  recepisse  a  te,  baiane,  prò 
ipsa  una  tabula  uineae  auri  solidos  vii,  finito  pretio,  sicut  inter  nos  bono  animo 


VI  FARFA 


conuenit,  quatinus  a  modo  ipsa  suprascripta  una  tabula  uineae  in  tua  uel  suc- 
cessorum  tuorum  sit  potestate  faciendi  aut  iudicandi  quicquid  aut  qualiter  uolue- 
ritiSj  liberam  in  omnibus  exinde  habeatis  potestatem.  Et  si^  quod  fieri  non  cre- 
dimuSj  ut  habet  humana  fragilitas,  si  ego  ipse  uenditor  aut  aliquis  de  haeredibus 
meis,  te  suprascriptum  halanum  uel  posteros  tuoSj  de  iam  dieta  uenditione  quam 
textus  iste  continet^  in  aliquo  molestare  aut  per  nos^  aut  per  submissam  personam, 
temptauerimus,  et  a  quocumque  homine  defendere  non  potuerimus,  componamus 
uobis  cui  infertur  molestia,  paenae  nomine,  duplum  ipsum  pretium  quod  a  te 
recepì,,  uel  quantum  amodo  ipsa  uinea  meliorata  ualuerit.  Sic  itaque  interpo- 
situm  est.  Actum  ad  oratorium  sanctae  mariae  in  fagiano.  Regno  et  indictione 
suprascripta.  Signum  ^  manus  miccinelli  uenditoris,  qui  hanc  cartam  uenditionis 
fieri  rogauit.  Signum  manus  ansoni  filli  cuiusdam  marcellini  uiri  denoti  testis. 
Signum  ^  manus  petruli  filli  cuiusdam  laurlonis  uiri  denoti  testis.  Signum  ^ 
manus  gualfredi  filli  cuiusdam  autarenl  uiri  denoti  testis.  Signum  <J»  manus  alano 
filli  cuiusdam  sinonis  uiri  denoti  testis.  Signum  ^  manus  lordanis  filli  cuiusdam 
pittull  uiri  denoti  (i)  testis.  ^  Ego  iohannes  notarlus  huius  cartulae  scriptor,  post 
traditam,  compleui  et  dedj. 

Ixxv. 

IN  NomNE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESU  CHRiSTi.  Reguantlbus  domul  nostrls 
desiderio  et  adelchls  filio  elus  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  x.", 
et  vi).  Ego  in  dei  omnipotentis  nomine  theudicius  gloriosus  et  summus  dux, 
prò  mercede  piissimorum  domnorum  nostrorum  regum,  ut  supra,  atque  prò 
nostra,  donamus  et  concedimus  in  monasterio  sanctae  del  genitricis  mariae  sito  in 
loco  acutiano,  et  tibi  uenerabill  uiro  baiane  abbati,  casalem  unum  nomine  pater- 
nionem  in  finibus  nostris  sabinensis,  qui  pertinet  ad  curtem  germanicianam  quam 
antea  ipsum  monasterium,  per  donum  sanctae  memoriae  domni  haistulfi  regis,  habuit 
concessum,  ipsum  unum  casalem  in  integrum,  cum  duobus  casis  quae  in  ipso  ca- 
sale positae  sunt,  quae  rectae  esse  uidentur  per  gilgeradum  et  optimum  germa- 
nos  cum  uxoribus  et  filiis  atque  familiis,  qui  in  ipsius  duobus  focularibus  residere 
uidentur,  liberos  prò  liberis,  seruos  prò  seruis,  qualiter  ad  suprascriptam  curtem  per- 
tinent  et  ad  manus  publicas  omnia  possessa  sunt,  ita  in  ipso  sancto  loco  seu  ue- 
nerationi  uestrae  concessimus  possidendum.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  perma- 
neat  donum  nostrum,  et  a  nullo  castaldio  uel  actore  nostro  contradicatur.  Ex 
iussione  suprascriptae  potestatis  scripsi  ego  dagarius  notarlus.  Datum  lussionis  spoletl 
In  palatio,  anno  ducatus  nostri  liij.,  mense  iunii,  per  indlctionem  liij.  •  Sub  godiscalco 
acfionarlo  nostro,  fellclter.  (2) 

Ixxvj. 

IN  DEI  nomine.  Regnantibus  dominis  nostrls  uiris  excellentissimis  et  a  deo  con- 
seruatis  desiderio  et  adelchls  filio  elus  magnis  regibus,  anno  regni  eorum  in  dei 
nomine  x."  et  vii.%  mense  iunii,  indictione  liij. ,  feliciter.  Constat  me  ferulum  filium 
cuiusdam  deusdedit  clericj  deuico  palentiana,  uirum  honestum  (3)  uenditorem,  li- 
bera potestate  uendidisse  tibi,  baiane  abbas  de  monasterio  sanctae  mariae  quod  situm  est 
in  acutiano  territorio  sabinensi,  nulllus  coactum  imperio,  sed  pura  et  spontanea  uo- 
luntate  mea,  unam  tabulam  uineae  meae  quae  posita  est  in  casale  fagiano,  quae 


Documento  68. 

An.  766. 

Teodicio  duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero 
il  casale  Paternione. 


Documento  69. 

An.  766. 

Femio  vende  al  .'Mo- 
nastero una  tavola  di 
vigna  situata  nel  casale 
Fagiano. 


(i)  Il  Codice  ha  sempre  ud.     (2)  Effigie  del  Duca  Teodicio.      (3)  Nei  Codice  uh.  V.  Marini,  Pap.  Dipi.  p.  XXXI. 


68 


IL  \E  GESTO 


michi  contingit  ad  pastinandum  a  quodam  pertone  de  tuscana,  omnia  quantacunque 
ipsi  uineae  pertinent,  una  cum  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis,  sicut  mihi  per- 
linuit  totum  in  integrum,  tibi  cui  supra  emptori  meo  uendidi,  et  in  ipsa  clausura 
michi  nichil  reseruaui.  Vnde  profiteor  ego  qui  supra  uenditor  me  suscepisse  a  te 
emptore  meo  pretium,  per  teutpald  monachum  uestrum,  prò  iam  dieta  uinea  auri 
solidos  vili.,  finito  pretio,  sicut  inter  nos  bona  uoluntate  conuenit.  Quatinus  iam 
dieta  uinea  quae  superius  legitur,  ab  hac  die  in  tua  emptor  uel  successorum  ue- 
strorum  sit  potestate,  et  quicquid  de  suprascripta  uinea  facere  aut  indicare  uolue- 
ritis,  uendere,  donare,  alienare,  commutare,  liberam  in  omnibus  exinde  habeatis 
potestatem.  Et,  quod  fieri  non  credo,  si  aliquando,  ut  habet  humana  fragilitas,  ego 
ipse  uenditor  aut  aliquis  de  meis  haeredibus  et  prohaeredibus,  te  iam  fatum  empto- 
rem  in  aliquo  molestare  uoluerimus,  per  nos  aut  per  appositam  personam  tempta- 
uerimus,  et  a  quocunque  homine  te  de  suprascripta  uinea  defensare  minime  po- 
tuerimus,  promittimus  nos  tibi  componere  uel  tuis  successoribus,  paenae  nomine., 
ipsum  pretium  duplum  quod  a  te  accepi,  et  in  quantum  ipsa  uinea  amodo  melio- 
rata  fuerit  sub  aestimatione  sponsionis  interpositae.  Actum  in  uico  palentiana  ante 
aecclesiam  sancti  petri.  Signum  ^  manus  feruli  uiri  honesti  (  i  )  uenditoris  qui  hanc 
cartam  uenditionis  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  ansonis  de  fotfiano  uiri  denoti 
testis.  Signum  <^  manus  radechisii  centenarii  testis.  Signum  <J»  manus  uualfredi 
de  fagiano  uiri  denoti  (2)  testis.  Ego  iordanis  notarius  rogatus  a  suprascripto  uen- 
ditore  hanc  cartulam  scripsi,  quam  post  traditam  compleui  et  dedi. 

Ixxvij. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHESu  CHRiSTi.  Reguantibus  domnis  nostris  desiderio  et 
adelchisio  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  xj.  et  viiij. 
Seu  temporibus  domni  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spoletani,  mense  augusti, 
indictione  v.  Ego  chrisodono,  qui  et  occio,  filius  cuiusdam  nonnonis,  habitator  in 
pretorio,  dono  atque  concedo  prò  anima  mea  uel  parentum  meorum,  omnem  por- 
tionem  meam  de  mobilibus  uel  immobilibus,  quae  michi  inter  germanos  meos  con- 
tingit in  petrorio,  in  seruiliano,  in  malliniano,  in  scuzano,  in  numisiano,  in  eciculi. 
Omnia  haec  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mabiae,  uel  tibi  domne  baiane,  trado 
atque  dono  prò  remedio  animae  meae,  et  quicquid  exinde  facere  aut  indicare  uo- 
lueritis,  liberam  habeatis  potestatem,  Tam  uos  quamque  successores  uestri.  Actum 
in  suprascripto  monasterio,  mense  et  indictione  supradicta,  feliciter.  Signum  ^ 
manus  grisodononis,  qui  hanc  cartam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  petronaci  te- 
stis. Signum  ^  manus  agimundi  testis.  Signum  ^  manus  godeperd  testis.  ^  Si- 
gnum 4j»  manus  rimulfi  testis.  Signum  ^  manus  adeodatj  conductoris  testis.  ^  Ego 
ragamfredus  indignus  presbiter,  qui  hanc  cartulam  scripsi  rogatus  a  grisodono,  et 
compleui. 

Ixxviij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRiSTi.  Rcgnantibus domnis nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  deo  propitio  regni  eorum  xj., 
et  vii].  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spoletani,  mense 
aprilis,  per  indictionem  vj.  Ego  fulcoaldus  licet  indignus  monachus  concam- 
biaui  tibi  uenerabili  uiro  baiane  abbas  monasteri!  sanctae  mariae  in  loco  qui  dicitur 


Documento  70. 

An.  767. 

Crisodono  detto  an- 
che Occio  dona  al  Mo- 
nastero tutta  la  sua 
porzione. 


Documento  71. 

An.  768. 

Fulcoaldo  monaco 
cede  al  Monastero  tre 
case  nel  luogo  detto 
Casule  in  cambio  di 
altre  due  case  nel  ca- 
sale detto  Dotale. 


(i)  Nel  Codice  uh. 


(2)  Nel  Codice  ud. 


T)I  FARFA 


acutianus,  tam  tibi  quam  successoribus  tuis  nel  cunctae  congregationi,  casas  tres  in 
loco  qui  dicitur  casule,  qui  regitur  per  fulcoaldum  et  lucciolum  et  fortunatulum  et 
omnem  familiam  eorum,  seruos  prò  seruis,  liberos  prò  liberis,  omnia  eulta  ucl  in- 
culta,  mobilia  uel  immobilia,  terras,  uineas,  prata,  siluas,  salicta,  pascua,  oliueta^ 
arbores  fructiferos  uel  infructiferos ,  cuncta  quae  ad  nostram  pertinent  potestatem, 
uel  ipsi  massari!  ad  manus  suas  habere  uisi  sunt,  aut  michi  in  portionem  a  fratre 
meo  contingit,  ut  diximus,  tibi  suprascripto  baiane  abbas  uel  cunctae  congregationi 
monasteri!  concambiauimus  in  perpetuum  possidenda.  Vnde  prò  ipso  cambio  recepì 
ego  iam  dictus  fulcoaldus  a  te  uenerabilis  baiane  abbas  uel  a  cuncta  congregatione 
monasterii  sanctae  mariae,  in  cambio  casas  duas  absque  hominibus  seu  absque 
peculiis,  in  casale  qui  uocatur  dotale,  et  uobis  contingit  ab  ippetrada  religiosa  fe- 
mina  consentiente  patre  suo  rotharino,  in  territorio  aprutiensi,  super  fluuium  qui 
uocatur  trottinus,  cum  omnibus  terris,  pratis,  uineis,  oliuetis,  siluis,  pascuis,  cultis  uel 
incultis,  in  integrum,  qualiter  a  parte  monasterii  possessum  est,  sic  michi  fulcualdo 
concambiastis.  Quatenus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  inter  nos  concambium 
nostrum.  Et  neque  a  me  fulcualdo,  neque  ab  uUo  herede  meo,  tibi  suprascripto 
baiane  abbas,  uel  successoribus  tuis,  aut  cunctae  congregationi  monasterii,  aliquando 
contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat,  et  quicquid  de  ipso  cambio  facere 
uolueritis,  uendendi,  donandi,  commutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  po- 
testatem. Et  si  ego  fulcualdus,  aut  aliquis  de  haeredibus  meis,  contra  uos  aut  suc- 
cessores  uestros  de  ipso  cambio  causare  uoluerimus,  aut  ab  aliis  hominibus  defen- 
dere non  potuerimus,  dupla  condicione  uobis  promittimus  subiacere  de  ipso  cambio 
meliorato  de  quo  agitur,  et  presens  cartula  in  sua  maneat  firmitate.  Similiter  et  ego 
halanus  abbas,  si  nos  aut  aliquis  de  successoribus  nostris  contra  te  fulcualdum  aut 
contra  haeredes  tuos  causare  uoluerimus,  aut  ab  aliis  hominibus  defendere  non  po- 
tuerimus, dupla  condicione  uobis  subiaceamus  de  ipso  cambio  meliorato  de  quo 
agitur,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  firmitate.  Actum  in  sabinis  ad  sanctam  ma- 
riani, mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  In  dei  nomine  ego  fulcualdus  indignus 
monachus,  in  hoc  concambio  a  me  facto  manu  mea  propria  subscripsi,  et  testibus 
rogatis  optuli  roborandum.  Signum  manus  guileradi  filli  cuiusdam  goderadi  testis. 
Signum  ^  manus  arioaldi  filli  fulcoaldi  testis.  Signum  manus  aleradi  filli  cuius- 
dam aldoni.  Ego  «J»  lupo  manu  mea  subscripsi.  Signum  ^  manus  adeodatj  con- 
ductoris  testis.  ^  Ego  tacipertus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  traditam  et  a 
testibus  roboratam,  compleui  et  dedi. 


Ixxviiij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRiSTi.  Rcgnautibus  domnis  uostrls 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  xi.,  et  viiij.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  ducis  ducatus  spoletani,  mense 
decembris,  indictione  vj.  Quisquis  suorum  facinorum  ac  delictorum  pertractans 
profunda,  si  aeterni  regni  beatitudinem  desiderat,  et  metum  gehennae  et  uoracis 
ignis  incendia  expauescit,  oportet  eum  suae  salutis  tractare  remedium,  quatinus 
hic  ulta  ualeat  perfrui  bona  et  illic  regnet  cum  christo,  quia  qui  aliquid  uenerabi- 
libus  locis  de  suis  propriis  contulerit  rebus  iuxta  auctoris  uocem,  in  hoc  seculo 
centuplum  recipiet,  insuper  et  uitam  possidebit  aeternam.  Ideoque  ego  auto  filius 
cuiusdam  bonae  memoriae  gualdeperti,  considerans  aeternam  dei  retributionem,  sana 
mente  et  spontanea  uoluntate  mea  et  integro  Consilio,  dono  atque  concedo  et  in 
aeterna  traditione  trado  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  situm  est 
in  acutiano,  ubi  uenerabilis  halanus  praesens  esse  uidetur  abbas,  casalem  qui  dicitur 

i8 


Documento  72. 

An.  767. 

Autone  dona  tre  ca- 
sali al  .Monastero. 


70 


IL  \E  GESTO 


sisinnianus,  cum  colonis,  seruis,  ancillis,  familiis  uniuersis,  liberis  prò  liberis,  seruis 
prò  seruis  et  cum  casis,  uineis,  terris,  oliuis,  siluis,  pratis,  pascuis,  quantum  michi 
ex  iure  parentum  meorum  pertinet,  et  cultum  uel  incultura.  Omnia  in  integrum  in 
ipso  pio  loco  ofFero,  excepto  casam  illam  quam  rosae  sorori  meae  antea  dedi.  Et 
alium  casalem,  qui  dicitur  busianus  in  foro  nouo  cum  colonis  uel  familiis,  et  seruis 
prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  et  cum  casis,  uineis,  terris,  oliuis,  siluis  et  cultum  uel 
incultura,  raobile  uel  immobile,  quod  ex  meo  iure  michi  pertinet  et  a  me  possessura 
est  in  integrum.  Et  in  eciculis  casalera  unum  in  paterno,  qui  regitur  per  sabulura 
colonum,  cura  ipso  sabulo  et  orani  farailia  eius,  quod  meo  iuri  pertinet  in  integrum. 
Haec  omnia,  quae  superius  scripta  sunt,  prò  redemptione  aniraae  meae  ofFero  in 
suprascripto  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  ut,  dura  ego  auto  aduixero,  in 
mea  sit  potestate,  post  raeura  uero  recessura,  orania  quoraodo  superius  legitur  in  mo- 
nasterio sanctae  dei  genitricis  mariae  permaneant.  Quatinus  ab  hac  die  fìrmum  et 
stabile  sit  donum  nostrura  in  ipso  sancto  raonasterio,  et  ncque  a  me  hautone,  neque 
ab  uUo  haerede  meo,  aliquando  contradicatur,  sed  omni  terapore  nostra  donatio  sta- 
bilis  permaneat.  Actum  in  raonasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  in  acutiano, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  hauto  in  hac  cartula  donationis  a  me  facta 
manu  mea  propria  subscripsi.  ^  Ego  halahis  rogatus  ab  hautone  manu  mea 
subscripsi.  Signum  «J»  raanus  godifredi  fìlli  candolfi.  ^  Ego  hisemundus  scul- 
dahis  rogatus  ab  hautone  manu  mea  subscripsi.  Signum  ^  raanus  gundualdi  testis. 
Signura  ^  raanus  teuderisini  raedici  testis.  Signura  ^  raanus  alefridi  decani  testis. 
Signura  {J»  raanus  anteradi  testis.  Signum  ^  raanus  hilprandi  filli  hiseraundi  te- 
stis. «5»  Ego  gudepertus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  omnium  testium  ro- 
borationem  compleui  et  dedi. 


Ixxx. 


Documento  73. 

An.  768. 

Taneldc  vedova  di 
Pandonc,  col  consenso 
del  duca  di  Spoleto 
Teodicio  e  dei  suoi  pa- 
renti, dona  al  Mona- 
stero il  casaleCiciliano. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALUATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnautibus  domuis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propi- 
tio  xij.°  et  viiij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spole- 
tani,  mense  martii,  per  indictionem  vj.  Ego  taneldis  relieta  cuiusdara  pandonis; 
manifesta  causa  est  quia  bonae  meraoriae  pando  uir  raeus  in  ulta  sua  fecit  michi 
cartulam  donationis  de  ciciliano  ubi  inhabitare  uideor,  cum  omnibus  ipsius  casalis 
pertinentiis,  cum  colonis,  casis,  uineis,  terris,  cultis  uel  incultis,  raobilibus  uel  im- 
raobilibus,  et  omnia  quanta  ad  ipsum  cicilianura  pertinent  in  integrura,  in  eo  uide- 
licet  ordine,  ut  dura  ego  taneldis  aduiuerera,  in  raea  essent  potestate,  et  post  uiri 
mei  meumque  discessura  de  corpore,  si  benedictus  filius  raeus  raichi  bene  et  inof- 
fense,  sicut  parentibus  deseruierit,  omnia  quae  raichi  per  cartulam  ipse  iugalis  raeus 
donauerat,  ipsi  benedicto  possidenda  relinquerera.  Et  si  forsitan  ipse  benedictus 
michi  rebellìs  et  contrarius  uel  inobaediens  fuerit,  ipsas  suprascriptas  res  quas  michi 
per  cartulam  quidam  pando  iugalis  raeus  concessit,  prò  eius  mercede  iterura  et  no- 
strara  dare  deberem.  Ideoque  quia  ipse  benedictus  filius  meus  raultas  raichi  iniurias 
et  amaritudines  atque  damnietates  fecit,  quod  multis  cognitura  est,  et  de  hoc  seculo 
in  mea  ulta  suptractus  est,  ego  quae  supra  taneldis,  sana  mente  et  spontanea  uo- 
luntate  mea,  una  cum  consensu  et  uoluntate  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  paren- 
turaque  raeorura,  ipsas  res  per  praesentera  cartulara  dono  atque  concedo  uel  trado, 
prò  aniraa  pandonis  iugalis  raci  uel  mea  seu  filli  mei  benedictj,  in  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  ubi  halanus  uir  uenerabilis  abbas  esse  uidctur, 
qui  supra  legitur  casalem  qui  dicitur  cicilianus  cum  omnibus  ad  ipsum  casalem  per- 


TDI  FARFA 


tinentibus  in  integrum,  casis,  uineis,  terris,  cultis  uel  incultis,  mobilibus  uel  immo- 
bilibus,  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis ,  una  cum  colonis  qui  in  ipso  casale 
resident,  liberis  prò  liberis,  seruis  prò  seruis,  sicut  a  nobis  possessus  est,  sic  in  ipso 
sancto  monasterio  tradidi  possidendum,  sub  eo  tenore,  ut  dum  ego  taneldis  aduixero, 
in  mea  sit  potestate  usu  fruendi,  nam  non  alienandi  licentiam  habitura.  Quatinus 
ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio,  et 
neque  a  nobis,  ncque  ab  ullo  haerede  posteroque  meo,  aliquando  contradicatur, 
sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Actum  ad  sanctum  uitum,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Signum  ^  manus  taneldinae  donatricis,  quae  hanc  cartulam  fieri  ro- 
gauit.  <5»  Ego  hisemundus  sculdahis,  rogatus  a  taneldina,  ex  iussione  domnj  gloriosj 
theodicii  ducis,  manu  mea  propria  subscripsi.  4^»  Ego  teuderaundus  rogatus  a  ta- 
neldina relieta  cuiusdam  pandonis  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  gainelapa  rogatus 
a  taneldina  manu  mea  subscripsi,  Ego  lupo  rogatus  a  taneldina  manu  mea 
subscripsi.  ^  Ego  guileratus  rogatus  a  taneldina  prò  ignorantia  litterarum  signum 
sanctae  ^  feci  et  testis.  Ego  adeodatus  rogatus  a  taneldina  signum  sanctae  *J»  feci 
et  testis.  Ego  liuspertus  presbiter  rogatus  a  taneldina  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego 
stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Ixxxj. 

REGNANTIBUS  domnis  nostris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  uiris  excellen- 
tissimis  regibus,  anno  piissimi  regni  eorum  in  christi  nomine  xij.,  et  viij., 
xviiij.  die  mensis  aprilis,  indictione  vj.    Placuit  atque  bona  uoluntate  con- 
uenit  inter  uirum  uenerabilem  halanum  abbatem  monasterii  sanctae  dei 
genitricis  mariae  siti  in  sabinis,  nec  non  et  ansilpergam  sacratam  deo  abbatissam 
monasterii  domini  saluatoris  fundati  infra  muros  ciuitatis  brexianae,  constitutam  a 
suprascripto  principe,  ut  in  dei  nomine  debeat  dare  ipse  halanus  abbas  antedictus 
eidem  anselpergae  abbatissae  in  causa  commutationis,  idest  cellulam  unam  cum 
aecclesia  sancti  petri  quae  est  posita  in  suprascripto  fundo  sabinensi,  loco  qui  dicitur 
ciassicella,  cum  omnibus  suis  pertinentiis ,  qualiter  ab  anspert  et  guandilpert  prae- 
positorum  ipsius  cellae,  fuit  directa  uel  possessa,  tam  in  ipso  loco  classicellae,  uel  ubi 
ipse  anspert  casas  habuit  leuatas  et  terras.    Seu  et  aliam  cellam  in  finibus  ueter- 
bensium,  in  loco  qui  dicitur  fagianus,  cum  omnibus  suis  pertinentiis  in  integrum,  qua- 
liter ab  anselm  de  ueterbo  et  aimone  genero  eius  fuit  possessa.    Has  suprascriptas 
duas  cellas  cum  omnibus  suis  pertinentiis  in  integrum ,  cum  terris ,  uineis ,  siluis , 
pratis,  pascuis,  montibus,  astalariis,  ripis,  supinis,  paludibus,  cultis  et  incultis,  di- 
uisis  uel  indiuisis,  cum  familiis,  et  mobilibus  uel  immobilibus  rebus,  omnia  in  inte- 
grum, sicut  usque  nunc  a  suprascriptis  anspert,  guandilpert,  anselm  et  aimone, 
fuerunt  possessa  uel  directa,  quantum  in  praesenti  die  ad  ipsas  duas  cellas  pertinet. 
Et  ad  uicem  recepit  ipse  halanus  a  suprascripta  ansilperga  abbatissa  iterum  in  causa 
commutationis  curtem  unam,  quae  est  posita  in  finibus  reatinis,  in  loco  ubi  dicitur 
uallantis,  cum  casis,  massariciis  et  aldiariciis,  cum  familiis  et  seruis  prò  seruis,  liberis 
prò  liberis,  aldionibus  prò  aldionibus,  cum  diuersis  territoriis,  cum  terris,  uineis, 
pratis,  siluis,  pascuis,  astalariis,  ripis,  supinis,  montibus  et  paludibus,  et  cultis  uel 
incultis,  diuisis  uel  indiuisis,  mobilibus  uel  immobilibus  rebus,  seseque  mouentibus, 
omnia  in  integrum,  quantum  legibus  ad  ipsam  curtem  pertinere  uidetur. 


Documento  74. 

An.  768. 

Alano  abate  del  Mo- 
nastero di  Parta  cede 
la  cella  di  S.  Pietro  in 
Ciassicella  ed  una  cella 
pos^a  nel  luogo  detto 
Fagjano,  ad  Ansilperga 
bade  ssa  del  Monastero 
di  S.  Salvatore  di  Bre- 
scia, in  cambio  di  una 
corte  posta  nel  luogo 
detto  Vallante. 


72 


IL  \E  GESTO 


Documento  75. 

An.  768. 

Testamento  di  Teu- 
deracio,  in  gran  parte 
a  favore  del  Monastero. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRiSTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus.,  anno  regni  eorum  deo 
propitio  xij.  et  viiij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus 
spoletani,  et  uiri  magnifici  hilderici  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  maii,  per  in- 
dictionem  vj.  Hvmana  fragilitas  semper  debet  de  mortis  repentinae  casibus  cogitare, 
ut  sanus  mente  et  animo  uigens,  de  suis  facultatibus  ualeat  sibi  proficua  disponere, 
ut  securus  ambulet  ne  eum  comprehendant  tenebrae.  Ideoque  ego  theuderacius, 
sana  mente  et  bona  uoluntate  mea,  dispono  prò  remedio  animae  meae,  dum  in  ista 
uia  dirigimus,  in  transpadum  de  dominatione  dominorum  nostrorum  uiam  agendo 
uel  faciendo,  sic  considerauimus  humanae  fragilitatis  et  huìus  discessum  seculi.  In 
primis  prò  anima  nostra  uolumus,  ut  aecclesia  sanctae  caeciliae  quae  posita  est  in 
beruniano,  cum  omni  substantia  sua  quae  ibidem  pertinet,  ad  ipsam  ecclesiam  cum 
casis,  terris,  siluis,  colonis  uel  colonabus,  et  ipsa  suprascripta  aecclesia  cum  omnibus 
suis  pertinentiisj  sit  in  potestate  petri  clerici  filli  mei  in  ordinatione  et  regimine  illius, 
dum  aduixerit,  usufruendi,  nam  non  donandi  necuendendi,  sed  semper  meliorandi. 
Post  eius  uero  discessum,  omnis  suprascripta  aecclesia,  et  ipsius  substantia  reuertatur 
in  potestate  monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  siti  in  ter- 
ritorio sabinensi,  fundo  qui  uocitatur  acutianus,  regendi,  gubernandi,  et  custodes  qui 
ibidem  deo  seruiunt  et  laudes  christo  die  ac  nocte  canunt,  prò  antecessore  nostro 
qui  nobis  ipsam  donauit  et  per  cartulam  confirmauit,  et  prò  nostra  anima  orent  et  prò 
nobis,  et  peregrinos  uel  minus  potentes  ibi  suscipiant,  et  senodochias  ibidem  fa- 
ciant  in  ipso  sancto  monasterio.  Ista  omnia,  nullo  homine  contradicente ,  abbas,  qui 
prò  tempore  fuerit,  studeat  perficere.  Ansae  autem  coniugi  nostrae  deputamus  ca- 
salem  nostrum  in  territorio  sabinensi,  in  massa  turana,  fundo  qui  nominatur  arisanus 
et  acutianus,  cum  casis,  terris,  cultis  et  incultis,  cum  hominibus  qui  ibidem  re- 
sident,  grausulo,  iohannulo,  antulo,  alpario.  In  topcia  casas  nostras,  et  cultum  uel 
incultura,  terras,  siluas,  et  omnia  quae  ibidem  habuimus,  caldaria  ij,  concas  de 
auricalco  ij,  Cauallum  maurum  j  et  alium  cauallum  graum.  Boum  paria  ij  cum 
bubulco  suo  nomine  maurulo,  et  alio  puero  gaugiosulo.  Puellas  manuales,  bone- 
cundam,  bonosulam.  Porcos,  capras  xx.  Pecora  xl.  Uaccas  v  cum  tauro  suo. 
Ista  omnia  sint  deputata,  uel  data  coniugi  nostrae  ansae,  ut  faciat  exinde  prò  anima 
nostra  et  sua,  in  monasterio  quale  uoluerit,  et  dum  aduixerit  in  eius  sit  potestate. 
Post  eius  discessum  sic  fiat  ut  diximus.  Ad  filiam  meam  theuderiam,  deputamus 
in  massa  salaria  casam,  quae  regitur  per  merculum  et  merum  cum  filiis  suis,  et  cum 
portionibus  eorum  in  integrum,  fundum,  qui  nominatur  occianus,  ad  sanctum  ste- 
phanura  in  luclura.  Iterum  rosae  filiae  nostrae  casara  quae  regitur  per  leminosulum, 
et  ualeriolum  germanos.  Reliqua  mea  substantia,  omnia  sit  in  potestate  filli  mei  petri, 
dum  aduixerit,  usufruendi.  Post  eius  uero  discessum,  omnia,  tam  suprascripta  aecclesia 
quam  substantia  ipsius,  redeant  in  potestate  monasterii  sanctae  mariae  in  sabinis.  In 
monasterio  domini  et  saluatoris,  quod  situm  est  in  laetenano,  deputamus  casalem  no- 
strum in  uilla  ueneria,  quem  habuimus  prope  alipertum  et  teuderadum  germanos, 
cum  terris,  siluis,  et  omnibus  in  integrum.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilia 
sint  omnia  suprascripta,  et  a  nullo  homine  contradicantur.  Et  si  michi  mors  ue- 
nerit,  a  presenti  sit  datus  iste  casalis  in  monasterio  domini  et  saluatoris.  Audualdus 
presbiter  cauallus  j.  lohannes  presbiter  caballus  j.  Teusterius  presbiter  caballus. 
Tcudepcrtus  presbiter  boum  parium  j.  Pueri  liberi:  Gualdepcrtus,  maiulus.  Bonosa 
anelila  dei,  indula  sint  liberae  absque  omni  condicione.  Vnde  prò  stabilitate  uestra 
suprascripta  monasteria  theuserium  presbiterum  notarium  scribendum  postulauimus,  et 


©/ FARFA 


7? 


testes  a  nobis  rogatos  optulimus,  qui  supter  signum  sanctae  ^J»  fecerunt.  Actum  in 
reate,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  ^  Ego  teuderacius  in  hoc  testa- 
mento a  me  facto  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  lupo  clericus  rogatus  a  teuderacio 
manu  mea  subscripsi.  «J»  Ego  iohannes  presbiter  rogatus  a  teuderacio,  manu  mea 
subscripsi.  ij»  Ego  petrus  presbiter  rogatus  a  teuderacio,  manu  mea  subscripsi. 
^  Ego  aderisius  clericus,  prò  ignorantia  litterarum,  rogatus  a  teuderacio,  in  iioc  te- 
stamento propriis  manibus  meis  signum  sanctae  ^  fecj,  et  testis  sum. 


IN  NomNE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnautibus  domuis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo 
propitio,  xj.,  et  viiij.  Ego  in  christi  omnipotentis  nomine  theodicius  gloriosus 
et  summus  dux,  prò  mercede  et  redemptione  piissimorum  domnorum  nostrorum 
regum  ut  supra,  iterum  et  prò  nostra,  licentiam  tribuimus  amodo,  quatinus  iumenta 
de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  hoc  est  turmae  decem, 
debeant  aestiuo  tempore  communiter  cum  iumentis  publicis  reatinis  pabulare,  ubi  ubi 
per  gualdos  publicos,  quo  consueta  sunt  ipsa  iumenta  publica  ambulare.  Similiter 
et  duo  milia  pecora  de  suprascripto  monasterio,  cum  nostris  peculiis  publicis  rea- 
tinis communiter  omni  tempore  debeant  pabulare  in  monte  caluo,  et  in  riuo  curuo, 
postquam  exinde  iumenta  exierint.  Ita  ut  ipsa  iumenta  uel  peculia  monasterii  prae- 
fati,  ut  diximus,  amodo  in  suprascriptis  gualdis  uel  montibus,  cum  nostris  iumentis 
publicis  siue  peculiis,  absque  aliqua  datione  securius  debeant  pabulare.  Quatinus 
ab  hac  die  firma  permaneat  concessio  nostra,  et  a  nullo  castaldio  uel  actore  qui  prò 
tempore  fue^nt  aliquando  contradicatur.  Ex  iussione  suprascriptae  potestatis,  scripsi 
ego  dagarius  notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  anno  ducatus  nostri  in  dei 
nomine  vj,  mense  septembris,  per  indictionem  vj.  Sub  rimone  maripas  nostro, 
feliciter.  (i) 


Documento  76. 

An.  767. 

Tcodicioducadi  Spo- 
leto concede  al  Mona- 
stero il  diritto  di  pa- 
scolo neigiialdi  pubblici 
per  dieci  torme  di  giu- 
menti, e  per  duemila 
pecore  in  Monte  Calvo 
e  Rivo  Curvo. 


Ixxxiiij . 

IN  nomine  domini  dei  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRISTI.  Rcguantibus  domnis  no- 
stris desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio xij.%  et  x\  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spole- 
tani,  mense  februarii,  per  indictionem  vij.  Ego  maurus  filius  cuiusdam  audualdi 
manifestus  sum,  quia  bonae  memoriae  audo  germanus  meus  uendidit  unum  man- 
cipium  meum,  nomine  uuleradam,  cozulo  de  zoccano,  et  dum  minime  ipsam  recol- 
ligere  potuisset,  tradidit  michi  prò  ipsa  puella  in  pretio  terram  in  maliano  modiorum 
uiginti.  Ideoque,  sana  mente  et  spontanea  uoluntate  mea,  uendidi  et  tradidi  tibi, 
halane  abbas  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  uel  cunctae  congregationi 
monasterii,  ipsam  suprascriptam  terram  cum  pomis  et  arboribus  qui  in  ipsa  terra 
stare  uidentur,  ad  pretium  placitum  et  diffinitum  et  in  praesenti  acceptum ,  auri  so- 
lidos  decem,  iumentam  unam,  et  bouem  j  quod  apud  nos  habere  testamur.  Qua- 
tinus ab  hac  die  habeas,  teneas,  possideas,  et  iuri  dominioque  tuo  uendices  ac 
defendas,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro,  uobis,  aut 
successoribus  uestris  aUquando  contradicatur.  Sed  quiqquid  de  ipsa  suprascripta 
terrula  facere  uolueritis,  in  uestra  sit  potestate.    Et  si  aliquis  homo  contra  uos  uel 


D0CUME.\TO  77. 

An.  769. 

Mauro  vende  ai  Mo^ 
nastero  una  terra 
Malliano. 


in 


(i)  Effigie  del  Duca  Teodicio. 


19 


74 


IL  REGESTO 


successores  uestros,  de  ipsa  suprascripta  terra  causare  uoluerit,  promittimus  nos  et 
haeredes  nostros  uobis  antestare  et  defendere,  et  si  non  potuerimus,  dupla  condi- 
cione  uobis  subiaceamus,  de  ipsa  terra  de  qua  agitur  meliorata.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  Signum  ^  manus  mauri  uenditoris  et 
traditoris  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  hisemundus  sculdahis  rogatus  a 
mauro  testis,  manu  subscripsi.  ^  Ego  perto  rogatus  a  mauro  manu  mea  propria 
subscripsi.  ^  Ego  ansifredus  rogatus  a  mauro  manu  mea  propria  subscripsi. 
^  Ego  lupo  rogatus  a  mauro  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  stephanus  notarius 
scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


Ixxxv. 


An.  769-770 
Guiberto  Abate. 


IC  iTAQUE  halanus  praefatus  abbas  in  extremo  obitus  sui  die^  quendam 
aepiscopum  guicbertum  nomine  suasit  facere  promissionem  regulae,  ipsum- 
que  continuo  rudem  adhuc  hospitem  constituit  abbatem.  Qui  per  unde- 
cim  menses  exercuit  tyrannidem.    Et  quia  inconditos  habuit  mores. 


rogantibus  monachis^  iussu  regis  desideri]  ^  alefridus  reatinus  castaldius  eum  de 
monasterio  expulit. 


An.  770-780?  (i) 
Probato  Abate. 


Ixxxvj. 


s 


EPTIMUS  AUTEM  Huic  coNGREGATiONi  PRAEfuìt  probatuSj  per  annos  xj,  ac 
menses  iiij,  diesque  xv.  Obiit  namque  iiij.  idus  augusti  in  pace.  (2)  Electus 
uero  a  fratribus  et  preordinatus  a  domino  in  regimine  patris  eleuatus  cul- 
mine, cooperuit  os  fontis  aquae  manantis  ab  aeuo  et  traxit  aqu^m  a  pristino 
cursu  suo  ab  hoc  loco  miliarios  tres.  Porro  hanc  fabricari  iussit  formam  per 
montis  huius  latera  haesam^  sub  terram  decurrens  constricta^  opitulante  christi 
gratia^  hoc  loco  honeste  fluit  aqua,  Perfecta  est  haec  operatio  Indictione  j.,  anno 
uero  v.°  postquam  domnus  karolus  excellentissimus  rex  italiani  coepit.  (3) 


Ixxxvij , 


Documento  78. 

An.  770. 

Guileramo  conferma 
la  donazione  di  alcune 
vigne  poste  nel  luogo 
detto  Lanciano,  fatta 
da  suo  padre  Coderado 
al  Monastero. 


I 


N  NOMINE  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRISTI.  Rcgnantibus  domuis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filìo  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio  xiij.,  et  xj.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus 
spoletanij  et  uiri  magnifici  hilderici  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  februarii, 
per  indictionem  viij.  Ego  guileramus  filius  cuiusdam  coderadi,  manifestus  sum, 
quia  bonae  memoriae  genitor  meus  superius  nominatus,  in  die  transitus  sui,  depu- 
tauit  prò  animae  suae  remedio  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in 
acutianOj  atque  balano  abbati  uel  congregationi  ipsius  monasterii,  uineas  in  la- 
miano  quas  a  palumbo  germano  suo  in  partem  acceperat,,  ipsas  in  integrum, 
quantum  infra  claustra  pertinet,  siue  de  domo  eulta,  siue  cuiuscunque  portione, 
in  ipso  pio  loco  tradidit  possidenda.  Nunc  autem  ipsam  cartulam  in  ipso  sancto 
loco,  uel  tibi  probato  abbati  per  scriptionem  firmamus.  Quatinus  ab  hac  die  firma 
et  stabilis  permaneat  in  ipso  pio  loco  nostra  traditio,  et  ncque  a  nobis  ncque  ab 


(1)  La  data  della  morte  dell'Abate  Probato  è  incerta. 
V.  Betiimann,  Mon.  Germ.  XI,  p.  529,  nota  6. 

(2)  Ciò  che  segue  fino  alle  parole:  italiam  coepit  fu 


aggiunto  posteriormente  da  Gregorio  con  caratteri  alquanto 
più  piccoli. 

(ì)  Effigie  dell'Abate  Probato. 


Ttl  FARFA 


75 


iillo  haerede  posteroque  nostro  contra  hanc  cartulam  donationis  uel  firmationis  ire 
aut  uexare  permittimus,  sed  omni  tempore  stabilis  permaneat.  Actum  in  ciuitate 
reatina,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  guilerami,  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauit.  Quod  superius  minime  diximus,  a  cuius  parte  cartula  ista 
uexata  fuerit,  dupla  condicione  in  ipso  pio  loco  subiacere  promittimus.  Signum  ^ 
manus  ansperti  gasindii  testis.  ^  Ego  rimo  rogatus  a  guileramo  manu  mea  sub- 
scripsi.  4j»  Ego  atto  rogatus  a  guileramo  manu  mea  subscripsi.  Ego  gode- 
risius  rogatus  a  guileramo  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  arualdus  rogatus  a  gui- 
leramo manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  theoderacius  notarius  scriptor  huius  cartulae, 
post  testivm  roborationem,  compleui  et  dedj. 


Ixxxviij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Regnantibus  domnis 
nostris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo 
propitio  xiiij.j  et  xj.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus 
spoletani,  et  uiri  magnifici  hilderici  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  martii, 
per  indictionem  viij.  Ego  acerisius  filius  cuiiisdam  stephani,  spontanea  uoluntate 
mea,  cogitans  quia  humana  fragilitas  semper  debet  de  mortis  repentinae  casibus 
cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quae  prò  salute  animae  suae  co- 
gnoscit  utilia,  ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum  ut  in  refrigerio  permaneat  semper, 
ne,  arguente  diuina  iussione,  mentis  suae  desideria  non  ualeat  explicare.  Sed  dum 
in  hac  ulta  est  sic  disponat  ut  securus  ambulet,  ne  eum  comprehendant  tenebrae. 
Quapropter  ego  qui  supra  acerisius  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  tra- 
ditione  prò  remedio  animae  meae,  et  offero  in  monasterio  beatae  dei  genitricis 
MARiAE  quod  situm  est  in  acutiano,  uel  ad  cunctam  congregationem  monasterii 
ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  idest  portionem  meam  de  casa  ubi  inhabito 
prope  muros  ciuitatis  reatinae,  cum  ingressu  curtis  et  horto^  omnia  superius  et 
inferius  manentia  cum  solamento  suo.  Simul  et  casam  uaetus  quam  hàbeo  com- 
paratam  a  sicualdo  et  hisemundo  clerico,  cum  terris  et  accessionibus  suis,  simul 
et  terras,  uineas,  prata,  pascua,  siluas,  ripas,  paludes,  oliueta,  casas  colonicias 
uel  peculiares,  arbores  fructiferas  uel  infructuosas,  cum  familiis,  liberis  prò  liberis, 
seruis  prò  seruis,  meam  portionem,  qualiter  nobis  pertinent  nobisque  seruierunt 
siue  in  narnate,  siue  in  sabinis,  siue  in  marsis,  siue  in  interocro,  siue  in  pitiliano, 
cum  portione  de  aecclesia  beati  gregorij,  quantum  in  eodem  loco  habere  uideor, 
tam  de  comparatione,  quam  de  conquisito,  uel  prope  ciuitatem  reatinam,  uel  in 
orbana,  suptus  uiam  et  super  uiam,  et  in  quintiliano,  uel  ubi  ubi  habeo  meam  por- 
tionem, excepto  quod  si  alicui  de  ista  mea  substantia  ante  per  cartulas  contuli.  Nam 
alia  omnia  meae  portionis  superius  scripta,  a  praesenti  die  prò  remedio  animae 
meae  uel  parentum  meorum  offero,  trado  in  monasterio  sanctae  mariae,  sub  ea 
uidelicet  ratione,  ut  dum  ego  qui  supra  acerisius  aduixero,  omnis  mea  portio  in 
mea  sit  potestate  usu  fructuandi  et  meliorandi,  non  alienandi  licentiam  habiturus. 
Post  meum  uero  discessum,  omnia,  sicut  superius  diximus,  in  ius  et  potestatem 
sanctae  mariae  ueniant,  ut  michi  in  futuro  seculo  sit  remedium.  Familia  uero 
mea,  quae  michi  infra  casam  deseruiuit^  tam  masculorum  quam  feminarum,  uolo 
ut  sint  liberi,  qualiter  cartula  eorum  continet.  Peculia  uero  mea  hoc  est  caualli, 
iumenta,  pecora,  porci  uel  quaecunque  intrinsecus  in  die  obitus  mei  inuenta  fue- 
rint,  omnia  in  monasterio  sanctae  mariae  ueniant,  excepto  quod  si  exinde  aliquid  per 
cartulas  alicui  dedero.  Portionem  meam,  quam  habeo  in  Spoleto,  tam  in  aedificiis, 
quam  in  terris,  uineis,  pratis,  pascuis,  siluis,  cultis  uel  incultis,  quaecunque  infra 


Documento  79. 

An.  770. 

Accrisio  dona  al  Mo- 
nastero tutti  i  suoi  beni 
ri  serbandosene  1'  usu- 
frutto durante  la  sua 
vita,  e  per  una  parte  di 
essi  riserbandone  l'usu- 
frutto durante  la  vita 
loro  alle  sorelle  Orsa 
e  Stefania. 


7Ó  IL  \E  GESTO 

territorio  spoletano  habeo^  uolo  atque  decerno  ^  ut  ursa  et  stephania  germanae 
meae^  una  cum  portione  de  aecclesia  sancti  petri,  diebus  uitae  earum,  habeant, 
possideant,  regant  usufructuario  nomine.  Sub  cura  tamen  et  defensione  uel  ordi- 
natione  abbatis  qui  prò  tempore  fuerit  in  ipso  monasterio  sanctae  mariae  in  acu- 
tiano.  Post  earuni  uero  discessum  de  corpore,  omnes  ipsae  res  quas  in  Spoleto 
habere  uideor  meae  portionisj  in  ius  et  potestatem  sanctae  dei  genitricis  mariae 
deueniant  in  acutiano^  excepto  quod  si  exinde  alicui  antea  per  cartulam  aliquid 
contuli.  Haec  omnia  superius  comprehensa^  quaecunque  in  suprascripto  monasterio 
contuli j  dum  ego  aduixero  in  mea  sit  potestate  usufructuandi^  non  alienandi^  sed 
cultandi  et  meliorandi-  Post  meum  uero  discessum  ^  omnia  sicut  in  hoc  testa- 
mento scripta  suntj  in  ius  et  potestatem  in  aeternum  monasterio  sanctae  dei  geni- 
tricis MARIAE  in  acutiano  deueniant^  ut  michi  peccatori  futuro  in  seculo,  dei  genitricis 
intercessionibuSj  ad  remedium  meorum  proliciant  peccatorum.  Quatinus  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio ^  et  neque  a 
nobis  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni 
tempore  stabile  permaneat  in  ipso  uenerabile  loco.  Actum  in  reate_,  mense  et  in- 
dictione  suprascripta.  ^  Ego  acerisius  in  hoc  testamento  a  me  facto  manu  mea 
propria  subscripsi.  {J»  Ego  alefridus  castaldius  rogatus  ab  acerisio  in  hoc 
testamento  testem  me  subscripsi.  ^  Ego  lupo  mazoscanus  rogatus  ab  acerisio 
in  hoc  testamento  testem  me  subscripsi.  ^  Ego  teudemundus  actionarius^  rogatus 
ab  acerisio  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  godifredus  rogatus  ab  acerisio  in  hoc 
testamento  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  lupo  uir  illustris  rogatus  ab  acerisio 
testem  me  subscripsi.  ^  Ego  fulcoaldus  actionarius  rogatus  ab  acerisio  in  hoc 
testamento  prò  ignorantia  litterarum  signum  sanctae  ^  feci.  ^  Ego  stephanus 
notarius  scriptor  huius  testamenti^  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 

Ixxxviiij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRTSTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  in  dei 
nomine  xvj.j  et  xiiij.  Ego  in  dei  omnipotentis  nomine  theodicius  gloriosus  et 
summus  dux,  prò  mercede  piissimorum  domnorum  regum,  iterum  et  prò  nostra, 
donamus  atque  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  situm 
est  in  acutiano,  uel  tibi  uenerabili  uiro,  probate  abbas,  atque  cunctae  congregationi 
eiusdem  monasterii,  gualdum  nostrum  quod  dicitur  alegia,  hoc  quod  exinde  remansit 
de  hoc,  quod  uobis  iam  ante  haec  tempora  a  bonae  memoriae  domno  haistulfo  rege 
datum  et  concessum  fuit  in  ipso  sancto  loco.  Ideo  nos  per  nostrum  praesens  prae- 
ceptum  de  ipso  suprascripto  gualdo  alegia  concessimus  in  ipso  sancto  loco,  uel  ad 
cunctam  congregationem,  omnia  in  integrum  quanta  ad  ipsum  suprascriptum  gual- 
dum pertinere  uidentur,  et  hoc  quod  de  ipsa  mensura  remansit  quando  uobis  antea  * 
per  bonae  memoriae  domnum  haistulfum  regem  in  ipso  sancto  loco  concessus 
fuit,  excepta  uenatione  de  ipso  gualdo,  quam  nobis  reseruauimus  faciendam.  Qua- 
tinus ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  loco,  ut  a 
nullo  castaldie  uel  actore  nostro  contradicatur.  Ex  iussione  suprascriptae  potestatis 
scripsi  ego  luciarius  notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  anno  ducatus  no- 
stri in  dei  nomine  x.°,  mensis  iulii,  per  indictionem  x.  (i) 


Documento  8o. 

An.  772. 

Teodicio  duca  di  Spo- 
leto dona  al  Monastero 
l'intero  gualdo  Alegia 
riservandone  la  caccia. 


(1)  Effigie  del  Duca  Teodicio. 


VI  FARFA 


77 


xc. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  desiderio  et  adelchis  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  propitio  xvj., 
et  xiiij.  Sed  et  temporibus  domni  theodicii  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani,  mense 
martii,  per  indictionem  x.  Ego  vbaldinus  filius  cuiusdam  rodoni,  sana  mente  et 
spontanea  uoluntate  mea,  offero  me  cum  omni  substantia  mea  in  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano  ubi  et  probatus  abbas  esse  uidetur,  et  casas, 
uineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  paludes,  mobilia  uel  immobilia,  omnia  quae 
michi  pertinent,  ut  debeam  seruire  in  casa  sanctae  dei  genitricis  mariae,  sicut  alii 
confratres  faciunt  de  ipso  monasterio,  et  usque  dum  aduixero  in  cella  sanctae  mariae 
in  septepontio  permaneam,  quae  pertinet  ad  uestrum  monasterium,  sic  tamen  ut  ue- 
stimenta  et  calceamenta  de  monasterio  sanctae  mariae  habeam  sicut  alii  fratres,  et 
post  meum  discessum,  omnis  mea  substantia  in  casa  sanctae  dei  genitricis  mariae 
remaneat,  et  neque  a  me  ubaldino,  ncque  ab  uUo  homine  contradicatur  nostra 
offersio.  Et  si  ego  qui  supra  vbaldinus  quoquo  tempore  me  de  ipso  monasterio 
subtrahere  quaesiero,  uel  meam  substantiam  per  superbiam  meam  aut  per  appositam 
personam  quocunque  argumento  ingenii  auferre  uoluero,  componam  in  ipso  mo- 
nasterio auri  solidos  xx.  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  firmitate.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  ubaldini  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  «J»  Ego  pando  uir  illustris  rogatus  ab  ubaldino  manu  mea  subscripsi.  4j»  Ego 
paulus  gasindius  rogatus  ab  ubaldino  manu  mea  propria  testem  me  subscripsi.  ii^  Ego 
teufanius  rogatus  ab  ubaldino  in  hac  cartula  testem  me  subscripsi.  Signum  manus 
fratelli  filli  cuiusdam  anualdi  testis.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae 
post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  8i. 

An.  772. 

Ubaldino  offre  sè  stes- 
so e  la  sua  sostanza  al 
Monastero. 


xcj. 

IN  NOMINE  domini  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Rcgnantibus  domuis 
nostris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus ^  anno  regni  eorum  deo 
propitio  xvij.,  et  xiiij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus 
spoletani,  mense  martii,  per  indictionem  xj.  Ego  hildericus  filius  cuiusdam 
theoderici,  una  cum  genitrice  mea  taciperga  donamus  atque  concedimus  in  aeterna 
traditione,  prò  remedio  animae  nostrae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  sem- 
perque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano,  territorio  sabinensi,  ubi  et  uenerabilis  uir 
probatus  abbas  praeesse  uidetur,  curtem  nostram  quae  uocatur  pontianus  cum  omni 
sua  pertinentia  in  integrum.  Simul  et  curtem  nostram  caeserianum  et  papcianum 
cum  casis  coloniciis  et  terris,  uineis,  siluis,  salictis,  pratis,  pascuis,  cultis  uel  in- 
cultis,  mobilibus  et  immobilibus,  seruis  uel  ancillis,  colonis  uel  colonabus,  aldiis 
uel  aldiabus,  sicuti  nobis  pertinent,  ita  omnia  in  ipso  sancto  monasterio  prò  anima 
nostra  concedimus  a  die  praesenti.  Similiter  et  ego  taciperga,  una  cum  ipso  hil- 
derico  filio  meo,  donamus  atque  concedimus  in  ipso  suprascripto  manasterio,  prò 
anima  nostra,  res  proprietatis  nostrae,  idest  quae  michi  a  genitore  meo  taci- 
perto  contingit,  curtem  nostram  in  lauiano  territorii  sabinensis,  simul  et  ubi  ubi 
per  loca  uel  uocabula  in  finibus  sabinensibus  habere  uisa  sum,  omnem  portionem 
meam  in  ipso  sancto  monasterio,  prò  mercede  animae  nostrae  donamus  possi- 
dendam,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  eulta  et  inculta,  omnia 
meae  portionis  in  integrum  in  suprascripto  sancto  monasterio,  donamus  et  con- 
cedimus possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto 
monasterio  nostra  donatio,  et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  homine  aliquando  con- 

20 


Documento  82. 

An.  773. 

Ilderico  e  sua  madre 
Taciperga  donano  al 
Monastero  le  corti  di 
Ponziano ,  Ceseriano , 
Facciano  e  Laviano. 


78 


IL  \E  GESTO 


tradicatur^  sed  semper  in  perpetuis  temporibus  stabilis  permaneat.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  tacipergae,  quae  hanc  cartulam 
fieri  rogauit.  ^  Ego  hildericus  in  hac  cartula  a  nobis  facta  manu  mea  subscripsi. 
^  Ego  adeodatus  uestararius,  rogatus  ab  hilderico  et  taciperga,  manu  mea  sub- 
scripsi. <J»  Ego  lupo,  rogatus  ab  hilderico  et  taciperga,  manu  mea  subscripsi.  4j»  Ego 
batto,  rogatus  ab  hilderico  et  taciperga,  manu  mea  subscripsi.  Ego  <Jf  trasipertus, 
rogatus  ab  hilderico  et  taciperga,  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  allo,  rogatus  ab 
hilderico  et  taciperga,  manu  mea  subscripsi.  *J»  Ego  petrus,  rogatus  ab  hilderico 
et  taciperga,  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartu- 
lae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


XCl], 


Documento  83. 

An.  773. 

Breve  notizia  di  un 
giuramento  col  quale 
alcuni  testimoni  after- 
mano  che  Strupone  a- 
veva  realmente  donato 
al  Monastero  la  sua  por- 
zione del  casale  Stabe- 
riano. 


I 


N  DEI  NOMINE.  Notitia  brcuis,  qualiter  in  praesentia  uenerabilis  gumperti 
aepiscopi,  teudatì  sculdahis,  leoniani  sculdahis,  arnualdi  de  balba,  petri  filii 
tauri,  leoriani  filii  grimualdi,  audeperti  filii  cuiusdam  ainonis,  et  ahorum  cir- 
cum  astantium,  consignauit  austrepertus  a  parte  monasterii  sanctae  mariae^  per 
Hberorum  hominum  testimonium,  quomodo  strupo  tradidisset  portionem  suam  de 
staberianOj  et  exinde  dicebat  taso  nepos  eius  struponis  quod  non  tradidisset 
suam  portionem  de  suprascripto  casale  in  ipso  n:\onasterio.  Vnde  testimonium  red- 
diderunt  a  parte  monasterii  godefridus,  rimolfus  et  nando  filii  sisonis,  quia  in  no- 
stra praesentia  praedictus  strupo  ipsam  portionem  suam  de  suprascripto  casale 
staberiano  in  monasterio  sanctae  mariae  prò  anima  sua  tradidit.  Vnde  in  prae- 
sentia suprascriptorum  iudicum,  sancta  dei  euangelia  uenerunt,  ut  ipsi  testes 
iurarent  qualiter  testimonium  reddiderunt.  Tunc  ipse  taso  cum  cognouisset  uae- 
ritatem  ipsorum  testimonii,  in  praesentia  suprascriptorum  iudicum  ipsum  sacra- 
mentum  donauit,  et  recepit  a  supradicto  astreperto  launu  manicias  parium  unum. 
Quod  uero  breue,  per  iussionem  domnj  theodicii  gloriosj  ducis,  scripsi  ego  teude- 
lapus  notarius,  in  mense  martii,  per  indictionem  xj.  Actum  in  reate,  feliciter. 
4^  Ego  gumpertus  aepiscopus  in  hoc  breue  manu  mea  subscripsi.  fj»  Ego  theo- 
datus  sculdahis  in  hoc  breue  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  leonianus  sculdahis 
in  hoc  breue  manu  mea  subscripsi. 


xeni. 


Documento  84. 

An.  766.  (i) 

Ilderico  castaido  del- 
la città  di  Rieti  dona  al 
Monastero  una  corte 
situata  in  Ponziano. 


I 


N  nomine  domini  dei  salvatoris  nostri  ihesu  christi.  Regnantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio  viiij.,  et  vij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus 
spoletani,  et  uiri  magnifici  hilderici  castadii  ciuitatis  realinae,  mense  aprilis, 
per  indictionem  iiij.    Ego  hildericus  castaldius,  nullo  me  cogente  ncque  uim  fa- 


(i)  Nel  mese  di  Aprile  del  766  correva  veramente  il 
settimo  anno  del  regno  di  Adelchi,  ma  era  cominciato  il 
decimo  del  regno  di  Desiderio.  I  notai  del  ducato  Spo- 
Ictano  (lo  ripetiamo  ancora  una  volta),  generalmeute  esatti 
nel  segnare  l'indizione,  non  pare  che  lo  fossero  egual- 
mente nel  segnare  gli  anni  dei  regni.  A  spiegare  la  mag- 
gior parie  di  questi  errori  ci  par  congettura  probabile 
questa.  I  notai  sapevano  che  tra  il  principio  del  regno 
di  Desiderio  e  il  principio  del  regno  di  Adelchi  erano  al- 
l'incirca  due  anni  di  distanza,  e  segnavano  gli  anni  dei  regni 
seguendo  quest'idea  approssimativa.    Quanto  al  trovarsi 


in  questa  carta  il  nome  dell'abate  Probato  in  luogo  di 
quello  di  Alano  il  quale  reggeva  il  Monastero  nel  76G; 
questo  è  un  evidentissimo  lapsus  calami  di  Gregorio  Ca- 
tinese.  Egli  che  voleva  seguire  e  che  di  fatto  generalmente 
seguì  l'ordine  cronologico,  aveva  già  incominciato  a  co- 
piare i  documenti  i  quali  si  riferivano  al  tempo  dell'abate 
Probato,  quando  s'avvide  d'aver  lasciato  fuori  questo 
appartenente  al  tempo  di  Alano  predecessore  di  Probato. 
Pose  subito  mano  a  copiare,  la  pergamena  dimenticata, 
ma  per  l' abitudine  già  contratta  dalla  mente  e  dalla  mano 
invece  di  Alano  scrisse  Probato. 


VI  FARFA 


79 


cientej  sed  bona  et  spontanea  uoluntate  mea,  prò  mercede  et  absolutione  animae 
meae,  dono^  trado  atque  concedo  a  die  praesenti  in  aeterna  traditione  in  mona- 
sterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano^  territorio  sabinensi^  ubi  uir  ue- 
nerabilis  probatus  abbas  praeesse  uidetur,  curtem  nostram  in  loco  qui  uocatur 
pontianus,  cum  casis^  uineis,  terriSj  siluis^  pratis^  pascuis^  oliuetis,  ripis^  riuis^ 
cultis  uel  incultiSj  Casas  colonicias  cum  colonis  uel  colonabus,  seruis  uel  ancillis^ 
aldiis  uel  aldiabus.  Omnia  quaecunque  ad  ipsam  iam  dictam  curtem  pertinent  in 
integrumj  ut  diximus,,  prò  anima  nostra  in  suprascripto  monasterio  a  die  praesentj 
donamus  possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto 
monasterio  donum  nostrum,  et  nullo  unquam  tempore  liceat  michi  nolle  quod 
semel  uolui,  sed  semper  firmum  et  stabile  permaneat.  Vnde,  prò  stabilitale  huius 
cartulae,  andream  notarium  scribendam  rogauimus,  et  testes  a  nobis  rogatus  optu- 
limus  qui  supter  manibus  suis  signum  sanctae  i^  fecerunt.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  hilderici  castaldii,  qui  hanc  cartulam 
donationis  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  opterami  testis.  Signum  ^  manus 
pandonis  test,  Signum  ^  manus  probati  testis.  Signum  ^  manus  alcrisi  testis. 
Signum       manus  rimonis  testis.    Signum  ^  manus  gisulphi  testis. 


xeni] . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  salvatoris  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus ,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio  xiiij.j  et  xj.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus 
spoletani,  et  uiri  magnifici  hilderici  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  mail,  per 
indictionem  viij.  Qvisquis  suorum  facinorum  ac  delictorum  pertractans  profunda, 
si  aeterni  regni  beatitudinem  desiderat,  metumque  gehennae  et  uoracis  ignis  in- 
cendia expauescit,  oportet  eum  suae  salutis  tractare  remedium ,  quatinus  hic  ulta 
ualeat  perfrui  bona,  et  illic  regnet  cum  christo,  ne,  urgente  diuina  iussione,  sua  non 
possit  desideria  explicare.  Quamobrem  ego  helina  sanctimonialis  femìna,  dum 
considerassem  fragilitates  hominum  et  seculi  praesentis  reatum,  pertractaui  una 
cum  parentibus  meis  ut  prò  nostris  facinoribus  deo  aliquid  ofFeramus.  Ideo  dono, 
trado  atque  concedo,  in  quantum  iuste  possibilitatem  habeo,  de  substantia  quondam 
patris  mei  taciperti,  quae  michi  a  sorore  mea  in  partem  uenit^  ut  dixi  largior  in 
aecclésia  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quae  sita  est  in  terri- 
torio sabinensi,  loco  qui  dicitur  acutianus,  sub  probato  abbate,  hoc  est  in  sabinis, 
massam  ad  uicum  nouum  in  loco  qui  dicitur  cerritus,  portionem  meam  in  inte- 
grum.  In  narnate  portionem  meam  in  integrum.  In  eciculis  portionem  meam  in 
integrum.  In  amiterno  portionem  meam  in  integrum.  Ad  sanctum  heleuterium^ 
locum  qui  dicitur  ad  campum,  portionem  meam  in  integrum.  Ad  fontanam  sancii 
heleuterii  portionem  meam  de  clausura.  In  carsule  portionem  meam,  tam  de 
monasterio,  quam  de  casis,  uineis  et  terris,  quantum  michi  a  sorore  mea  in  por- 
tionem uenit,  partem  meam  in  integrum.  De  clausura  ad  decempera  portionem 
meam  in  integrum.  In  sabinis  de  similiano  portionem  mem  in  integrum,  et  item 
in  sabinis  de  saliano  portionem  meam  in  integrum.  De  uilla  aljena  portionem 
meam  in  integrum.  In  interocro,  loco  qui  dicitur  pinguis,  portionem  meam  in 
integrum.  Omnes  istas  portiones  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  salictis,  cultis 
uel  incultis,  et  omnia  in  integrum,  exceptis  seruis  uel  anciUis  quos  prò  anima- 
rum  nostrarum  redemptione  liberos  dimittimus,  in  ipso  pio  loco  concedimus  pos- 
sidendas.  Sub  ea  ratione  ut,  dum  ego  iam  fata  helina,  una  cum  matre  mea  teu- 
diperga,  aduixero,  in  nostra  sit  potestate.    Et  si  ego  helina  de  hoc  secolo  mìgrauero 


Documento  85. 

An.  770. 

Elina  monaca  dona 
al  Monastero  le  sue  so- 
stanze in  Sabina  riser- 
hando  l'usufrutto  a  se 
ed  alla  madre  Teudi- 
pcrga  durante  la  loro 
vita. 


8o 


IL  \E  GESTO 


et  remanserit  praedicta  mater  mea  teudiperga^  donec  aduixerit  omnia  ista  su- 
prascripta  in  ulta  sua  habeat  in  sua  potestate.  De  seruis  uero  et  ancillis  qui  in 
suprascriptis  portionibus  esse  noscuntur^  omnes  liberi  permaneant^  et  si  uoluntarie 
in  ipsis  casis  residere  uoluerint^  nulla  eis  super  imposita  sit  in  seruitio  obligatio, 
et  si  de  ipsis  casis  exire  uoluerint^  liberam  habeant  potestatem.  Similiter  de  li- 
beris  et  liberabus^  et  de  manualibus  seruis  uel  ancillis,  uolo  ut  a  matre  mea  di- 
mittantur  liberi.  Post  nostrum  uero  excessum  omnia  ista  suprascripta  capitula 
in  ipso  monasterio  et  in  eius  congregatione  permaneant.  Ita  ergo  ab  hac  die 
firmum  et  stabile  in  ipso  pio  loco  permaneat  donum  nostrum,  et  a  nullo  homine 
contradicatur,  quoniam  haec  feci  cum  concessu  parentum  meorum,  ut  de  nostris 
facinoribus  uenia  nobis  tribuatur  in  futuro ,  ut  in  stabilitate  permaneat  perennj. 
Et,  quod  non  credimus,  si  quoquo  tempore  aliquis  homo  tam  de  parentibus  no- 
stris, quam  etiam  index  qui  praesens  in  tempore  fuerit,  de  ipso  sancto  et  uene- 
rabili  loco,  donum  nostrum  quod  deo  obtulimus  subtrahere  uoluerit,  cum  ipsa 
sancta  et  intemerata  semperque  uirgine  maria  habeat  iudicium  in  praesentia  sal- 
uatoris,  et  habeat  portionem  cum  iuda  traditore  domini  nostri  ihesu  christi,  et  ubi 
illud  libratum  iudicium  datum  fuerit  statuentibus,  a  sinistris  eat  in  ignem  aeternum 
per  eius  iussionem  qui  indicare  ueniet  uiuos  et  mortuos  et  seculum  per  ignem. 
Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  4^  manus  helinae  an- 
cillae  dei  et  sanctimonialis  feminae  donatricis,  qui  hanc  fìrmitatem  in  ipso  sancto 
loco  fieri  rogauit.  ^  Ego  hildericus  uir  magnificus  castaldius  in  hac  cartula  con- 
sentiens,  manu  mea  propria  subscripsi.  <^  Ego  leonianus  rogatus  ab  helina  in 
hac  cartula  manu  mea  propria  subscripsi.  Ego  godifredus  rogatus  ab  helina 
in  hac  cartula  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  goderisius  rogatus  ab  helina  in  hac 
cartula  manu  mea  subscripsi.  Ego  tyberius  rogatus  ab  helina  in  hac  cartula 
manu  mea  subscripsi.  Ego  andreas  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  ro- 
borationem  compleui  et  dedi. 


XCV. 


Documento  86. 

An.  771. 

EUna  monaca  dona 
al  Monastero  le  sostan- 
ze venute  a  lei  dalle  so- 
relle Tacipcrga  e  Lint- 
perga  riserbandone  a  se 
ed  alla  madre  l'uso  du- 
rante la  ior  vita. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  nostris 
desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio  XV.,  et  xij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus  spo- 
letani,  et  uiri  magnifici  hilderici  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  mail,  per  in- 
dictionem  viiij.  Ego  helina  sanctimonialis  femina  filia  cuiusdam  taciperti  prò  remedio 
animae  meae,  dono  et  trado  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  geni- 
tricis  semperque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano,  ubi  et  abbas  probatus  esse  uidetur, 
una  cum  uoluntate  parentum  meorum,  concedo  in  suprascripto  monasterio  res  infra 
nominatas,  hoc  est  in  sabinis  in  massa  ad  uicum  nouum  locum  qui  dicitur  cerritus. 
In  narnate,  et  in  eciculis,  et  in  amiterno,  seu  ad  sanctum  heleutherium,  locum  qui 
uocitatur  campum.  Ad  fontanam  sancti  heleutherii.  De  clausura  simul  et  in  carsule, 
de  monasterio  et  de  clausura  de  decempera.  Iterum  in  sabinis,  in  similiano  et  in 
saliano,  et  in  uilla  aliena  ibidem  in  sabinis.  In  interocro,  loco  qui  dicitur  pin- 
guis.  De  his  omnibus  suprascriptis  rebus  siue  locis  tertiam  portionem  bonae  me- 
moriae  taciperti  genitoris  mei,  quae  michi  a  sororibus  meis  tacipcrga  et  liutperga 
contingit,  ipsam  tertiam  portionem,  et  cultum  uel  incultum,  mobile  uel  immobile, 
et  casas,  uineas,  prata,  siluas,  salicta,  omnia  in  integrum  suprascriptae  portiones 
in  ipso  uenerabili  loco  concedimus  possidcndas.  Sub  ea  uidclicet  ratione  ut,  dum 
ego  iam  fata  helina,  una  cum  genitrice  mea  teudiperga,  aduixcro,  in  nostra  sit  po- 
testate.   Post  nostrum  uero  discessum  omnis  suprascripta  res  sub  potestate  sanctae 


DI  FARFA  8i 

MARiAE  sit.  De  seruis  uero  et  ancillis,  qui  in  praedictis  portionibus  esse  noscuntur, 
uolumus  ut  liberi  permaneant  post  obitum  nostrum.  Quatinus  ab  hac  die  fir- 
mum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  loco,  et  neque  a  nobis,  ncque 
ab  uUo  haerede  posteroque  nostro,  aliquando  contradicatur.  Sed  omni  tempore  sta- 
bile permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^ 
manus  helinae  sanctimonialis  feminae  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  4$»  Ego 
hildericus  castaldius  rogatus  ab  helina  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  hildericus 
uir  magnificus  castaldius  in  hac  cartula  consentiens  manu  mea  subscripsi.  «J» 
Ego  godifredus  rogatus  ab  helina  manu  mea  subscripsi.  Ego  lupo  frater  ipsius 
helinae  rogatus  ab  ipsa,  prò  ignorantia  litterarum  signum  sanctae  <^  feci.  ^  Ego 
alerisius  rogatus  ab  helina  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  tepertus  propria  manu 
mea  subscripsi.  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium 
roborationem  compleui  et  dedj. 

xcvi. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     RcgnantibuS  domnis  no-  Documento  87. 

Stris  desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  prò-  772.  (o 

pitio  xvi. ,  et  xiiij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  dacis  ducatus  Mors'lero^icasli'iePan- 
spoletani,  mense  februarii,  per  indictionem  x.  Ideo  constat  me  landefredum  liu' r  uTu't'ruuo."'''"'^  ^ 
filium  cuiusdam  landemaris  considerantem  dd  misericordiam  et  humanae  fragilitatis 
excessus,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae,  donasse,  tradidisse,  atque  con- 
cessisse  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm 
est  in  territorio  sabinensi,  loco  qui  dicitur  acutianus,  uel  tibi  qui  praesens  es,  vir 
venerabilis  probate  abbas,  uel  successoribus  tuis,  seu  cunctae  congregationi  eiusdem 
sancti  monasterii,  ipsum  casalem  nostrum  qui  dicitur  pantanula,  qui  michi  contingit 
de  meo  conquisilo  ab  aimone  et  anserada,  omnia  in  integrum,  tam  casas  domnicatas 
quam  massaricias,  uineas,  prata,  hortos,  siluas,  pascua.  In  tali  uero  tenore  dona- 
mus  atque  cedimus,  ut  usufructuario  diebus  uitae  nostrae  in  nostra  sit  potestate,  non 
uendendi,  nec  donandi,  neque  commutandi,  nec  per  uUum  ingenium  suptrahendi, 
Sed  cultandi.  Iaborandi  et  meliorandi.  Post  meum  uero  discessum,  omnia  in  inte- 
grum in  ipso  sancto  monasterio  deueniant  permanenda.  Et  nec  ego,  neque  uUus 
parentum  meorum,  aut  aliquis  homo,  uel  quaelibet  persona,  habeat  licentiam  contra 
hanc  cartulam  a  me  factam  ire  aut  suptrahere  de  isto  sancto  monasterio.  Et  si  ego 
per  me,  aut  per  quamlibet  appositam  personam  praesumpsero,  perdam  ipsas  res  quas 
michi  usufructuario  reseruaui,  et  suprascriptus  casalis  in  integrum  remaneat  in  isto 
sancto  monasterio.  Et  si  aliquis  ex  meis  parentibus,  uel  quaelibet  persona  hominum 
suptrahere  uoluerit,  incurrat  in  iram  dei  et  beatae  mariae  ipsius  genitricis,  et  cum 
inda  traditore  habeat  portio'nem.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  in  isto  sancto 
monasterio  sit  nostra  donatio.  Et  nullo  michi  in  tempore  liceat  quod  semel  uolui 
noUe,  sed  in  perpetuis  temporibus  firmissime  permaneat.  Actum  in  suprascripto 
monasterio,  mense  et  indictione  suprascripta,  feliciter.  «Jt  Ego  landifredus  in  hac 
cartula  donationis  a  me  facta,  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  aredisius  rogatus  a 
landifredo  manu  mea  subscripsi.  «J»  Ego  fulcoaldus  rogatus  a  landifredo  manu  mea. 
4^  Ego  hebremundus  rogatus  a  landifredo  manu  mea  subscripsi.  Ego  guideradus 
notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


(i)  Neil' assegnare  la  data  a  questo  documento  ci  si 
presenta  la  solita  alternativa  di  dover  supporre  un  errore 
o  negli  anni  dei  regni  o  nell'indizione.    Noi,  ritenendo, 


come  abbiamo  fatto  per  altri  documenti  precedenti,  più 
probabile  un  errore  negli  anni  dei  regni,  crediamo  giusta 
l'indizione  e  diamo  il  documento  all'anno  772. 

21 


82 


IL  \EGESTO 


XCVl] , 


Documento  88. 

An.  773. 

Testamento  col  qua- 
le Giovanni  arciprete 
della  chiesa  Reatina  do- 
na al  Monastero  la  me- 
tà del  casale  Medianula, 
riserbandone  a  sè  l' usu- 
frutto durante  la  vita. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  no- 
stri desiderio  et  adelchis  filio  eius  piissimis  regibus,  anno  regni  eorum  deo  pro- 
pitio  xvij.,  et  xiiij.  Sed  et  temporibus  domnj  theodicii  gloriosj  ducis  ducatus 
spoletani,  et  uiri  magnifici  alifredi  castaldii  reatinae  ciuitatis,  mense  septembris, 
per  indictionem  xij.  Hvmana  fragilitas  semper  debet  de  mortis  repentinae  casibus 
cogitare,  ut  uoluntatis  suae  dispositionem  sanus  corpore  et  mente  componat,  ne, 
urgente  diuina  iussione,  sua  non  ualeat  desideria  explicare.  Quapropter  ego  iohannes 
ac  si  indignus  archipresbiter  sanctae  aecclesiae  reatinae,  filius  cuiusdam  amaseli,  auxi- 
liante  domino,  sanus  mente  et  integro  sanoque  uigens  Consilio,  memorans  humanae 
conditionis  fragilitatem ,  et  incertos  atque  ineuitabiles  mortis  casus  metuens,  in  hoc 
uolumine  cartulationis  testamentum  feci,  idque  uirum  uenerabilem  theoferium  presbi- 
terum  notarium  nepotem  meum  scribendum  postulaui,  cuique  ipse  subscribens  etiam 
testes  numero  competenti,  prò  legum  solemnitate,  ut  scriberent  rogaui,  quo  testa- 
mento iudicioque  meo,  si  quo  casu  iure  ciuili  quandoquidem ,  si  necesse  fuerit,  pro- 
ferendo, ratam,  firmam  stabilemque  hanc  uoluntatem  meam  in  omnibus  esse  cupio 
ac  uolo.  Donamus  atque  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE  quod  in  territorio  sabinensi  situm  est,  in  fundo  acutiano,  ubi  pro- 
batus  abbas  esse  uidetur,  casalem  in  eodem  territorio  sabinensi  qui  dicitur  medianula, 
casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  salicta,  medietatem  de  ipso  casale,  Domos  cul- 
tiles,  sicut  a  nobis  usquemodo  possessae  sunt,  sic  in  ipso  sancto  monasterio  tradi- 
dimus,  et  de  illa  medietate  ipsius  medianulae,  ubi  coloni  resident,  maurus,  et  gode- 
risius  iohannulus,  et  maurellus,  annualiter  faciant  datum  et  angariam  in  ipso  casale 
cum  opus  fuerit.  Nam  in  alio  loco  angarias  non  persoluant,  excepto  quod  exinde 
bonosulo  clerico  liberto  nostro  donauimus  et  per  cartulam  firmauimus.  Nam  alia 
quae  superius  diximus  in  ipso  monasterio  tradidimus  possidenda.  Et  si  contigerit 
ut  ipsi  coloni  qui  superius  leguntur  de  ipsa  medietate  ubi  resident  exire  uelint, 
habeant  licentiam  exeundi  cum  mobilibus  suis  ubi  uoluerint  ambulare.  Sub  ea  uero 
ratione  haec  tradidimus  in  praedicto  monasterio,  ut  donec  ego  iohannes  ac  si  indi- 
gnus archipresbiter  aduixero,  omnia  in  mea  sint  potestate.  Post  meum  uero  reces- 
sum,  omnia  sicut  superius  legitur,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  in 
perpetuum,  permaneant  abbati  et  monachis  qui  secundum  regulam  et  monachicam 
uitam  ibidem  resederint,  qui  et  prò  nostris  olfensis  cottidiana  deo  offerant  grata 
libamina  et  laudes  incessanter  referant.  Testamentum  factum  et  uerbis  solemnibus 
nuncupatum.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta ,  feliciter.  4j»  Ego 
iohannes  archipresbiter  in  hoc  testamento  a  me  facto  manu  mea  subscripsi.  Ego 
audualdus  presbiter  rogatus  a  iohanne  archipresbitero  in  hoc  testamento  testem  me 
subscripsi.  4j»  Ego  acerisius  presbiter  rogatus  a  iohanne  archipresbitero  in  hoc  testa- 
mento testis  manu  mea  subscripsi.  4j»  Ego  iohannes  presbiter  rogatus  a  iohanne 
archipresbitero  in  hoc  testamento  testem  me  subscripsi.  ^  Ego  gisolfus  sculdahis 
rogatus  a  iohanne  archipresbitero  in  hoc  testamento  testem  me  subscripsi.  4^  Ego 
taco  rogatus  a  iohanne  archipresbitero  in  hoc  testamento  testem  me  subscripsi. 
4$»  Ego  remicisius  rogatus  a  iohanne  archipresbitero  testem  me  subscripsi  in  hoc 
testamento. 


IDI  FARFA 


8^ 


XCVlll. 


IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHESu  ciiRisTi.  Regnante  domno  desiderio  rege,  anno 
regni  eius  xj.  Seu  teudjcii  ducis  ducatus  spoletani,  et  uiri  magnifici  halifredi 
castaldii  cìuitatis  reatinae,  mense  augusti,  indictione  ij.,  feliciter.  In  nomine  do- 
mini commutauerunt  inter  se,  taco  filius  cuiusdam  teudiperti  habitator  ciui- 
tatis  reatinae,  et  probatus  abbas  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  territori! 
sabinensis  loco  ubi  dicitur  acutianus.  Cui  dedit  taco,  in  commutationis  nomine,  pro- 
bato  abbati,  omnia  in  integrum,  quantacunque  habuit  et  possedit  in  casale  culiano 
territorii  sabinensis,  una  cum  casis,  aedificiis,  curtibus,  hortis,  uineis,  territoriis, 
cultis  uel  incultis,  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis,  oliuarum  arboribus  et  po- 
miferis,  ripalibus,  coronis,  caespitibus,  aquis  aquarumque  decursibus,  uel  accessionibus 
suis.  Et  professus  sum  ego  qui  supra  taco,  quia  in  suprascripto  casale  culiano,  una 
cum  casis  et  familiis,  nichil  michi  neque  haeredibus  meis  reseruaui,  sed  tibi  pro- 
bato  abbati  ad  partem  iam  dicti  monasterii,  uel  posteris  tuis,  in  integrum  dedi  in 
commutatione  qualiter  superius  legitur.  Vnde  ad  uicem  recepì  ego  qui  supra  taco 
a  te  domno  probato  abbate  una  cum  congregatione  monachorum  a  parte  monasterii 
sanctae  mariae.  Idest  uestram  portionem  in  casale  qui  dicitur  cordale  in  ciuitate 
reatina,  a  latere  fluminis  mellini,  una  cum  casis,  aedificiis,  curtibus,  hortis,  uineis, 
territoriis,  cultis  uel  incultis,  arboribus  pomiferis,  ripalibus,  et  accessionibus  suis  in 
integrum.  Vnde  spondemus  atque  promittimus  nos  commutatores  ut  ipsas  commu- 
tationes  nostras  ab  omni  homine,  alter  alteri  inuicem  defendamus.  Et  si  contra  al- 
terum  alter  agere  aut  causare  uoluerit,  et  a  quocunque  homine,  si  ego  taco,  uel 
mei  haeredes  defendere  non  potuerimus,  promittimus  componere  tibi  probato  abbati 
uel  posteris  tuis  ad  partem  monasterii,  ipsas  suprascriptas  res  in  duplum  in  quantum 
melioratae  fuerint  sub  aestimatione.  Actum  in  ciuitate  reatina,  mense  et  indictione 
suprascripta,  feliciter.    ^  Ego  taco  qui  hanc  cartulam  commutationis  fieri  rogaui. 

Ego  teudemundus  sculdahis  rogatus  a  tacone  testem  me  subscripsi.  ^  Ego  gi- 
sulphus  sculdahis  rogatus  a  tacone  testem  me  subscripsi.  ^  Ego  opteramus  ro- 
gatus me  testem  subscripsi.  ^  Ego  stephanus  notarius  rogatus  a  suprascriptis,  huius 
cartulae  commutationis  scriptor,  post  traditam  alterius  alteri,  compleui  et  dedi. 


Documento  89. 

An.  764?  (I) 

Tacone  di  al  Mona- 
stero il  casale  Culiano 
in  cambio  della  porzio- 
ne del  casale  Cordalo 
posseduta  dal  Mona- 
stero. 


XCVlll] . 

ADRIANVS  AEPISCOPVS  SERVVS  SERVORUM  DEL  Prosato  religioso, 
deo  amabili,  abbati  uenerabilis  monasteri]  sanctae  dei  genitricis  sempcrque 
uirginis  MARIAE  dominae  nostrae,  siti  territorio  sabinensi,  et  per  eum  in 
eodem  uenerabili  monasterio,  in  perpetuum.  Cvm  maxima  nobis  soUi- 
citudinis  curam  insistit  soUertia  atque  efficaci  studio  erga  diuersa  sanctorum  loca 
soUicitudinem  gerendi  et  indeficienter  praecogitandi,  ne  in  rebus  uel  possessionibus 
atque  caeteris  eis  perfinentibus  utilitatum  stipendiis,  aliquando  commoditatis  iactura, 
per  quarundam  insurgentium  causarum  euentus,  quoque  modo  inferatur.  iccirco 
congrua  nos  procul  dubio  considerationis  censura  conuenit  eorum  salutis  integritatem 
procurare,  et  omnes  quae  cuncfis  retro  temporibus  super  euenerint  causas  iustitiae 


Documento  90. 

An.  772. 

II  pontefice  Adriano  I 
concede  che  le  cause 
del  Monastero  siano  de- 
ferite al  priore  del  Ve- 
stiario di  Santa  Chiesa. 


(i)  L'anno  undecimo  del  regno  di  Desiderio,  (di  Adel- 
chi qui  non  si  fa  parola),  l'indizione  seconda,  e  la  men- 
zione dell'abate  Probato  sono  indicazioni  cronologiche 
tanto  discordanti  fra  loro,  da  lasciar  poca  speranza  di  deter- 
minare con  certezza  la  data  di  questo  documento,  del  quale 
il  Galletti,  il  Fatteschi,  il  Troya,  e  il  Bethmann  non  hanno 


parlato  affatto.  Ritenendo,  come  abbiam  fatto  finora,  notata 
esattamente  l'indizione  dovrebbesi  assegnarlo  all'anno  764. 
In  tal  caso  conviene  credere  posto  1'  undecimo  anno  del 
regno  di  Desiderio  in  luogo  dell'ottavo  e  il  nome  dell'abate 
Probato  in  luogo  di  quello  di  Alano. 


84 


IL  \E  GESTO 


telo  abscidi,  atque  sub  aequitatis  intuita  definiri,  ut  ex  hoc,  et  eorundem  uenera- 
bilium  locorum,  maxime  in  quibus  multitudo  congregationum  seruorum  dei  mona- 
chorum  consistens,  sedulas  redemptori  nostro  referre  uidentur  laudes,  stabilitatis  in- 
tegritas  proficiat,  nobisque  ob  huius  pii  operis  quod  gerimus  studium,  copiosa  in 
sidereis  arcibus  a  rerum  omnium  opifice  domino  deo  nostro  ascribatur  remuneratio. 
Ideo  constat,  deo  amabilem  religiositatem  tuam,  nobis  intimasse  plura  incommoditatis 
damna  uestrum  praelatum  uenerabile  monasterium,  in  suis  utique  utilitatibus,  in  eo 
quod  plures  ac  diuersi  nefarii  homines  nostrae  romanorum  reipublicae,  tam  per  furta, 
quamque  per  alias  peruersas  operationes  plura  mala  eidem  sancto  ingerere  noscuntur 
monasterio.  Vnde  crebro  a  tua  religiositate  nobis  hac  de  re  interpellatio  facta  est, 
ut  nostro  intuita  earundem  causarum  merita  perpendentes,  uestro  studeremus  mo- 
nasterio iustitiam  faciendi.  Quod  quidem  nos,  diuersis  super  ingruentibus  causis, 
ex  omni  parte  praeoccupati,  nequaquam  continuo  in  uestris  decidendis  causis  no- 
strum accomodare  ualuimus  auditam.  Pro  quo  laboriosae  tuae  religiositati,  uel  di- 
rectis  a  te  monachis  utile  esse  uidetur,  dum  dilationis  mora  ad  easdem  uestras  decidendas 
causas  prouenire.  Et  ecce  obnixe  nos,  religiosissime  dei  cultor,  dinosceris  poposcisse, 
ut  ex  nostri  persona  studuissemus  ad  erari  (i),  qui  sine  nostra  inquietudine  easdem 
uestras  causas  subtiliter  perscrutare,  uobisque  iustitias  facere  deberet.  Quod  quidem 
libentissime  tuae  religiositatis  precibus  annuentes,  id  quod  a  te  expetitum  est  effectui 
mancipauimus,  constituentes  ex  nostri  persona  miccionem  notarium  regionarium  et 
priorem  uestiarij  sanctae  ecclesiae,  atque  eius  omnes  successores  apostolicae  sedis 
uestiarii  priores,  ut  quotiens  quaecunque  causa  uestro  monasterio  accesserit,  con- 
festim  ad  eos  omni  in  tempore  monachi,  atque  missi  ipsius  monasterii  adueniant, 
suasque  iilis  referant  causas,  et  ab  ipsis  prioribus  uestiarii  proprias  iustitias  reci- 
piant.  Vnde  ecce,  auctoritate  beati  petri  principis  apostolorum,  cuius,  licet  immerhi, 
deo  tamen  dignante,  uices  gerimus,  ita  decernentes  sancimus,  ut  odatus  (2)  fide- 
lissimus  noster  miccio  prior  uestiarii,  uel  omnes  qui  prò  tempore  post  eius  discessum 
priores  uestiarii  extiterint,  licentiam  habeant  potestatiue  distringendi  tam  aecclesiasticam 
personam,  quanque  ex  militia  existentem,  uel  etiam  famulum  aecclesiae,  aut  seruum 
cuiusquam,  siue  ex  ciuitate  romana,  seu  de  diversis  caeteris  locis  et  ciuitatibus  istius 
nostrae  romanae  reipublicae,  siue,  ut  dictum  est,  liber,  siue  seruus  fuerit,  et  de  prae- 
senti  absque  qualibet  anteposita  occasione,  ipse  prior  uestiarii  qui  in  tempore  fuerit, 
sine  inquietitudinis  molestia  beatissimorum  pontificum,  qui  in  tempore  apostolatus 
culmen  gesserit,  plenarias  iustitias  tam  de  furtis,  quam  de  aliis  super  accidentibus 
causis,  partis  monasterii  uestri  sanctae  dei  genitricis  perpetuis  temporibus  usque  in 
finem  secali  studeant.  Et  quodcunque  ab  eisdem  prioribus  uestiarii  prò  eiusdem 
uestri  monasterii  perficiendis  iustitiis  diffinitum  fuerit,  irrefragabiliter  persista!  corro- 
boratum.  Haec  uero  quae  a  nobis  prò  salute  antefati  uenerabilis  monasterii  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  dominae  nostrae  statuta  sunt,  decernentes 
coram  deo  uiuo,  et  eius  futuro  iudicio  promulgamus,  firmìter  permanenda.  Et 
neque  ullus  successorum  nostrum  pontificum,  uel  alia  quaecunque  magna  parua- 
que  persona,  cuiuscunque  sit  dignitatis,  quoquo  modo  praesumat  contra  haec  quae 
a  nobis  statuta  sunt  penitus  agere.  Sed  neque  prior  uestiarii  qui  prò  tempore  fuerit 
neglectum  ponere  audeat,  ad  faciendas  eidem  sancto  monasterio  plenarias  iustitias. 
Nani  si  quis,  quod  non  optamus,  nefario  temeritatis  ausu,  praesumpserit  haec  omnia 
a  nobis  statuta  atque  confirmata  refragare,  uel  in  quoquam  transgrcdi,  sciat  se 
auctoritate  beati  petri  principis  apostolorum  anathematis  uinculo  esse  innodatum,  et 


(1)  Così  nel  Codice.   Nel  Chroiticon  (V.  la  nota  alla  pag.  85)  leggesi  ad  aeravi. 

(2)  Così  nel  Codice  del  Regesto  e  in  quello  del  Chronicoii. 


VI  FARFA 


85 


a  regno  dei  alienum,  atque  cum  diabolo  et  omnibus  impiis  aeterno  incendio  depu- 
tatum.  At  uero  qui  obseruator  istius  nostri  apostolici  constituti  extiterit,  diuina  pro- 
tectione  adiutus,  suorum  ueniam  consequi  delictorum,  et  uitam  mereatur  adipisci 
aeternam.  ^  Bene  ualete.  Data  x.  kalendas  martii,  Imperantibus  donino  nostro  piis- 
simo augusto  constantino  a  deo  coronato  magno  imperatore  anno  liij.,  et  post  con- 
sulatum  eius  anno  xxxiij.  Sed  et  leone  magno  imperatore  eius  filio  anno  xxj.  In- 
dictione  x.  (i) 


IN  NOMINE  DOMINI   DEI  SALVATORIS   NOSTRI   IHESU   CHRISTI.     TempOribuS  ter   beatis-  Documento  91. 

simi  et  coangelici  domni  adriani  pontificis  et  uniuersalis  papae.    Ego  in  dei  A"-  774- 

nomine  hildeprandus  gloriosus  dux,  magnum  remedium  esse  confidimus,  qui  de  spiiefodoiTa  auionl- 

mamona  iniquitatis  huius  ad  celestia  transire  potest,  ideoque  ad  postulationem  Tancies,  ' ]a  cliicsa  di 

...  ,  j  .  .  S.  Angelo  c  alcuni  al- 

tuam,  anastasi  religiose  monache,  concedimus  atque  donamus  in  monasterio  sanctae.  tri  bcm. 
dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  et  viro  venerabili  probato  abbatj,  atque  cunctae 
congregationi  ipsius  monasterii,  hoc  est  gualdum  nostrum  qui  cognominatur  tancies 
positum  in  territorio  reatino,  ipsum  cum  aecclesia  sancti  angeli,  seu  cripta  illius, 
omnia  qualiter  hactenus  ad  publicum  pertinere  dinoscitur,  eidem  coenobio,  seu  ue- 
nerationi  uestrae,  concedimus  possidendum.  Simul  et  confirmamus  in  ipso  sancto 
loco,  uel  uobis,  piscatores  in  marsis,  in  loco  qui  dicitur  secundinus,  casam  astisii, 
et  casam  munuli,  et  casam  genualdi,  cum  uxoribus  et  filiis  suis   (2) 


CV. 


IN  DEI  NOMINE.  Regnante  domno  nostro  Karolo  uiro  excellentissimo  rege,  anno 
regni  eius  in  dei  nomine  ij.  in  italia,  mense  iulii,  per  indictionem  xiij.  Sapien- 
tium  est  prò  futuris  casibus  uigilare,  et  dum  ad  terrena  tendimus,  de  cadesti 
gratia  nobis  oportet  cogitare,  ut  grauiora  pondera  peccati  abicere  possimus.  Ideo- 
que nos  almo  uoltarius  habitator  castri  uiterbij ,  una  cum  filio  meo  petro  clerico,  of- 
ferimus  nos  cum  omnibus  rebus  uel  substantiis  nostris  in  monasterio  sanctae  dei 


Documento  92. 

An.  775. 

Aimone  di  Viterbo  e 
'  suo  figlio  Pietro  ch'e- 
rico  offrono  se  stessi  e 
le  loro  sostanze  al  Mo- 
nastero. 


(1)  Effigie  del  Pontefice  Adriano  I. 

(2)  Con  queste  parole  che  sono  scritte  in  fine  della 
seconda  colonna  della  pagina,  s'interrompe  il  diploma 
del  Duca  Ildeprando.  La  mancanza  di  una  carta  ci  toglie 
il  rimanente  del  diploma  d' Ildeprando  e  i  seguenti  docu- 
menti ci,  cii,  ciii  e  ciiii  della  numerazione  Gregoriana  che 
vengono  appresso.  Il  diploma  d' Ildeprando  però  non  può 
dirsi  interamente  perduto.  Ne  resta  un  sunto  abbastanza 
lungo  dato  da  Gregorio  stesso  nel  Chronicon  Farfense. 
Questo  sunto  può  servire  a  completare  il  frammento  del 
diploma  originale  stampato  qui  sopra,  e  noi,  quantunque 
sia  già  edito  dal  Muratori  col  resto  del  Chronicon  (Rer. 
Ital.  Scrip.  T.  II,  P.  II,  col.  348),  lo  riproduciamo  dall'au- 
tografo Gregoriano  del  Chronicon  conservato  ora  in  Roma 
nella  Biblioteca  Nazionale  Vittorio  Emanuele  tra  gli  altri 
mss.  Farfensi  e  distinto  colla  segnatura  provvisoria  :  Farfa  i . 

Fol.  43.»  r."  Hildeprandus  quoque  gloriosus  dux  per 
praecepti  conjìrmationem ,  et  ad  anastasii  religiosi  mo- 
nachi postulationem,  concessit  in  hoc  monasterio,  et  uene- 
rabili  abbati  probato,  gualdum  qui  cognominatur  tancia 
positum  in  territorio  reatino,  cum  aecclesia  sancti  angeli 
seu  cripta  illius.  Cuius  fines  in  alio  sic  reperiuntur  prae- 
cepto.  In  primis  a  cancello  sancti  angeli  in  arcum  sancti 
angeli,  deinde  in  aquam  de  meianula.  Deinde  in  confì- 
nium  cisternulae.  Deinde  per  serram  caluisiae.  Deinde 


in  aquam  uenatoris.  Deinde  in  caput  scurusae.  Deinde 
in  aquam  plumbiolae.  Deinde  in  uadum  maianili.  Deinde 
in  lacum  maianili.  Deinde  in  hilicem  conjìnialem.  Deinde 
in  pedem  maianili  per  semitam  quae  diuidit  inter  sindol- 
fum  et  ipsum  gualdum.  Deinde  in  caesam  per  fagitum. 
Deinde  in  fossatum  numisiani.  Deinde  inter  fagitum  et 
epreium  et  redit  in  aquam  antinianam.  Deinde  in  puteinn. 
Deinde  in  computum  cuculi.  Deinde  in  canccllos  ordialcs. 
Deinde  in  caput  de  computo.  Deinde  in  caput  rosarii  sub 
maccla.  Deinde  sub  aquam  frigidam  in  fossatum,  et  inde 
in  pendinum,  usque  in  caneriam,  et  ex  inde  in  genestritum 
et  luparinum,  seu  adeodatum.  Deinde  sub  saxos  teudera- 
Cini,  et  aionis.  Deinde  per  fossatum  in  uiam  publicam , 
recte  in  saxa,  inter  rimonem  et  ipsum  gualdum.  Deinde 
in  caput  fenestellae ,  et  tunc  in  caput  de  fungila,  per  ual- 
lem  geminam  redit  in  cancellum  sancti  angeli.  Haec  tra- 
dita sunt  per  rimonem  castaldum,  ex  iussione  sapradicte 
potestatis,  in  hoc  sancto  monasterio.  Et  per  primum  iam 
dictum  praeceptum  confirmauit  idem  dux  piscatores  in 
marsi,  ubi  dicitur  secundinus  casam  astisii,  et  casam  mu- 
nuli, et  casam  genualdi  cum  uxoribus  et  filiis,  et  por  t  ione 
eorum.  Et  duas  casas  in  iuliano,  et  aliam  in  ualeriano 
in  fìnibus  ciuitatis  reatinae.  Et  in  tnodiano  terras  mo- 
diorum  centum,  ubi  est  metatus  luceradi  cauallarij.  Et 
unam  curtem  in  nautona  in  finibus  reatinis. 

22 


86 


IL  %EGESTO 


genitricis  mariae  finibus  spoletanis,  territorio  reatino,  loco  ubi  dicitur  acutianus,  et 
ubi  probatus  uir  uenerabilis  esse  uidetur  abbas,  et  donamus,  cedimus  atque  tradi- 
dimus  a  praesenti  die  omnes  pecunias,  uel  substantias,  et  pertinentias  nostras  in  in- 
tegrum,  tam  casas  utensilium,  quam  et  familiarum,  et  peculia,  ferramenta,  uasa  lignaea 
et  fictilia,  campos,  prata,  uineas,  siiuas,  pascua,  aquas,  aquarumque  decursus,  se- 
seque  mouentes,  quibusque  locis  uel  finibus,  aut  ubicunque  habere  et  possidere 
uisi  sumus,  tam  hic  in  uiterbio,  quamque  in  tuscana,  orda,  seu  castro,  atque  super 
alpes,  et  aliis  quibusque  locis  uel  finibus  langobardorum ,  nostra  pertinentia  esse 
uidetur,  tam  ex  iure  parentum  quam  ex  comparatione  uel  ex  dono  regum,  seu 
quicquid  de  coniuge  mea  bonae  memoriae  anstruda  michi  attingit.  Nec  non  quae- 
cunque  nobis  singuli  homines  debitis  dare,  una  cum  oratoriis  uel  pertinentiis  eorum 
in  integrum,  anteposita  portione  mea,  qui  supra  aimonis,  de  oratorio  sancti  salva- 
toris  territorii  tuscanensis,  quam  parentes  suprascriptae  mulieris  meae  a  fundamento 
aedificauerunt,  seu  et  portione  mea  de  curte  in  tarnano,  et  calbitiano  cum  suis  per- 
tinentiis, unde  iam  antea  iudicatum  emisi  monasterio  sancti  saluatoris  territorii  rea- 
tini, ubi  atroaldus  uenerabilis  abbas  esse  uidetur,  quod  uolo  ut  sic  permaneat,  sicut 
in  ipso  iudicato  continetur  diebus  uitae  meae.  Nam  quicquid  de  istis  suprascriptis 
tribus  locis,  idest  de  oratorio  sancti  saluatoris,  tornano  et  caluitiano,  in  portionem 
petro  filio  meo  contingere  uidetur,  uolumus  ut  ambae  partes  a  praesenti  die  sint  in 
potestate  et  iure  suprascripti  monasterii  sanctae  mariae,  seu  et  probati  abbatis  uel 
cunctae  congregationis  eius.  Nam  alia  omnia  in  integrum  sint  in  potestate  praedicti 
monasterii  sanctae  mariae,  sicut  supra  legitur  uel  cunctae  congregationi  eius.  Quam 
uero  cartulam  donationis,  seu  dispositionis,  et  olfersionis,  iohannes  notarius  scribens 
dictauit,  et  supter  coram  testibus  propriis  manibus  confirmans  roborauit,  et  testibus 
a  nobis  rogatis,  stipulationem  et  sponsionem  solemniter  imposuit.  Actum  in  castro 
uiterbii.  Signum  ^  manus  aimonis  qui  hanc  cartulam  donationis  et  oblationis  fieri 
rogauit.  Signum  ^  manus  petri  clerici  nescientis  litteras  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  «J»  Ego  petrus  vir  venerabilis  archipresbiter  rogatus  ab  aimone  et  petrone 
in  hac  cartula  dispositionis  manu  mea  subscripsi.  Signum  ^  manus  minconis  bisca- 
rionis  curtis  regiae  uiterbensis  uiri  deuoti  (  i  )  testis.  Signum  <J»  manus  leoniperti  pro- 
curatoris  testis.  ^  Ego  tinca  locipositus  castri  uiterbii  rogatus  ab  aimone  et  petrone 
in  hac  cartula  donationis  seu  oblationis  me  testem  subscripsi.  «J»  Ego  ragipertus 
rogatus  ab  aimone  et  petrone  in  hoc  scripto  me  testem  subscripsi.  ^  Ego  herme- 
pertus  rogatus  ab  aimone  socero  meo,  in  hac  cartula  consentiens,  me  testem  subscripsi. 
^  Ego  causio  rogatus  ab  aimone  et  petrone  in  hac  cartula  oblationis  et  donationis 
me  testem  subscripsi.  Ego  iohannes  notarius,  qui  hanc  dispositionem  scripsi, 
compleui  et  dedj. 


CV] 


Documento  93. 

An.  776. 

Ildcprando  duca  di 
Spoleto  dona  al  Mona- 
stero una  massa  in  Sa- 
bina ed  il  casale  deno- 
minato Canale. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  Karolo 
excellentissimo  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia 
deo  propitio  ij.  Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  et  summus  dux  du- 
catus  spoletani.  Monasterio  beatae  semperque  uirginis  mariae  dei  genitricis, 
sito  in  finibus  ducatus  nostri  spoletani,  loco  qui  dicitur  sabinis,  et  viro  venerabili 
probato  abbati,  seu  cunctae  congregationi  monachorum.  Postulauit  nobis  ueneratio 
tua  per  aimonem  monachum  uestrum,  ut  in  ipso  sancto  loco  donare  dignaremur  in 
suffragio  fratrum,  massam  nostram  ibidem  in  sabinis,  in  integrum,  in  qua  est  aec- 


(i)  Il  Codice  ha  ud. 


VI  FARFA  87 

desia  sancti  ulti  super  pharpham,  quae  est  designata  loca.  Ab  uno  latere  usque 
ad  silicem  qui  uadit  ad  monumentum  longum,  et  ab  alia  parte  usque  ad  riuum 
curuum,  et  ab  alia  parte  usque  ad  riuum  de  cancellis,  ambo  reuertentes  in  tyberim. 
Nos  etiam  considerantes  mercedem  excellentis  regis  nostri,  seu  animae  nostrae,  ob 
amorem  dei  genitricis  mariae,  attendentes  quia  congregatio  monachorum  ibidem 
consistentium  cottidie  prò  incolumitate  regis  nostri,  seu  nostra,  orare  non  cessat, 
Ideo  per  hoc  praeceptum  potestatis  nostrae  donamus  atque  concedimus  ad  ipsum 
sanctum  locum  ipsam  supradiclam  massam  una  cum  aedificiis,  familiis,  seruis  prò 
seruis,  liberis  prò  liberis.  Simul  et  casales  cunctos  ad  ipsam  massam  pertinentes, 
cum  mobilibus  uel  immobilibus,  seseque  commouentibus,  omnia  in  integrum,  quanta 
ad  ipsam  massam  pertinere  noscuntur.  Simul  et  donamus  uobis,  et  in  ipso  prae- 
dicto  sabinensi  de  nostro  publico,  fundum  pontianum  cum  aecclesia  sancti  ualentini 
in  integrum,  et  casalem  nostrum  qui  dicitur  serranus  in  integrum,  et  casalem  no- 
strum qui  dicitur  canalis,  ubi  est  aecclesia  sancti  heleutherii  cum  omni  integritate 
sua,  una  cum  aedificiis,  familiis,  seruis  prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  colonis  uel 
colonabus,  arboribus  fructiferis  uel  infructiferis,  uineis,  casis,  terris,  pratis,  pascuis, 
campis,  siluis,  cultis  uel  incultis,  mobilibus  uel  immobilibus,  omnia  ad  ipsos  casales 
pertinentia,  in  integrum  prò  anima  excellentissimi  regis  nostri,  et  nostra,  ad  praesens 
tradidimus  in  perpetuum  in  suprascripto  monasterio  possidenda.  Quatinus  ab  hac 
die  habens  nostrum  ipse  sanctus  locus  cessionis  praeceptum,  securius  possideat,  ut 
nuUus  castaldius,  uel  actionarius  noster,  ncque  ullus  homo,  contra  nostrum  prae- 
sens praeceptum  audeat  ire  quandoque,  sed  omni  tempore  firmum  et  stabile  de- 
beat permanere.  Datum  iussionis  in  Spoleto,  in  palatio,  mense  ianuarij,  per  indictio- 
nem  xiiij.  Anno  ducatus  nostri  in  dei  nomine  iij."  Sub  rimone  castaldio.  Quod  uero 
praeceptum  ex  iussione  supradictae  potestatis ,  ego  aderis  notarius  scripsi ,  feliciter.  (  i  ) 

cvij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     Regnante  domUO  KaROLO  nocuMENTo  94. 

excellentissimo  rege  francorum  atque  langobardorum ,  anno  regni  eius  in  Italia  "^"^ 

deo  propitio  ij.    Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  et  summus  dux  du-  spoieTo"^ d"o1i°a  al  Mona- 

,          .                  .      •       ì       ^                                      ........                        .  stero  la  corte  detta  Val- 

catus  spoletani  monasterio  beatae  semperque  uirginis  dei  genitricis  mariae  sito  lame  e  i  beni  pubblici 

.      ^    ..  .  .  ,  .   j.   .  ,r  .  ....  .  di  Pitiliano. 

m  nnibus  ciuitatis  nostrae  reatinae,  loco  qui  dicitur  sabinis,  et  uiro  uenerabili  probato 
abbati,  seu  cunctae  congregationi  monachorum.  Postulauit  nos  ueneratio  tua  per 
aimonem  monachum  tuum,  ut  in  ipso  sancto  loco  donare  deberemus  curtem  no- 
stram  in  suffragio  fratram,  quae  uocitatur  uallantis.  Nos  etenim  considerantes  mer- 
cedem excellentissimi  regis  nostri,  seu  et  animae  nostrae,  ob  amorem  dei  genitricis 
mariae,  et  attendentes  quia  congregatio  monachorum  ibidem  consistentium  cottidie 
prò  incolumitate  regis  nostri,  seu  et  nostra,  orare  non  cessat.  •  Ideo  per  hoc  prae- 
ceptum potestatis  nostrae  donamus  atque  cedimus  ad  ipsum  sanctum  et  uenerabilem 
locum,  supradictam  curtem  quae  uocitatur  uallantis,  una  cum  aedificiis,  familiis,  ser- 
uis prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  simul  cum  casalibus  cunctis  ad  ipsam  curtem 
pertinentibus,  cum  mobilibus  et  immobilibus  seseque  mouentibus  rebus,  omnia  in  inte- 
grum quae  ad  ipsam  curtem  pertinere  uidentur.  Simul  et  donamus  hominem  no- 
strum publicum  qui  dicitur  ciurius,  in  loco  qui  uocitatur  pitilianus  ad  sanctum 
gregorium,  cum  cunctis  terris  publicis,  quantae  ibidem  in  pitiliano  ad  publicum  per- 
tinent,  una  cum  aedificiis,  familiis,  seruis  prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  arboribus 
fructiferis  uel  infructiferis,  uineis,  casis,  pratis,  siluis,  pascuis,  aquis,  omnia  in  in- 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


88 


IL  \EGESTO 


tegrum,  quanta  ibidem  ad  publicum  pertinent,  prò  anima  excellentissimi  regis  no- 
stri, seu  et  nostra,  ad  praesens  tradidimus  in  perpetuum  in  supradicto  monasterio 
possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  habens  nostrum  ipse  sanctus  locus  cessionis  prae- 
ceptum,  securius  possideat.  Et  nullus  castaldius,  atque  actionarius  noster,  neque  uUus 
homo  contra  nostrum  praesens  praeceptum  audeat  ire  quandoque,  sed  omni  tem- 
pore firmum  et  stabile  in  ipso  sancto  loco  debeat  permanere.  Datum  iussionis 
spoleti  in  palatio,  mense  ianuarii,  per  indictionem  xiiij.,  anno  ducatus  nostri  in  dei 
nomine  iij.  Sub  rimone  castaldio.  Quod  uero  praeceptum  ex  iussione  suprascriptae 
potestatis  ego  aderis  notarius  scripsi.  (i) 


CVllj , 


Documento  95. 

An.  776. 

Breve  notizia  di  una 
controversia  tra  il  Mo- 
nastero, e  Ilderico  scul- 
dascio  e  Agione  rappre- 
sentanti della  chiesa 
episcopale  di  Rieti  pel 
casale  Balberiano. 


I 


N  DEI  NOMINE.  NoTiTiA  breuis  memoratorii,  qualiter  nos  probatus  abbas  mo- 
nasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  constitutum  habuimus  cum  hilderico  scul- 
dahis,  et  agione  dicto  de  casale  balberiano,  qui  fuit  de  curte  germaniciana. 
Quatinus  iudicium  exinde  haberemus  in  praesentia  domni  hildeprandi  ducis 
nostri.  Unde  ego  abbas  iam  per  tres  uices  in  constituto  parati  fuimus,  et  per  quin- 
decim  dies  bine  in  spoletum  morati  sumus,  et  ipsi  causatores  nostri  parati  minime 
fuerunt.  Ego  quidem  gloriosus  hildeprandus  dux,  dum  in  nostra  praesentia  ambae 
partes  guadiassent  de  ipso  constituto,  ita  spoponderunt  ante  nos,  ut  si  cum  testi  bus 
suis  minime  in  duodecimo  die  cum  praenominato  abbate  non  essent  parati  fidei- 
iussores  quos  inter  se  posuerunt,  retraderent  ad  partem  monasterii  ipsum  casalem 
balberianum.  Et  dum  non  fuissent  parati  ante  nos  iuxta  eorum  sponsionem,  ius- 
simus  ad  ipsos  fideiussores  ut  retraderent  abbati  ipsum  casalem.  Cuius  uero  no- 
titiàm  breuis,  ex  iussione  suprascriptae  potestatis  et  ex  dicto  dagarini  gastaldii,  scripsi 
ego  teudelapus  notarius,  mense  ianuarii,  per  indictionem  xiiij.,  et  quod  minime  supe- 
rius  scripsimus,  hildericus  sculdahis  qui  procurabat  causam  aecclesiae  de  aepiscopio 
de  reate,  et  ipse  iam  dictus  agio,  se  obligauerunt  in  praesentia  ducis,  ut  si  minime 
in  ipso  constituto  die  essent  parati,  ipsas  res  amitterent.  (2) 


Documento  96. 
An.  776. 
Ildeprando  duca  di 


CVlllj. 

IN  dei  nomine.  Regnante  domno  Karolo  excellentissimo  rege  francorum  atque 
langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia,  deo  propitio,  ij.°  Ego  in  dei  nomine 
hildeprandus  gloriosus  et  summus  dux  ducatus  spoletani,  donamus  atque  con- 
cedimus  in  monasterio  sanctae  mariae  territorii  reatini,  in  loco  qui  uocitatur 
acutianus,  et  uobis  probato  abbati,  casam  perotis  focularem  j  qui  regitur  per  sa- 
bulum  cum  germano  suo,  et  cum  uxoribus  et  filiis  suis,  et  terris,  uineis,  cultis 
uel  incultis,  omnia  quanta  ad  manus  suas  habere  uidetur,  in  ipso  sancto  monasterio 
in  integrum  concedimus  possidenda,  quamobrem  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto 
monasterio  donum  nostrum.  Et  a  nullo  castaldio  exinde  aliquando  contradicatur. 
Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  mense  martii,  prò  indictionem  xiiij.,  anno  ducatus 
nostri  in  dei  nomine  iij.°  Sub  rimone  castaldio.  Qvod  uero  praeceptum  ex  iussione 
suprascriptae  potestatis  ego  aderis  notarius  scripsj.  (3) 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


(a)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


(3)  Effigie  del  Duca  lldeprendo. 


T)I  FARFA 


ex. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Dvm  nos  hildepraiìdus 
gloriosus  dux  ducatus  spoletani  resedissemus  spoleti  in  palatio,  et  adesset  nobis- 
cum  adeodatus  aepiscopus,  gualtarius  aepiscopus  de  firmo,  vadpcrtus  aepiscopus 
balbensis,  auderis  aepiscopus  esculanus,  Rimo  castaldius  reatinus,  Lupo  comes 
de  firmo,  Maiorianus  castaldius  de  furcone,  Lupo  comes  de  esculo,  Anscausus  castal- 
dius de  balba,  Halo  comes,  gumpertus,  nordo,  seu  campo  castaidi),  siue  citherius 
iudices  nostri,  tunc  in  nostram  uenerunt  praesentiam  uenerabilis  sinualdus  aepiscopus 
reatinae  ciuitatis,  una  cum  sacerdotibus  ipsius  ciuitatis,  idest  baione  uicedomno, 
iohanne,  acheris,  lupone,  candido,  septimino  presbiteris,  habentes  altercationem  cum 
viro  venerabili  probato  abbate  coenobij  sanctae  dei  genitricis  mariae,  et  cum  suis 
monachis.  At  ubi  proponebant  sinualdus  aepiscopus  uel  eius  sacerdotes  :  quia  casalis 
qui  nuncupatur  balberianus  fuit  cuiusdam  liutperti,  et  filius  eius  nomine  lupo  optulit 
ipsum  casalem,  in  die  transitus  sui,  in  aecclesia  nostra  beati  iacinthi.  Modo  uero  ipse 
casalis  apprehensus  est  per  istum  probatum  abbatem  in  monasterio  sanctae  mariae, 
prò  quo  nescimus.  At  contra  respondebat  probatus  abbas  cum  suis  monachis:  Ca- 
salis iste,  quem  tu  dicis,  nichil  pertinet  tibi,  nec  potuit  ipsum  dare  lupo  in  aecclesia 
uestra  beati  iacinti.  Sed  ipsum  casalem,  pater  ipsius  luponis  liutpert,  sibi  appre- 
hendit  de  publico,  idest  de  curte  germaniciana,  dum  ibidem  ipse  per  multos  annos 
actor  fuisset.  Nos  uero  praeceptum  domni  haistulfi  regis  prae  manibus  tenemus, 
sicut  ipse  rcx,  suo  tempore,  ipsam  curtem  germanicianam,  cum  hominibus,  casa- 
libus  et  pertinentiis  suis,  concessit  in  monasterio  nostro  sanctae  mariae.  Et  dum,  anno 
praeterito,  in  praesentia  istius  domni  hildeprandi  ducis,  agio  et  lectus,  cum  iohanne 
uicedomno,  et  suis  sacerdotibus  nobiscum  de  causa  ista  altercarentur,  in  tua,  domne 
hildeprande,  praesentia,  recordari  potes  qualiter  inter  nos  iudicastis,  ut  ostenderet 
pars  aecclesiae  reatinae,  hoc  est  ipso  agio  cum  suis  sacerdotibus,  quomodo  ipse 
casalis  eidem  liutperto  per  palatium  donatus  fuisset,  et  haberent  ipsum  casalem.  Et 
in  eo  ordine  ipse  agio  cum  suis  sacerdotibus  guadiam  dedit,  ut  si  non  essent  in 
constituto  parati,  aut  cum  testibus  suis,  qui  scirent  qualiter  illi  per  palatium  do- 
natus fuisset,  aut  praeceptum  ostenderent,  amitterent  nobis  ipsas  causas.  Quod  nos, 
praefatus  dux,  recordati  sumus  omnia  sicut  abbas  dixit.  Et  dum  minime  per  tria 
constituta  fuissent  parafi,  ipse  electus  cum  suis  sacerdotibus  nobis  mandauit,  quod 
nec  testes  haberet,  neque  praeceptum,  quod  ostenderet.  Iteratim  quidem  et  modo, 
Iterum  respondebat  sinuald  episcopus  cum  baione  uicedomno,  et  cum  supra- 
scriptis  sacerdotibus:  Quanquam  agio  electus  minime  consignare  potuisset,  ut  di- 
citis,  nos  sic  possumus  consignare  quomodo  a  multo  tempore  liutpert  ipsum  casalem 
per  donum  habuisset,  eumque  per  palatium  possedisset,  et  sicut  guadiam  iteratim 
in  praesentia  uestra,  modo  in  reate  consfitutum  posuimus,  habemus  testimonia  qui 
sciunt,  quomodo  liutpertus  ipsum  casalem  per  palatium  donatus  habuisset,  quia 
praeceptum  exinde  minime  habemus,  sed  consignamus  sicut  a  multo  tempore  pos- 
sessum  est  per  ipsum.  Et  in  illis  diebus,  castaldii  qui  erant,  potestatem  habebant 
casalem  donandi  ex  dono  suo  sine  duce.  At  ubi  in  nostram  qui  supra  adducti  sunt 
praesentiam  ipsi  testes  sintarius  gastaldius  frater  ipsius  sinualdii ,  et  lupo  comes  de 
firmo,  et  dum  a  nobis  fuissent  inquisifi,  quid  exinde  scirent,  ipsi  nobis  dixerunt: 
Deus  testis  est,  quia  nullo  modo  aliquid  de  causa  ista  scimus.  Post  haec  uero  dum 
minime  alios  testes  inuenire  potuissent,  tunc  professi  sunt  supradicti  sacerdotes,  quia 
minime  alios  testes  haberent.  Tunc  nos  gloriosus  dux  inquisiuimus  suprascriptum 
aepiscopum,  et  castaldios  nostros  iam  praenominatos,  si  talis  ante  tempora  ipsa  fuisset 
consuetudo,  ut  haberent  licenfiam  iudices  ducatus  istius,  absque  duce,  cuicunque 

23 


Documento  97. 

An.  776. 

Giudicato  d'  llde- 
prandoduca  di  Spoleto 
nella  causa  tra  Sinual- 
do  vescovo  di  Kicti  ed 
il  Monastero  pel  casale 
Balberiano. 


90 


IL  \EGESTO 


homini  donandi  casalem  integrum.  At  illi  unanimiter  dixerunt  quia  non,  excepto  in 
modico  terrulam  aut  casellam  absque  haerede.  Nam  medium  aut  integrum  ca- 
salem, non  sine  palatio.  Dum  haec  omnia  suprascripta,  a  nohis  duce,  aepiscopis,  et 
castaldiis  suprascriptis  taliter  fuissent  inquisita,  iustum  nobis  omnibus  esse  com- 
paruit,  prò  eo  quod  pars  sinuald  aepiscopi  uel  eius  suprascriptae  ciuitatis  reatinae 
sacerdotes  nec  praeceptum  nec  testes  habuissent,  quos  ostenderent,  ut  pars  mona- 
sterii  sanctae  mariae,  uel  abbas,  qualiter  ipsam  curtem  germanicianam  cum  omnibus 
suis  pertinentiis  per  ipsius  regis  concessum,  et  in  eius  praecepto  continebatur,  quod 
statim  ante  nos  relegi  fecimus,  haberent  et  possiderent  praenominatum  casalem  bal- 
berianum,  sicuti  ad  eandem  curtem  pertinet  in  integrum.  Et  pars  sinualdi  aepiscopi, 
uel  eius  sacerdotes,  de  hac  causa  sibi  essent  contenti.  Et  finitum  est.  Vnde  prò  am- 
putanda  intentione  omnium,  huius  notitiam  iudicatus  ex  iussione  suprascriptae  po- 
testatis,  et  ex  dicto  dagarini  castaldii  scripsi  ego  auduinus  notarius,  mense  decembris, 
per  indictionem  xv.  ^  Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  dux  in  hoc  iudi- 
catu  manu  mea  subscripsi. 


Documento  98. 

An.  777. 

Teuferio  prete  offre 
se  stesso  e  dona  al  Mo- 
nastero in  assoluta  pro- 
prietà alcune  case  e 
terre  annullaudo  un'  al- 
tra carta  di  donazione 
per  la  quale  riserbava 
a  se  l'usufrutto  delle 
cose  donate. 


CX], 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  italia  iiij.°  Seu 
et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spoletani,  et 
viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  septembris,  per  indictio- 
nem j.  Ego  theuferius  humilis  presbiter,  sana  mente  et  bona  uoluntate  mea  et  in- 
tegro Consilio,  dono  atque  concedo  prò  redemptione  animae  nostrae  in  eterna  tra- 
dicione  a  praesenti  die,  et  me  ipsum  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARIAE  territorii  sabinensis,  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  uir  uenerabilis 
probatus  abbas  esse  uidetur,  seu  cunctae  congregationi  ipsius  monasterii,  et  casam 
meam  infra  ciuitatem  reatinam  prope  forum,  et  casam  meam  in  sabinis  fundo  qui 
nominatur  ualerianus,  quae  regitur  per  marturiolum,  cum  terris,  uineis,  cultis  et 
incultis,  oliuis,  siluis,  raobilibus  uel  immobilibus,  omnia  ad  ipsam  casam  pertinentia. 
Simul  et  casam  meam  in  interocro  prope  sestunum,  quae  regitur  per  cauculum,  cum 
omnibus  ad  ipsam  casam  pertinentibus  mobilibus  uel  immobilibus.  Simul  et  terram 
prope  ciuitatem  ad  undam,  quantum  ibi  habere  uisus  sum,  simul  et  terram  meam 
ad  octauum  in  loco  qui  dicitur  lauri,  quantum  ibi  habere  uisus  sum,  seu  mobilia 
seseque  mouentia,  tam  peculia  quam  et  ramina,  seu  ferramenta,  uel  pannos,  et  uni- 
uersas  res  meas,  tam  de  iure  parentum  meorum,  quam  etiam  et  de  conquisito  meo, 
quod  conquisiui  uel  acquirere  poterò,  omnia  in  integrum,  sicut  iam  dixi,  in  prae- 
dicto  sancto  dei  monasterio  a  praesenti  die  trado  possidenda,  et  quia  recordati  su- 
mus,  quod  ante  hos  annos  cartulam  fecimus  in  suprascripto  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  mariae  territorii  sabinensis  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  probatus  abbas 
uir  uenerabilis  esse  uidetur,  tali  tenore,  ut  diebus  uitae  meae  in  mea  esset  potestate 
usufructuandi,  et  quia  ipsam  cartulam  commendaui  petro  qui  est  nunc  aepiscopus, 
in  tempore  diaconatus  sui,  tali  tenore,  ut  si  michi  obitus  mcus  euenisset,  in  praedicto 
monasterio  ipsam  cartulam  daret.  Nunc  aiitem  et  ego,  et  mea  omnia  in  integrum, 
sicut  superius  diximus,  a  praesenti  die  in  ipso  almo  monasterio  debemus  in  perpe- 
tuum  permanere.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  permaneat  nostra  donatio, 
siue  traditio,  quam  nosmetipsos  prò  anima  nostra  deo  tradidimus  in  ipso  sancto 
loco,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  ullis  haeredibus  posterisque  nostris,  ncque  ab  ullo 
homine  aliquando  in  ipso  suprascripto  sancto  loco  contradicatur.  Vnde  prò  stabi- 
litate  ipsius  sancti  monasterii  ego  theoferius  presbiter,  qui  supra  propriis  manibus 


t 


VI  FARFA 


meis  scripsi  hanc  cartulam,  et  memetipsum  cum  rebus  omnibus  mcis  optuli  et  deo 
tradidi,  et  testes  a  me  rogatos  optuli  roborandam.  Actum  in  praedicto  uenerabile 
monasterio,  mense  et  indictione  suprascripta.  <J»  Ego  haunepertus  manu  mea  sub- 
scripsi  rogatus  a  theuferio.  4j»  Ego  guileradus  filius  cuiusdam  coderadi  prò  igno- 
rantia  litterarum  manu  mea  subscripsi.  Signum  «J»  manus  aleradi.  Signum  ma- 
nus  ursoni  filii  cuiusdam  aldonis. 


CXI]. 

IN  NOMINE.  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  cHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  rege  francorum  atque  langobardorum ,  anno  regni  eius  deo  propitio  in 
italia  iiij."  Sed  et  temporibus  domni  hildeprandi  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani, 
et  viri  magnifici  rimoni  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  ianuarii,  indictione  xv. 
Constat  me  alipertum  filium  cuiusdam  martiniani,  prò  mercede  et  absolutione  animae 
meae,  dono  atque  trado  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE  territorii  sabinensis  loci  qui  dicitur  acutianus,  et  domno  probato  abbati  uel 
successoribus  illius,  seu  cunctae  congregationi  ipsius  monasteri!,  tam  praesentibus  quam 
et  successoribus  eorum  omni  tempore,  ex  casale  meo  qui  dicitur  marcianellus,  me- 
dietatem  ipsius  qui  uenit  in  dotem  mulieri  meae  ab  alerado  et  ursone  fratribus  eius, 
terram  ad  aquam  per  formam  deducendam,  in  longitudinem  quantum  est  ipsa  mea 
pars,  et  in  latitudinem  quantumcunque  ad  ipsam  formam  opus  fuerit  faciendum, 
undecunque  per  quemlibet  locum  per  ipsum  casalem  eam  opus  fuerit  deducundam, 
et  arbores,  qualescunque  fuerint,  in  ipso  aquaeducto  incidere  atque  eradicare  licen- 
tiam  ^habeatis,  ut  uestrum  opus  ad  perfectum  deducere  ualeatis.  Et  ego  qui  supra 
alepertus  repromitto  tibi,  domne  probate  abbas,  uel  successoribus  tuis,  uel  cunctae 
congregationi  praedicti  monasterii,  ut  si  ego  aliquando,  aut  quislibet  ex  haeredibus 
meis,  de  hoc  quod  ego,  tam  prò  anima  mea  quam  et  coniugis  meae,  dedi  atque 
tradidi  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  causare  aut  contradicere  uolue- 
rimus  aut  per  nos  aut  per  quamlibet  personam,  uel  defendere  non  potuerimus  a 
quocumque  homine,  ex  parte  nostra  de  praedicto  casale  marcianello,  amittamus 
partem  ipsam  in  integrum,  quantum  ad  nos  pertinet  ad  praedictum  monasterium  in 
perpetuum  possidendam  ex  praedicto  casale.  Quam  uero  cartulam  donationis  scripsi 
ego  iustulfus  diaconus  rogatus  ab  aleperto.  Actum  ad  ipsum  sanctum  monasterium, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  alepertus  in  hac  cartula  a  me  facta  pro- 
pria manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea.  Signum  ^ 
manus  aleradi.  Signum  <^  manus  ursonis.  Signum  manus  rimolfi  testis.  Si- 
gnum ^  manus  herfemarini.    ^  Ego  andreas  manu  mea  subscripsi. 


Docu.MtNio  99. 

An.  777. 

Alipcrtodona  al  Mo- 
nastero, nella  parte  di 
sua  proprietà  del  ca- 
.sale  Marcianello,  il  ter- 
reno per  cui  dovranno 
condursi  le  acque  di 
una  forma. 


CXllj , 


I 


N  nomine  domini  dei  salvatoris  nostri  ihesu  christi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius  deo  propitio  iiij.  in 
italia.  Sed  et  temporibus  domni  hildeprandi  gloriosi  ducis  ducatus  spoletani,  et 
viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitafis  reatinae,  mense  ianuarii,  indictione  xv. 
Constat  nos  haleradvm  et  vrsum  germanos  fratres,  filios  cuiusdam  aldonis,  prò  mer- 
cede et  absolutione  animae  nostrae  donasse  atque  tradidisse  in  aeterna  traditione  in 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  territorii  sabinensis,  loci  qui  dicitur  acutianus, 
et  domno  probato  abbati,  uel  ad  cunctam  congregationem  sancti  ipsius  monasterii, 
tam  praesentibus  quam  et  successoribus  uestris  omni  tempore,  ex  casale  nostro  qui 
dicitur  marcianellus,  terram  ad  aquam  per  formam  deducendam,  in  longitudinem 


Documento  100. 

An.  777. 

Alerado  ed  Orso  fra- 
telli donano  al  Mona- 
stero, nella  parte  di  lo- 
ro proprietà  del  casale 
]\larcianello,  il  terreno 
per  cui  dovranno  con- 
dursi le  acque  di  una 
forma. 


92 


IL  REGESTO 


quantum  est  nostrae  partis,  in  latitudine  quantum  ad  ipsam  formam  opus  fuerit 
faciendum,  undecunque  per  ipsum  casalem  eam  opus  fuerit  deducendam,  et  arborea 
qualescunque  fuerint  in  ipso  aquaeducto,  incidere  atque  eradicare  licentiam  habeatis, 
ut  uestrum  opus  ad  perfectum  deducere  ualeatis.  Et  nos  qui  supra  aleradus  et  ursus 
repromittimus  uobis  domno  probato  abbati,  uel  successoribus  uestris,  ut  si  nos  ali- 
quando,  aut  quislibet  ex  haeredibus  nostris,  de  hoc  quod  nos  prò  anima  nostra 
dedimus  atque  tradidimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  causare  aut 
contradicere  uoluerimus,  aut  per  nos  aut  per  quamlibet  personam  defendere  non 
uoluerimus  a  quocunque  homine,  ex  parte  nostra  de  praedicto  casale  marcianello, 
sic  promittimus  ipsam  partem  nostram  in  integrum  quantum  ad  nos  pertinet,  a  prae- 
dicto monasterio  possidendam,  ut  diximus,  partem  nostram  ex  praedicto  casale.  Quam 
uero  cartulam  donationis  scripsi  ego  iustulphus  diaconus  rogatus  ab  alerado  et  ursone. 
Actum  ad  ipsum  sanctum  monasterium,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^ 
manus  aleradi  donatoris  et  ursonis  fratris  eius,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauerunt. 
^  Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea  subscripsi.  Signum  ^  manus  rimoM  testis. 
Signum  (J>  manus  andreae  testis.    Signum  «J»  manus  herfemarini  exercitalis  testis. 


CXlll] . 


Documento  ioi. 

An.  777. 

Leone  dona  al  Mo- 
nastero ]a  sua  porzione 
dell'  acqua  nel  casale 
detto  Casapendola  e  il 
terreno  pel  quale  do- 
vranno esser  condotte 
le  acque  di  una  forma. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia  deo  pro- 
pitio  iiij.  Sed  et  temporibus  domni  hildeprandi  gloriosi  et  summi  ducis  ducatus 
spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  martii,  per 
indictionem  xv.  Constat  me  leonem  filium  theudemundi,  bona  et  spontanea  uoluntate 
mea,  prò  mercede  animae  rheae  donasse  atque  concessisse  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  mariae,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  uel  ad  cunctam  congregationem 
ipsius  sancti  monasterii ,  portionem  meam  de  aqua  de  casale  qui  dicitur  casa  pendula. 
Simul  et  terram  ad  ipsivs  aquaeductum  faciendum,  in  latitudinem  quantumcunque 
opus  fuerit,  in  longitudinem  quantum  teneo,  et  arbores  quae  in  ipso  aquaeducto 
reperti  fuerint,  licentiam  habeatis  incidere  et  eradicare,  qualescunque  sint,  ut  ipsum 
aquaeductum  perficere  possitis.  Et  neque  a  me  leone,  ncque  ab  uUo  herede  poste- 
roque  meo,  uobis  ipsa  aqua  aliquando  et  terra  contradicatur.  Nec  liceat  ultra  mi- 
chi  noUe,  quod  semel  uolui.  Quam  uero  cartulam  donationis  scripsi  ego  iustulfus 
diaconus  rogatus  a  leone.  Actum  ad  monasterium  sanctae  dei  genitricis  mariae, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  leo  filius  teudemundi  in  hac  cartula  do- 
nationis a  me  facta  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  teudemundus  sculdahis,  rogatus 
a  leone  in  hac  cartula  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  andreas  manu  mea  subscripsi. 
^  Ego  gaiderisius  manu  mea  subscripsi.  ■  Signum  ^  manus  teudeperti  testis. 


CXV. 


noCUMENTO  102. 

An.  777. 

Calvenzio  toglie  a  li- 
vello dal  Monastero  un 
casale  nel  luogo  detto 
Verrucole. 


I 


N  nomine  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro  Karolo  viro  excel- 
lentissimo  rege,  anno  regni  eius  in  Italia  iiij.,  mense  martii,  indictione  xv.  Pla- 
cuit  atque  conuenit  Inter  domnum  probatum  abbatem  nec  non  et  ualentionem, 
uti  ipse  caluentio  coUocaretur  et  residere  deberet  in  casale  sanctae  dei  genitricis 
MARIAE,  loco  qui  dicitur  uerruculae,  in  tali  uero  tenore,  ut  tam  ipse  quam  et  hae- 
redes  eius  omnibus  diebus  uitae  suae  inibi  habitet,  ad  laborandum  et  meliorandum 
nam  non  peiorandum.  Et  promitto  ego  qui  supra  caluentio,  una  cum  filiis  meis, 
ut  exinde  persolvere  debeamus  omni  anno  grani  modia  iiij,  vini  tertiam  partem? 
quomodo  alii  coloni.    Similiter  et  de  carnatico,  quando  habuero,  et  angarias  tres,  et 


VI  FARFA 


si  minime  fecero,  ad  reddendum  uobis  sic  me  distringere  debeatis,  sicut  alios  co- 
lonos  uestros.  Et  ego  probatus  abbas  promitto  una  cum  congregatione  sanctae 
MARiAE,  ut  neque  nos,  ncque  successores  mei,  te  ualentionem  ucl  filios  tuos  de  iam 
nominato  casale  foras  mittamus.  Actum  ad  monasterium  sanctae  dei  genitricis  mariae, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  in  dei  nomine  probatus  abbas  in  hac  car- 
tula  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  gisolphus  presbiter,  per  iussionem  domnj  mei  ab- 
batis  probati,  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  tacipcrtus  presbiter  manu  mea  subscripsi. 
^  Ego  desiderius  praepositus  et  indignus  presbiter  manu  mea  subscripsi.  Signum 
manus  agiperti  monachi.    ^  Ego  raginfrid  monachus  manu  mea. 


cxvj. 

IN  CHRisTi  OMNiPOTENTis  NOMINE.    DuM  uos  hildcprand  gloriosus  dux  resedisse- 
mus  hic  in  Spoleto  in  palatio,  et  adessent  nobiscum  uenerabiles  adeodatus  aepi- 
scopus,  sinuald  aepiscopus,  uel  reliqui  iudices  nostri,  idest  rimo  castaldius,  maio- 
rianus,  anscausus  castaldii,  atque  lupo  et  alo  comites,  uel  alii  astantes.    At  ubi 
uenit  in  nostram,  quorum  supra,  praesentiam  rimo  castaldius  altercationem  habentes 
cum  sinuald  aepiscopo,  atque  baione  uicedomno  sanctae  dei  aecclesiae  reatinae,  de 
aecclesia  beati  archangeli  michahelis,  quae  posita  est  iuxta  muros  ciuitatis  reatinae. 
Asserebat  enim  suprascriptus  rimo  castaldius,  quod  aecclesia  iam  nominata  sancti 
angeli  pertìnuisset  ad  ius  et  defensionem  palatii.    At  contra  respondebat  sinuald 
aepiscopus  una  cum  baione  uice  domno:  Non  est  uaerum,  ut  ipsa  aecclesia  sancti  an- 
geli ad  ius  aut  potestatem  palati]  pertinuisset ,  sed  seniper  ad  aecclesiam  reatinam 
pertinuit,  uel  aepiscopos  qui  ibi  per  tempora  fuerunt,  et  usque  in  praesens  tempus 
donec  tento  aepiscopus  uixit,  in  aepiscopatu  suo  in  sua  potestate  eam  habuit,  et  ita 
con^ignare  possumus.   At  contra  respondebat  rimo  castaldius  :  Vos  consignate  ut  uultis. 
Nam  ego  sic  ostendere  et  consignare  possum  quomodo  ipsa  aecclesia  ad  potestatem 
palatii  pertinuisset.    Dum  haec  omnia  et  taliter  inter  eos  cognouissemus  litidium, 
paruit  nobis  qui  supra  hildeprando  glorioso  duci,  rectum  esse,  et  cum  iudicibus  no- 
stris  diximus,  quod  non  esset  legis  ut  pars  palatii  consignaret  cuilibet  homini.  Sed 
lex  talis  est,  et  partem  sinuald  aepiscopi,  uel  halonis  uice  domni,  qui  ad  partem  aeccle- 
siae reatinae  defensabat  esse  ipsam  aecclesiam,  in  eo  ordine  guadiam  dare  fecimus 
ad  partem  nostram  publicam,  ut  consignarent  per  testes  reatinos  sicut  dixerant,  nam 
non  per  sacerdotes,  sed  per  laicos  homines,  et  dagarium  castaldium  nostrum  ipsam 
guadiam  ab  eisdem  recipere  fecimus,  ut  ad  consignandum  in  constituto  essent  parati 
ante  nos.    Qui  dum  uenissent  denuo  et  rimo  castaldius  minime  uenisset,  diximus, 
quia  sine  rimone  causas  ipsas  minime  possumus  finire,  ideo  dum  nos  in  reatem 
uenerimus,  habeatis  ibidem  praeparatos  quinque  sacerdotes  quales  nos  elegerimus, 
et  si  ausi  fuerint  per  sacramentum  firmare  quod  ipsa  aecclesia  ad  publicum  non  per- 
tinuisset, nobis  sufificiens  erit.    Qui  et  dum  in  reatem  uenissemus,  fecimus  sancta 
dei  euangelia  ante  nos  uenire,  et  sacerdotes  qui  deberent  iurare.    Sed  ipsi  sacerdotes 
minime  uoluerunt  in  eo  ordine  iurare.    Iterum  dedimus  eos  licentiam  in  tertium 
constitutum  habere  spatium,  et  postea  ante  nos  uenirent  ad  deducendum  sacramen- 
tum ipsum.    Et  dum  tertio  constituto  reate  fuissemus,  sic  uenerunt  ante  nos  iudices 
nostri,  idest  rimo,  maiorianus  et  anscausus  castaldii,  alefrid,  dagarius  castaldius, 
ipse  sinuald  aepiscopus  cum  sacerdotibus  suis,  et  posita  sunt  in  medio  euangelia.  In 
quo  eligentes  nos,  halonem  uice  domnum,  iohannem  archipresbiterum ,  auduald  et 
gaidepertum  presbiteros,  et  petrum  diaconum  diximus,  eis:    Ecce  euangelia  posita, 
iurate  nobis.    Primo  omnium  auduald  presbiter  dixit:  Quia  nuUatenus  iuro  quod 
publica  non  fuisset  ipsa  aecclesia,  et  illi  alii  similiter  dixerunt:  quia,  si  sic  iuramus, 

24 


Documento  103. 

An.  777. 

Giudicato  d'  Ilde- 
prando  duca  di  Spoleto 
nella  causa  tra  Sinual- 
do  vescovo  e  Rimone 
castaido  di  Rieti  per  la 
chiesa  di  S.  Michele. 


94  IL  \E  GESTO 

periuramus.  Quidam  alifrid  ipsa  bora  dixit:  Si  sic  iurassetis,  male  haberetis  iur 
rare,  quia  ego  scio  tempore  patris  mei  scaptolfi  qui  fuit  castaldius  in  reate,  quod 
teuderis  babuit  nomen,  qui  ipsam  aecclesiam  sancti  angeb  in  diebus  illis  tenebat,  et 
ad  publicum  exinde  ei  faciebat  rationem.  Iterum  diximus  ad  ipsos  sacerdotes:  Si 
minime  ausi  estis  iurare  ut  supra  dictum  est,  iurate  nobis  de  ilio  iudicatu  quod 
teutoni  aepiscopo  de  ipsa  aecclesia  factum  est,  quod  ipse  tento  in  die  obitus  sui  pan- 
doni  fratri  suo  dedit.  Quod  nos  ipsi  requirimus,  vnde  et  ipse  pando  ad  euangelia 
iurauit  nobis,  quod  non  illud  haberet,  sed  in  igne  illud  conbussisset ,  tantum  sic 
nobis  iurate  uos,  quod  ipsum  iudicatum  cognitum  habuistis  et  in  ipso  sic  continuisset, 
quatinus  ad  partem  aecclesiae  in  iudicio  reuictum  fuisset,  et  habeatis  ipsum  mona- 
sterium.  Qui  et  ipsi  renuntiauerunt  nobis:  quod  neque  sic  iuramus,  eo  quod  non 
recordamur  de  ipso  iudicatu  qualiter  continuit.  Dum  omnia  ista  audita,  uel  discussa 
a  nobis  uel  nostris  iudicibus  fuissent,  et  quod  minime  a  parte  aecclesiae  sacerdotes 
suprascripti  ausi  fuissent  iurare,  decreuimus  ut  amodo  ipsum  monasterium  sancti 
angeli  pertineret  ad  ius  et  potestatem  palatii  cum  omnibus  suis  pertinentiis,  et  pars 
aecclesiae  exinde  quiesceret.  Vnde  prò  amputanda  intentione,  huius  notitiam  indicati 
ex  iussione  suprascriptae  potestatis,  et  ex  dicto  dagarini  castaldii,  scripsi  ego  teude- 
lapus  notarius,  in  mense  martii,  per  indictionem  xv.  ^  Ego  in  dei  nomine  hilde- 
prand  gloriosus  dux  in  hoc  iudicatu  manu  mea  propria  subscripsi. 


CXVl] , 


Documento  io4. 

An.  778. 

Ildeprando  duca  di 
Spoleto  dona  al  Mona- 
stero di  S.  Michele  pres- 
so Rieti  e  a  Guicperto 
vescovo  l'acqua  neces- 
saria per  un  molino  da 
costruirsi  nel  fiume 
Mellino. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro  Karolo  excel- 
lentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia,  deo 
propitio,  iiij."  Ego  in  dei  nomine  hildeprand  gloriosus  dux  ducatus  spoletani,  Do- 
namus  atque  concedimus  in  monasterio  beati  archangeli  michaelis,  quod  silum 
est  foris  ponte,  secus  ciuitatem  nostrani  reatinam,  et  tibi  uenerabili  guicperto  aepiscopo, 
aquam  de  alueo  fiuuii  mellini,  ubi  molinum  aedifìcare  debeas,  a  quo  capite  ipsa 
aqua  fuerit  leuata  ex  ipsa  medietate  aquae  fìuuii,  et  usque  ubi  in  ipsum  medium 
fluuium  discurrerit,  in  tua  sit  potestate  ad  aedificium  ipsius  molini  faciendum.  Qua- 
tinus ab  hac  die  in  ipso  sancto  loco  seu  tuae  uenerationi  fìrmum  et  stabile  perma- 
neat.  Et  a  nullo  castaldio  uel  actore  nostro  contradicatur.  (  i  )  Ex  iussione  suprascriptae 
potestatis  scripsi  ego  dagarius  castaldius  et  notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  pa- 
latio,  anno  ducatus  nostri  v.",  mense  martii,  per  indictionem  j.  Sub  rimone  castaldio. 


Documento  105. 

An.  778  (2). 

Ildeprando  duca  di 
Spoleto  dona  a  Guic- 
perto vescovo  il  Mo- 
nastero di  S.  Michele 
presso  Rieti. 


CXVll] . 

N  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  IHESU  CHRISTI. 


I 


Regnante  domno  nostro  Karolo  excellentis- 


simo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia,  deo  pro- 
pitio, V."  Ego  in  dei  nomine  hildeprand  gloriosus  dux  ducatus  spoletani.  Do- 
namus  atque  concedimus  tibi,  uenerabilis  guicperte  aepiscope,  prò  redemptione  et 


(1)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 

(2)  Per  spiegare  la  diversità  che  i  documenti  Far- 
fensi  offrono  nel  computo  degli  anni  del  regno  italico  di 
Carlomagno,  si  potrebbe  pensare  che  in  alcuni  d'essi  si 
contassero  gli  anni  del  regno  dalla  presa  di  Pavia  (giu- 
gno 774)  in  altri  dalla  discesa  di  Carlo  in  Italia  (773  fine 
di  luglio?).  L'uso  di  quest'ultimo  computo,  adottato  ve- 
ramente alcune  volte  in  Italia  (V.  Fumagalli,  Istituzioni 
diplomatiche  1,  47  ),  sarebbe  assai  verosimile.  Nulla  di  più 
probabile  che  il  duca  Ildeprando,  il  quale  riconosceva  il 
ducato  da  Carlo,  introducesse  nei  suoi  diplomi  e  facesse 


adottare  dai  notai  Spoletani  un  computo  adulatore  che  dava 
al  signor  suo  un  anno  di  regno  di  più.  Ma  non  ci  pare 
accettabile  che  quasi  contemporaneamente  e  nel  territorio 
stesso  venissero  usati  i  due  computi.  Penseremmo  invece 
o  che  forse  a  Gregorio  sia  sfuggito  qualche  errore  nel  co- 
piare i  numeri  degli  anni  di  regno,  o  piuttosto,  e  questo 
è  assai  più  probabile,  che  i  notai  del  ducato  i  quali,  come 
abbiamo  altre  volte  osservato,  non  guardavano  tanto  al- 
l'esattezza nel  segnare  gli  anni  di  regno  dei  re  longobardi, 
seguitassero  a  far  lo  stesso  sotto  i  re  franchi. 


VI  FARFA 


95 


mercede  piissimorum  domnorum  regum  ut  supra,  item  et  prò  nostra  delieta,  hoc 
est  monasteriiim  beati  archangeli  michahelis,  quod  positum  est  iuxta  ciuitatem  no- 
strani reatinam  foris  ponte,  cum  terris,  uineis,  oliuetis,  siluis,  molino,  casis,  domibus 
cultis,  nel  colonis  atque  coloniciis,  seruis  uel  ancillis,  mobilibus  uel  immobilibus,  uel 
omnia  ad  ipsum  monasterium  pcrtinentia,  in  integrum  paternitati  tuae  concessimus 
possidenda,  ita  ut,  dum  aduixeris,  omnia  iam  dieta  et  monasterii,  in  ucstra  sint  po- 
testate  ordinandi  et  disponendi  qualiter  uolueris.  Post  decessum  uero  tuum ,  prae- 
fatum  monasterium  cum  omnibus  reuertatur  in  potestatem  et  ordinationem  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  mariae  in  acutiano,  uel  abbatis  qui  prò  tempore  fuerit.  Qua- 
tinus  ab  hac  die  stabile  permaneat,  et  a  nullo  castaldio  uel  actore  nostro  aliquando 
contradicatur.  Ex  iussione  suprascriptae  potestatis  scripsi  ego  dagarius  castaldius  et 
notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio,  anno  ducatus  nostri  v.,  mense  aprilis, 
per  indictionem  j.    Sub  rimone  castaldio  nostro,  (i) 


CXVllll. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHESU  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro  Karolo  uiro 
excellentissimo  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia  iiij.° 
Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosi  hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spole- 
tani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  iunii,  per  in- 
dictionem XV.  Ego  pimpula,  sana  mente  et  spontanea  uoluntate  mea,  et  cum  con- 
sensu  iudicis,  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae 
meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  portionem  meam 
in  fundo  pennigiano  et  ancariano,  territorii  sabinensis,  casas,  uineas,  terras,  siluas, 
poma,  oliuas,  cultum  uel  incultum,  quantum  in  eodem  loco  habuimus,  omnia  in 
integrum  a  praesenti  die  in  ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidenda.  Quatinus 
ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae,  ubi  et  probatus  abbas  praesens  esse  uidetur,  et  quicquid  exinde 
facere  uolueritis,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  Signum  *J»  manus  pimpulae  donatoris,  qui  hanc  cartulam 
fieri  rogauit.  Ego  teudemundus  sculdahis  rogatus  a  pimpula  manu  mea  subscripsi. 
ij»  Ego  iohannes  qui  sindius  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  perto  manu  mea  sub- 
scripsi. 4$»  Ego  rasipertus  manu  mea  subscripsi.  4^»  Ego  gaiprandus  manu  mea 
subscripsi.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testes  compleui 
et  dedi. 


Documento  io6. 

An.  777. 

Pimpula  dona  al  Mo- 
nastero i  suoi  beni  po- 
sti nei  fondi  Pennigiano 
ed  Ancariano. 


cxx. 


IN  nomine  domini  dei  salvatoris  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  Italia,  deo  propitio,  iiij."  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi 
summi  ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  gastaldii  ciuitatis  rea- 
tinae, mense  februarii,  per  indictionem  xv.  Ego  gemmulus  et  herphemarius  germani 
filli  cuiusdam  rodemareni,  sana  mente  et  integro  Consilio,  prò  mercede  et  absolutione 
animarum  nostrarum  donamus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in 
acutiano,  ubi  et  probatus  abbas  esse  uidetur,  terram  in  toligiano,  ubi  formam  ad 
aquas  ducendum  facere  debeatis,  in  longum  quantum  ipsa  terra  est,  et  in  latum 
quantum  ad  ipsam  formam  opus  est  faciendum.    Et  si  arbor  in  ipsa  forma  conue- 


DoCUiMENTO  107. 

An.  777. 

Gemmulo  ed  Erfe- 
mario  fratelli  donano 
al  Monastero  nel  fondo 
Toligiano  il  terreno  per 
cui  dovranno  essere 
condotte  le  acque  di 
una  forina. 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


9Ó  IL  REGESTO 

nerit,  licentiam  habeatis  ipsas  arbores  incidendi,  euellendi,  quallter  in  ipso  sancto 
monasterio  opus  est.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in 
ipso  sancto  monasterio,  et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro 
aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Si- 
gnum  ^  ^  manuum  gemmuli  et  herphemarii  donatorum  qui  hanc  cartulam  fieri  roga- 
uerunt.  ^  Ego  gisolphus  sculdahis  manu  mea  subscripsi.  ^J»  Ego  taco  manu  mea 
subscripsi.  ^  Ego  gaiprandus  manu  mea  subscripsi.  <^  Ego  godiscalcus  manu 
mea.  <^  Ego  iohannes  manu  mea.  ^  Ego  adeodatus  uestararius  manu  mea  sub- 
scripsi. ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testes  compleui 
et  dedi. 


CXXl. 


DOCUMENTO^ISS. 

An.  777. 

Testamento  di  Vit- 
tore in  favore  del  Mo- 
nastero. 


I 


Regnante  domno  nostro 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI 

Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  italia  v.**  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  du- 
catus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  octo- 
bris,  per  indictionem  j.  Hvmana  fragilitas  semper  debet  de  mortis  repenfinae  casibus 
cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quae  prò  salute  animae  suae  cognoscit, 
ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum,  quo  in  refrigerio  maneat  semper,  ne  urgente  di- 
uina  iussione  non  ualeat  suae  desideria  mentis  esplicare,  et,  dum  in  hac  ulta  est, 
sic  disponat,  ut  securus  ambulet  ne  eum  comprehendant  tenebrae.  Ideoque  ego 
uictor,  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  territorii  sabinensi  sito  in  loco  qui  dicitur 
acutianus,  ubi  praeesse  uidetur  probatus  abbas,  portionem  meam  in  lauris,  casas, 
uineas,  terras,  siluas,  poma,  oliuas,  cultum  uel  incultum,  cum  colonis  quantum  in 
eodem  loco  michi  a  fratribus  meis  in  portionem  uenit,  excepto  teudulo  colono  meo, 
quem  liberum  dimisi  cum  portiuncula  sua  in  integrum.  Simul  et  portionem  meam  in 
teruiliano,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  oliuas,  cultum  uel  incultum,  cum 
colonis  et  liberis  prò  liberis,  seruis  prò  seruis,  sicut  a  nobis  possessi  sunt,  sic  in 
ipso  sancto  loco  tradimus  possidendam,  excepto  leone  colono  meo,  quem  liberum 
dimisi  cum  portione  sua  in  integrum,  seu  et  portione  mea  de  gualdo  de  auta ,  quem 
in  ipso  sancto  loco  donaui  possidenda,  Seu  et  portionem  meam  in  lussiano  et  in 
fundiliano,  casas,  uineas,  terras,  poma,  oliuas,  cultum  uel  incultum,  seruos  prò 
seruis,  liberos  prò  liberis,  sicut  a  nobis  possessi  sunt,  sic  in  ipso  sancto  monasterio 
concedimus  possidendam.  Iterum  domos  cultas  meas  in  amiterno,  casas,  uineas, 
terras,  prata,  siluas,  poma,  cultum  uel  incultum,  quantum  in  eodem  loco  habuimus 
cum  colonis,  uel  omnibus  quae  ibi  habere  uisi  sumus  in  integrum,  Seu  et  in  inte- 
rocro  casas,  uineas,  terras,  poma,  cum  colonis  et  quanta  michi  ibidem  a  fratribus 
meis  in  portionem  uenit,  in  integrum  et  in  quarto,  uineas,  terras,  poma,  omnia  in 
integrum,  Simul  et  portionem  meam  in  leonis  et  in  rusia,  uineas,  prata,  terras, 
poma.  Simul  et  portionem  meam  de  uinea  in  area  marmorea,  ualle  causeldi  et 
quarto,  concedimus  ipsam  cum  ipsis  colonis  coniugis  meae  tassilae,  in  tali  nero  te- 
nore ut  si  ipsa  lectum  meum  custodierit  absque  mala  operatione,  dum  ipsa  adui- 
xerit,  omnia  ista  quae  nominafiue  diximus,  de  amiterno  et  interocro,  quarto,  leonis, 
rusia,  ara  marmorea,  ualle  causeldi,  carsulae,  habeat  coniux  mea,  usu  fructuandi 
non  alienandi.  Post  eius  nero  discessum ,  omnia  in  integrum  deueniant,  sicut  prius 
diximus,  in  potestate  sanctae  dei  genitricis  mariae  in  acutiano.  In  tali  autem  tenore 
ista  omnia  disposuimus,  ut  si  michi  dominus  uitam  conseruauerit,  omnia  in  inte- 
grum in  mea  sint  potestate,  sicut  prius  fuit,  faciendi  quod  uoluero.    Actum  in  reate. 


T)I  FARFA 


97 


mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  manus  uictoris,  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  ^  Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  rimo  manu  mea 
subscripsi.  ^  Ego  taco  manu  mea.  ^  Ego  ursus  manu  mea.  ^  Ego  probus 
manu  mea.  ^  Ego  fulcoaidus  manu  mea.  «J»  Ego  stephanus  notarius  hanc  car- 
tulam scripsi,  compleui  et  dedi. 


CXXlj. 

IN  NOMIATE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domuo  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  italia  v.°  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletani ,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  no- 
uembris,  per  indictionem  j.  Hvmana  fragiiitas  semper  debet  de  mortis  repentinae 
casibus  cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quae  prò  salute  animae  suae 
cognoscit  utilia,  ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum  ut  in  refrigerio  permaneat  sem- 
per, ne,  urgente  diuina  iussione,  non  ualeat  explicare  desideria  mentis  suae,  et,  dum 
in  hac  ulta  est  sic  disponat,  ut  securus  ambulet  ne  eum  tenebrae  comprehendant, 
Ideoque  ego  teudemundus  sculdahis  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione 
prò  remedio  animae  meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  territorii  sa- 
binensis  sito  in  acutiano,  ubi  praeesse  uidetur  probatus  abbas,  casalem  nostrum  qui 
dicitur  gabinianus,  qui  est  per  designata  loca.  A  capite  uia  publica,  ab  uno  latere 
usque  fossatum  de  casa  librici,  et  ab  alio  latere  usque  limitem  qui  uadit  ad  ipsum 
monumentum,  a  pede  terra  de  praedicto  monasterio  cum  casis,  terris,  uineis,  sil- 
uis,  pomis,  arboribus  et  cultis  uel  incultis,  mobilibus  uel  immobilibus,  omnia  in 
integrum,  quanta  ad  ipsum  casalem  pertinent,  cum  colonis  qui  ibidem  resident, 
idest  fratello,  antoniolo  et  alpulo,  cuntefredo,  et  quantum  ipsi  coloni  ad  manus  suas 
tenent,  et  ad  ipsum  casalem  pertinet  sicut  a  nobis  possessum  est,  sic  in  ipso  sancto 
monasterio  a  praesenti  die  tradimus  possidendum,  seruos  prò  seruis,  liberos  prò  li- 
beris,  omnia  in  integrum  tradimus  in  monasterio  sanctae  mariae  possidenda.  Qua- 
tinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio, 
et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur, 
sed  omni  tempore  donum  nostrum  in  ipso  sancto  loco  stabile  permaneat.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  <J»  manus  teudemundi  sculdahis 
qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  <J»  Ego  lupo  rogatus  a  teudemundo  manu  mea 
subscripsi.  4^  Ego  gisulphus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  celsus  manu  mea.  ^  Ego 
hildericus  manu  mea.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium 
roborationem  compleui  et  dedj. 


Documento  109. 

An.  777. 

Tcndcmondo  sculda- 
scio  dona  al  Monastero 
il  casale  Gabtniaiio. 


CXXll]. 

IN  nomine  domini  dei  salvatoris  nostri  ihesu  christi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  italia,  deo  propitio,  v."  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi  summi 
ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
martii,  per  indictionem  j.  Ego  teudemundus  filius  cuiusdam  audualdi  sana  mente, 
et  spontanea  uoluntate  mea,  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò 
remedio  animae  meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  ma- 
riae territorii  sabinensis,  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  uenerabilis  probatus  abbas 
esse  uidetur,  casas  in  cryptulae  duas,  quae  reguntur  per  sabinianulum  et  petrona- 
culum,  et  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  cultum  uel  incultum ,  mobile  uel  im- 

25 


Documento  110. 

An.  778. 

Teudemondo  dona  al 
Monastero  due  case  nel 
luogo  detto  Criftule. 


98 


IL  \EGE  S  TO 


mobile,  quantum  ipsi  praedicti  ad  manus  suas  tenere  uisi  sunt,  omnia  in  integram 
a  praesenti  die  in  ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidendum.  Quatinus  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio,  et  neque  a  nobis, 
neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  perpetuis  tem- 
poribus stabile  permaneat.  Actum  in  monasterio,  mense  et  indictione  suprascripta. 
^  Ego  teudemundus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  leo  filius  teu- 
demundi  manu  mea.  ^  Ego  fulcualdus  manu  mea.  ^  Ego  guileradus  manu  mea. 
^  Ego  aleradus  manu  mea.  ^  Ego  gemmulus  et  herfemarius  manu  mea.  <^  Ego 
stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


Documento  ut. 

An.  776. 

Tcudemondo  sculda- 
scio  otfre  al  Monastero 
il  figlio  Gualdiperto 
chierico  insieme  colla 
sua  porzione. 


I 


CXXlll]. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  et  patricio 
romanorum,  anno  regni  eius  in  Italia  iij."  Sed  et  temporibus  domnj  viri  glo- 
riosj  hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spoletani,  mense  decembris,  per  indictio- 
nem  xv.  Sub  rimone  castaldio  ciuitatis  reatinae.  Ego  teudemundus  sculdahis  offero 
filium  meum  gualdipertum  clericum,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  atque  uir- 
ginis  MARiAE,  territoris  sabinensis,  loci  qui  dicitur  acutianus,  ubi  probatus  abbas  esse 
uidetur  cum  omni  portione,  quae  ei  a  filiis  meis  reliquis  uenerit,  idest  in  foro  nouo 
casas  massaricias  decem,  cum  domibus  cultilibus  quae  reguntur  per  auderadum, 
teuderadum,  dominicum,  georgium,  fratellum,  atrianum,  damulinum,  audualdum, 
martinianum,  ansualdum.  Simul  et  portionem  meam  de  gualdo  qui  dicitùr  coriose, 
casas,  uineas,  terras,  siluas,  cultum  uel  incultum,  mobile  uel  immobile,  omnia  in 
integrum,  quanta  in  suprascripto  loco  habere  uisus  sum,  a  praesenti  die  in  ipso 
sancto  monasterio  tradimus  cum  suprascripto  gualdiperto  filio  meo.  In  tali  autem 
tenore  ut,  dum  ego  teudemundus  sculdahis  aduixero,  in  mea  sit  potestate  usufruendi, 
nam  non  alienandi.  Et  omnibus  annis  dare  nos  promittimus  in  ipso  sancto  mona- 
sterio porcos  lardales  decem,  et  grani  modia  quinquaginta.  Post  meum  uero  di- 
scessum,  omnia  superius  nominata  deueniant  in  potestatem  ipsius  monasterii.  Qua- 
tinus ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  nostra  ofFersio  in  ipso  sancto  monasterio,  et 
neque  a  nobis  neque  ab  uUis  haeredibus  posterisque  meis  aliquando  contradicatur. 
Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^Jf  Ego  teudemundus  sculdahis  in 
hac  cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.  «J»  Ego  teuprandus  consentiens,  et 
manu  mea  subscripsi.  Ego  petrus  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  pergo  manu 
mea  subscripsi.  ^  Ego  trotta  manu  mea.  Ego  stephanus  notarius  scriptor 
hujus  cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj.  Et  quod  superius  prae- 
termisimus:  Item  concessimus  ego  teudemundus  cum  omnibus  supradictis  rebus, 
etiam  portionem  meam  de  modiano  in  integrum,  cum  ipsa  medietate  praefati  gualdi 
de  coriose  cum  omnibus  suis  pertinentiis  in  integrum. 


ex  XV. 


IJOCUMEN  ro  1  12. 

An.  778. 

Tcudeperto  chierico 
otfre  se  stesso  e  aicnni 
suoi  beni  al  Monastero. 


I 


Regnante  domno  nostro 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI 

Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  Italia  v.'  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  du- 
catus spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitafis  reatinae,  mense  aprilis, 
per  indictionem  j.  Ego  teudepertus  clericus  filius  cuiusdam  armodonis  memetipsum 
ofFero  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  loci  qui  dicitur  acutianus,  ubi 
uenerabilis  probatus  abbas  esse  uidetur,  et  in  ipso  sancto  monasterio  tradidi  de  mea 


T>I  FARFA 


99 


substantia  casas  meas  in  eciculis  in  fundo  cesenano,  quae  reguntur  per  patriciolum, 
et  lupulum,  et  ferrulum,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  et  cultum  uel  incultum, 
mobilia  uel  immobilia,  quanta  ipsi  suprascripti  coloni  ad  suam  tenent  manum,  omnia 
in  integrum  in  ipso  uenerabili  loco  tradimus  possidenda,  quia  michi  in  integrum  a 
fratribus  meis  in  portionem  uenit,  et  oliuetum  in  fundo  robiano,  quantum  ibidem 
habuit  genitor  meus  ipsum  oliuetum  in  integrum  in  ipso  sancto  monasterio  tradi- 
mus, quod  michi  in  integrum  a  fratribus  meis  uenit.  Iterum  puerum  nomine  mau- 
rinolum,  et  seneradulam,  ibidem  tradimus,  et  terram  in  pompigiano  modiorum  octo, 
quae  sunt  petiae  duae.  Quatinus  ab  hac  die  firma  ef  stabilis  sit  nostra  offersio  atque 
traditio  in  ipso  sancto  monasterio.  Et  ncque  a  nobis,  ncque  ab  uUis  haeredibus  po- 
sterisque  nostris  aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  su- 
prascripta.  Ego  teudepertus  clericus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea. 
^  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea.        Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea. 

Ego  iohannes  manu  mea.    ^  Ego  pertarius  manu  mea.        Ego  stephanus  no- 
tarius  scriptor  hujus  cartulae  compleui  et  dedj. 

cxxvj . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.      Regnante  domnO   nostro  Documento  113. 
Karolo  excellentissimo;  rege  francorum  atque  langobardorum ,  anno  regni  eius 

in  italia  deo  propitio  v.°    Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  dux,  prò  spolnoX'!?a  fi^M^ 

1         .-     .                    j                                                    ^                   .                                                  ,  stero  quattro  caso  nel 

mercede  piissimorum  domnorum  nostrorum  ut  supra,  iterum  et  prò  nostra,  do-  luogo  detto  xagiano. 

namus  atque  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  martae  posito  in  loco 
acutiano,  et  tibi  uenerabilis  probate  abbas,  seu  cunctae  congregationi  huius  mona- 
sterii.  Idest  casas  quatuor  positas  territorio  reatino  in  loco  qui  dicitur  tagianus, 
quae  reguntur  per  ualentionem,  tinulum,  ursellum,  seu  magnum,  cum  uxoribus  et 
fìliis  suis,  atque  portione  eorum  in  integrum,  qui  et  ipsi  filli,  unusquisque  casis  cum 
ipsis  suis  parentibus  communiter  resident.  Quatinus  ab  hac  die  stabile  permaneat, 
et  a  nullo  castaldie  uel  actore  nostro  contradicatur.  Ex  iussione  suprascriptae  po- 
testatis  scripsi  dagarius  castaldius,  et  notarius.  Datum  iussionis  spoleti  in  palatio, 
anno  ducatus  nostri  v.",  mense  aprilis,  per  indictionem  j.  Sub  rimone  castaldie  et 
teudemundo  actionario.  (i) 


CXXVl] . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  Regnante  domuo  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  italia  v".  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosi  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
aprilis,  per  indictionem  j.  Ego  petrus  uenerabilis  aepiscopus,  una  cum  consensu 
sacerdotum  meorum,  cambiauimus,  tibi  probate  abbas,  uel  cunctae  congregationi 
sanctae  dei  genitricis  mariae,  aquam  nostram  quae  est  in  casale  nostro  mutella,  de 
illa  fonte.  Vnde  recepimus  in  cambio,  qui  supra  petrus  uenerabilis  una  cum  sacer- 
dotibus  meis,  a  uobis,  probate  abbas,  uel  a  monachis  tuis,  terram  rationalem  super 
ipsam  formam  in  casale  mutella,  modiorum  decem,  cum  arboribus  qui  in  ipsa  terra 
stare  uidentur.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  cambium  no- 
strum, et  ncque  a  nobis,  ncque  ab  uUo  successore  posteroque  nostro  aliquando  con- 
tradicatur, et  quicquid  de  ipsa  aqua  facere  uolueritis,  in  omnibus  firmissimam 


Documento  ii4. 

An.  778. 

Pietro  vescovo  cede 
al  Monastero  1"  acqua 
del  casale  Alutella  e  ri- 
ceve in  cambio  dieci 
moggia  di  terra  poste 
nel  casale  stesso. 


(i)  Effigie  del  Duca  lldeprando. 


lOO 


IL  \EGESTO 


habeatis  potestatem.  Et  quae  pars  cambium  istud  molestare  praesumpserit,  componat 
alteri  solidos  centum  lucanos,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  stabilitate.  Et  quod 
superius  minime  fecimus,  si  quoquo  tempore  ipsa  forma  rupta  fuerit,  uos  habeatis 
licentiam  per  ipsam  terram  nostram  eandem  formam  reconciliare.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  petrus  indignus  episcopus  in  hac  cartula  cam- 
biationis  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  halo  presbiter  et  uicedomnus,  manu  mea. 
^  Ego  audualdus  presbiter  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  presbiter  manu  mea. 
^  Ego  transaricus  diaconus  manu  mea.  ^  Ego  soldulus  clericus  manu  mea. 
^  Ego  gualdepertus  presbiter  manu  mea.  ^  Ego  liutprandus  subdiaconus  manu 
mea.  ^  Ego  anseramus  clericus  manu  mea.  4^  Ego  grossio  archiclericus  manu 
mea.    ^  Ego  gudipertus  notarius  scriptor  huius  cartae  compleuj  et  dedj. 


DOCUHENT»  115. 

Ali.  778. 

Aroaldo  maestro  do- 
na al  Monastero  i  suoi 
beni  posti  nel  luogo 
detto  Salvanione. 


I 


Regnante  domno  nostro 


CXXVll] . 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI, 

Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  Italia  v.°  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosi  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
mail,  per  indictionem  j.  Ego  arualdus  magister  filius  cuiusdam  georgii,  sana  mente 
et  spontanea  uoluntate  mea,  prò  remedio  animae  meae,  trado  atque  concedo  in 
aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  in  territorio  sabinensi, 
sito  in  loco  qui  nominatur  acutianus,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  et  eius  cunctae 
congregationi  a  praesenti  die  ibidem  in  ipso  sancto  monasterio  trado  omnem  por- 
tionem  meam,  siue  substantiam  de  casis,  uel  terris,  uineis,  siluis,  pratis,  salictis, 
cultis  uel  incultis,  in  loco  territorii  sabinensis^  et  uocabulo  qui  dicitur  seluanione, 
prope  aecclesiam  sancti  felicis  de  suprascripto  monasterio,  omnia  in  integrum,  quanta 
in  eodem  loco  habere  uisus  sum  a  praesenti  die  in  suprascripto  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae  tradimus  possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firmiter  permaneat 
donum  nostrum  in  ipso  sancto  pio  monasterio.  Et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo 
haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur.  Sed  perpetuis  temporibus  firmis- 
sima  ualeat  nostra  donatio  prò  anima  nostra  in  suprascripto  monasterio.  Et  quic- 
quid  de  ipsa  suprascripta  substantia,  siue  portione  nostra,  facere  uolueritis  uos,  uel 
qui  prò  tempore  fuerit  abbas,  siue  uendendi,  aut  donandi,  uel  commutandi,  in  omni- 
bus firmissimam  habeatis  potestatem,  nullo  homine  contradicente.  Actum  in  mona- 
sterio sanctae  mariae  in  sabinis,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus 
arualdi  donatoris,  qui  hac  cartulam  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  anseramini  filii 
luponis  testis.  Signum  ^  manus  santeperti  filii  santareni  scabitoris  de  reate  testis. 
Signum  <J»  manus  pertonis  filii  cuiusdam  trani  de  saturiano  testis.  Signum  manus 
haistolfi  filii  amolfi  testis.  «J»  Ego  theoferius  presbiter  et  monachus,  rogatus  ab 
aroaldo,  post  omnes  compleuj  et  dedj. 


Documento  i  i6. 

An.  778. 

Ildeprando  duca  di 
Spoleto  dona  a  Gari- 
lonc  monaco  di  Farfa 
i  due  casali  Sibiano  e 
Ciciliano  posti  nella 
massa  detta  Nantona 
nel  territorio  di  Rieti. 


CXXVlll] . 

N  nomine  domini  dei  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRISTI.  Regnante  Karolo  excel- 
lentissimo  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Italia  v.%  deo 
propitio.  Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  dux  ducatus  spoletani,  Pro 
mercede  domnorum  nostrorum  regum,  quam  et  nostram,  donamus  atque  con- 
cedimus  tibi  gariloni  monacho  monasterii  sanctae  mariae,  casales  duos  territorii  rea- 
tini in  massa  nautona,  qui  pertinuerunt  in  curti  nostra  reatina,  qui  uocitantur  si- 
bianus  et  cicilianus,  cuni  siluis  et  pascuis,  cum  casis  duodecim  et  colonis  suis, 


I 


DI  FARFA 


lOI 


qui  in  ipsis  casis  residere  uidentiir,  et  uxoribus,  et  filiis.,  seu  filiabus  eorum,  et  cum 
omnibus  eis  pertinentibus,  quae  iusto  ordine  ad  manus  suas  tenucrunt,  et  a  publico 
possessa  sunt,  tibi  in  integrum  concedimus  possidenda.  Quamobrem  firmum  et  sta- 
bile sit  donum  nostrum,  et  a  nullo  castaldio  uel  actore  nostro  tibi  aliquando  con- 
tradicatur,  sed  per  hoc  nostrum  praeceptum  firmum  ualeatis  possidere.  Datum  ius- 
sionis  spoleti  in  palatio,  mense  majo,  per  indictionem  j.,  anno  ducatus  nostri  in  dei 
nomine  v.  Sub  rimone  castaldio  et  adeodato  actionario.  Quod  uero  praeceptum 
ex  iussione  supradictae  potestatis  ego  aderis  notarius  scripsi.  (i) 


cxxx. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  Italia  v.°  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletani,  et  uiri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
maii,  per  indictionem  j.  Hvmana  fragilitas  semper  debet  de  mords  repentinae  ca- 
sibus  cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quod  prò  salute  animae  suae 
cognoscit  utile,  ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum  ut  in  refrigerio  permaneat  semper, 
ne,  urgente  diuina  iussione,  non  ualeat  explicare  suae  desideria  mentis,  et  dum  in 
hac  ulta  est  sic  disponat,  ut  securus  ambulet,  ne  eum  tenebrae  comprehendant.  Et 
ideo  ego  iohannes  presbiter,  sana  mente  et  integro  Consilio,  dono,  trado  atque  concedo 
in  aeterna  tradifione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano. 
Idest  in  primis  in  sabinis,  in  tarlano.  In  fundo  iliano,  ausigiano,  et  casalia.  In  primis 
casam  toccioli,  casam  clarissimi,  casam  iohannuli,  casam  cioccioli,  et  omnes  domos 
cultiles  meas  in  argasiano,  casam  bibuli,  casam  saxuli,  casam  probatuli,  casam  uale- 
rioli,  casam  candosali,  et  portionem  meam  de  domo  cultile  in  ipso  casale.  Et  por- 
tionem  meam  de  casale  qui  uocitatur  caesarianus,  quae  est  medietas  ipsius  casalis; 
In  plage  casam  maurissioni,  excepto  terram  modiorum  sex  et  rasam  unam  de  uinea, 
quam  donauimus  maurissioni,  Et  in  fretiano  casam  teuduli  et  protuli.  In  aduernano 
casam  alemundi  et  eolphi.  Et  clausuram  unam  in  aliano.  Et  ipsas  suprascriptas 
casas  cum  uineis,  terris,  siluis,  oliuis,  cultis  uel  incultis,  et  omnia  in  integrum,  sint 
in  monasterio  sanctae  mariae.  Et  si  ipsi  homines  de  ipsis  casis  exire  uoluerint, 
exeant  cum  libertate  sua  et  omni  eorum  mobilia.  Et  insuper  donauimus  ibi  in 
aecclesia  sanctae  mariae,  carros  ferratos  duos.  Boum  paria  ij.  Lectjstrata  ij.  cum 
culcitris  suis.  Concam  j.  Aquarios  manuum  parium  j.  Seculaij,  Caldaria  iiii.  Por- 
corum  capita  xxx.  Pecorum  capita  xl.  Et  in  plage,  quae  michi  in  comparatione  uel 
pactuatione  uenit  a  filiis  christoceni,  aut  a  singuUs  hominibus.  Et  casam  meam  intrp 
ciuitatem  in  integrum,  cum  solo,  petris,  lignaminibus,  et  omni  aedificio  suo.  Qua- 
tinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  uenerabile  loco,  et 
neque  a  nobis,  neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  in  ipso  loco  aliquando  con- 
tradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  iJ»  Ego  iohannes  presbiter  in  hoc  testamento  a  me  facto  manu  mea. 
«5»  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  manu  mea.  Ego 
paulus  gasindius  manu  mea.  «J»  Ego  gudipertus  notarius  scriptor  huius  cartulae  com- 
pleui  et  dedj. 


Documento  i  1 7. 

An.  778. 

Giovanni  prete  dona 
alcuni  beni  al  Mona- 
stero. 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


26 


102 


IL  \E  GESTO 


DOCI'MENTO  1  I  8. 

Au.  778. 

Bassello  offre  i  suoi 
figli  Cunperto  ed  Ari- 
chi  e  dona  pressoché 
tutti  i  suoi  beni  al  Mo- 
nastero. 


I 


ex  XX]. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRiSTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  italia  v."  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
iunii,  per  indictionem  j.  Ego  bassellus  filius  cuiusdam  saxonis  sana  mente  et  in- 
tegro Consilio,  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione,  atque  offero  filios 
meos,  idest  cunpertum  et  arichis,  cum  omni  substantia  mea  in  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  est  positura  territorio  sabinensi  loco 
qui  dicitur  acutianus,  ubi  uenerabilis  probatus  abbas  esse  uidetur,  seu  cunctae  con- 
gregationi  ipsius  monasterii,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  prata,  oliuas,  cultas 
uel  incultas,  ubi  ubi  habere  uisus  sum,  idest  casas  meas  cum  aecclesia  sancti  uictoris 
et  dote,  cum  portione  mea  in  pantana  in  integrum,  Seu  et  portionem  meam  in  pi- 
tiniano  in  integrum,  et  domos  cultiles  in  octauo,  cum  omnibus  quae  ad  ipsam  casam 
pertinent  in  integrum.  Portionem  meam  in  eciculis  in  integrum,  in  loco  qui  dicitur 
caugianus,  quae  regitur  per  bibulum.  Seu  in  amiterno  casas  massaricias  iiij  quae  re- 
guntur  per  guilefusum,  et  arecisium,  et  anastasium,  et  quendam  iustinulum.  Istas  iiij 
casas  a  praesenti  die  in  ipso  sancto  monasterio  cum  praedictis  filiis  meis  tradimus. 
Alia  uero  substantia  mea  suprascripta,  dum  ego  bassellus  aduixero,  omnia  in  inte- 
grum in  mea  sit  potestate  usufruendi,  nam  non  alienandi.  Iterum  si  coniux  mea 
post  meum  obitum  remanserit,  praedicta  omnia  substantia  mea  in  pitiniano  usu- 
fruendi, dum  aduixerit,  teneat,  non  alienandi.  Post  meum  uero  et  illius  discessum, 
omnia  suprascripta  mea  substantia  in  ius  et  potestatem  ipsius  monasterii  deueniat. 
Excepto  quod  in  hac  cartula  minime  fecimus,  quia  donauimus  filiabus  nostris  in  capita 
casalem  qui  dicitur  bezenanus  in  integrum,  et  in  popciano  portionem  nostram  in 


mtegrum, 


et  casam  meam  intra  ciuitatem  reatinam,  et  in  oliano  clausuram  meam 


in  integrum. 


Ista  iiij."'  loca  ad  filias  nostras  dedimus,  et  proculum  colonum  meum, 
cum  portione  sua  et  cum  filiis  suis  post  obitum  meum,  et  alios  seruos  meos  uel 
ancillas,  quos  per  cartulas  liberos  dimisero,  liberi  permaneant.  Quatinus  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  atque  offersio  in  ipso  sancto  monasterio, 
et  ncque  a  nobis,  neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur, 
sed  omni  tempore  stabile  permaneat,  quia  prò  remedio  animae  meae  praedictam 
meam  substantiam  in  suprascripto  monasterio  tradidimus  possidendam.  Actum  in 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ii^  manus  basselli  qui  hanc  car- 
fieri  rogauit.  {J»  Ego  teudemundus  manu  mea.  ^  Ego  godifredus  manu 
^  Ego  alais  manu  mea,  ^  Ego  remicisius  manu  mea.  ^  Ego  gaiderisius 
mea.  ^J»  Ego  leo  manu  mea.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  car- 
tulae  post  omnes  compleui  et  dedj. 


reate , 
tulam 
niea. 
manu 


CXXXl] , 


Documento  119. 

An.  778. 

Ansa  vedova  di  Tco- 
dcracino  offre  al  Mona- 
stero se  stessa,  la  fi- 
filia  Teodoria,  e  tutti 
i  beni  appartenenti  a  se 
e  alla  liglia. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHESu  cHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  italia  v.°  Sed  et  temporibus  domni  viri  gloriosi  hildeprandi  summi 
ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae, 
mense  iunii,  per  indictionem  j.  Constat  itaque  quia  nos  ansa  rehcta  cuiusdam 
theodoracini  una  cum  filio  meo  petro  clerico,  bona  uoluntate  mea,  et  cum  con- 
sensu  gloriosi  hildeprandi  ducis  et  rimonis  castaldii,  seu  reliquis  iudicibus,  offe- 
rimus  atque  tradimus  nos  sanctae  dei  genitrici  semperque  uirgini  mariae,  quae 


VI  FARFA 


est  posita  territorio  sabinensi,  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  uenerabilis  probatus 
abbas  esse  uidetur,  seu  ad  cunctam  congregationem  ipsius  uenerabilis  monasterii, 
tradidimus  nos  simul  cum  filia  mea  theodoria,  et  cum  omnibus  substantiis  nostris, 
ubi  ubi  habere  uisae  sumus,  et  omnia  in  integrum,  mobilia  et  immobilia,  quae- 
cunque  uir  meus  quondam  theoderacinus  nobis  dimisit.  Idest  casas  nostras  in 
scandilia  cum  terris,  uineis,  pratis^  siluis,  pascuis,  et  omnia  in  integrum  quanta 
ibidem  habere  uisi  sumus  in  loco  qui  dicitur  occianus,  cum  aecclesia  sancti  ste- 
phani  in  acusclo.  Simul  et  casalem  qui  dicitur  cisternule  in  scandilia.  Simul  et 
portionem  nostram  de  casale  qui  dicitur  cuprimanus.  Simul  et  in  eciculis,  in  loco 
qui  dicitur  uicus,  casas  nostras  quae  reguntur  per  bonulum  et  antoniolum,  cum 
terris,  uineis,  omnia  in  integrum.  Simul  et  in  nernate  casas  nostras,  quae  re- 
guntur per  radualdum  et  coruinulum.  Simul  et  casas  nostras  in  azano  quae  re- 
guntur per  grausulum  et  alparium.  Simul  et  aecclesiam  nostram  quae  est  posita 
in  loco  qui  dicitur  berunianus,  quae  uocatur  sanctus  helias,  cum  casis,  uineis, 
terris,  et  quicquid  ibidem  habere  uisi  sumus  in  integrum.  Simul  et  pratum  in 
lingla.  Seu  et  clusuram  ad  olianum,  Seu  et  in  rusia  portionem  nostram.  Omnia 
in  integrum  suprascripta  loca  tradimus  atque  offerimus  nos  in  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  a  praesenti  die,  ubi  probatus  abbas  esse 
uidetur,  seu  ad  cunctam  congregationem  ipsius  monasterii,  in  perpetuum,  cum  casis, 
uineis,  terris,  siluis,  pomis,  pratis,  oliuis.  In  porpurario,  omnia  in  integrum  mo- 
bilia uel  immobilia,  seruos  prò  seruis,  liberos  prò  liberìs  tradimus  in  praefato 
monasterio  in  perpetuum.  Excepto  casam  infra  muros  ciuitatis,  quam  dedimus 
celsoni,  et  exceptis  bonosula  et  magnarlo  seruis  nostris,  quos  liberos  dimisimus. 
Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  nostra  offersio  atque  traditio,  in  ipso  sancto  mo- 
nasteriOj  permaneat  et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  homine  aliquando  contradicatur. 
Sed  in  perpetuis  temporibus  firmiter  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Signum  (i^  manus  ansae  quae  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego 
petrus  clericus  m.anu  mea.  «J»  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego 
gisulphus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  manu  mea.  ^  Ego  leo  manu 
mea.  ^  Ego  celsus  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  filius  hilderici  manu  mea 
subscripsi.        Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dedi. 


CXXXllj . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  italia  v.°  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi 
ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae, 
mense  iunii,  per  indictionem  j.  Ego  probatus  abbas  una  cum  consensu  fratrum 
nostrorum,  seu  et  prò  necessitate  nostrae  casae,  quam  fecimus  suptus  muros  ci- 
uitatis reatinae,  quae  est  posita  secus  casam  cuiusdam  acerisij ,  cuius  grunda  per 
terram  stephani  uadit,  cambiauimus  tibi  stephano  notarlo  terrulam  nostram  secus 
casam  meam,  quae  fuit  de  magnualdo.  In  uno  capite  pedes  xvj,  et  in  alio  pe- 
des  xxj,  et  in  alio  xij,  atque  in  alio  xvj.  Ipsam  terrulam  in  integrum.  Vnde  re- 
cepimus  a  te  praedicto  stephano  notarlo  in  cambio,  terram,  ad  praedictam  ca- 
sam, ad  grundam  ipsius,  per  mensuram  in  longitudine  pedum  xlij,  et  in  latitudine 
in  uno  capite,  secus  illud  monumentum,  pedum  x,  et  in  medio  pedum  v,  et  in 
alio  capite  pedum  ij.  Et  super  ipsum  cambium  uenerunt  fratres  nostri,  seu  et 
castinus,  et  petrus  filius  sindolfi  et  alerisius,  quibus  ipsum  cambium  meliora- 
tum  paruit.    Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  cambium.  no- 


DOCU.MENTO  120. 

An.  77S. 

Probato  Abate  di 
Farfa  cede  a  Stefano 
notaio  una  terricciiiola 
vicina  alla  caea  dello 
stesso  Stefano  e  riceve 
in  cambio  un'altra  pic- 
cola terra  sulla  quale 
cadeva  la  gronda  di  una 
casa  del  Monastero. 


I04 


IL  \EGES  TO 


strum,  et  ncque  a  nobis,  ncque  ab  ullis  successoribus  posterisque  nostris  aliquando 
contradicatur,  scd  omni  tempore  stabile  permancat.  Et  pars  quae  concambium 
istud  remouere  quaesierit^  paenam  persoluat  soldos  auri  quadraginta  lucanos,  et 
cartula  ista  in  sua  permancat  stabilitatc.  Actum  in  reate^  mense  et  indictione  su- 
prascripta.  ^  Ego  probatus  abbas  in  hac  cartula  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego 
guideradus  diaconus  et  monachus  per  iussionem  abbatis  mei,  manu  mea.  ^  Ego 
ragnibaldus  presbiter  et  monachus  manu  mea.  ^  Ego  iordanis  monachus  manu 
mea.  ^  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  benedictus  manu  mea. 
^  Ego  leo  manu  mea.  <J»  Ego  gudepertus  notarius  scriptor  huius  cartulae  com- 
pleui  et  dedi. 


cxxxiiij. 

Documento  121.  ^  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     Regnante  domnO  nOStrO 

'     ,      I  Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atquc  langobardorum .  anno  regni 

Godescalco  dona  al        ■       .       .     .      .  ?  '•  ,  ° 

Monastero  alcuni  suoi  ■  eius  in  itaha  v.°  Scd  ct  tcmporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletanij  et  uiri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae^  mense 
iunii^  per  indictionem  j.  Ego  gudeschalcus  filius  cuiusdam  lucani  dono,  trado  atque 
concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae,  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  semperque  uirginis  mariaEj  territorii  sabinensiSj  loci  qui  dicitur  acutianus, 
ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  in  fundo  saliano  casam  massariciam  unam,  quae 
regitur  per  gricciolum^  cum  omnibus  quae  ad  ipsam  casam  pertinent  in  integrum. 
Et  in  fundo  gessiano  casas  tres,  quae  reguntur  per  decciolum  et  taudolum  et  iohan- 
nulum^  cum  omnibus,  quae  ad  ipsas  casas  pertinent  in  integrum ^  liberos  prò  li- 
berisi seruos  prò  seruis^  sicut  a  nobis  possessi  sunt^  sic  in  ipso  sancto  monasterio 
tradimus  possidendum.  Et  in  fundo  agello  foculares  ij ,  qui  reguntur  per  scaptu- 
lum  et  audolphum^  cum  omnibus  quae  ad  ipsas  casas  pertinente  seruos  prò  seruis^ 
liberos  prò  liberiSj  qualiter  a  nobis  possessi  sunt  sic  in  ipso  sancto  loco  conce- 
dimus  possidendos.  Et  in  fundo  caeperiano  casas  massaricias  ij  quae  reguntur 
per  mauricciolum  et  palumbulum^  cum  omnibus  quae  ad  ipsas  casas  pertinent 
in  integrum j  liberos  prò  liberis^  seruos  prò  seruis,  sicut  a  nobis  possessi  sunt 
sic  in  ipso  sancto  monasterio  concedimus  possidendas.  Simul  ct  concedimus  in 
ipso  sancto  monasterio  domos  cultiles  mcas  quae  et  de  fratre  meo  iobanne^  in  fundo 
bebbianOj  et  criptas^  casas^  uineas,  terras,  siluas^  poma^  eulta  uel  inculta,  quanta 
ad  ipsas  domos  cultiles  pertinent  in  integrum,  in  ipso  pio  loco  conducimus.  In 
tali  autem  tenore  ut  si  coniux  mea  adeldis  post  meum  discessum  remanserit,  ipsae 
domus  cultae  in  eius  sint  potestate  usufruendo  Post  eius  discessum  deueniant  in 
potestatem  et  ius  ipsius  monastcrii.  Ista  omnia  in  tali  tenore  disposuimus,  ut 
dum  ego  gudescalcus  aduixero,  omnia  in  mea  sint  potestate  usufruendo  Post 
meum  uero  discessum ,  omnia  in  integrum,  sicut  superius  diximus,  stabilia  debeant 
permanere.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  gude- 
scalcus in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  manu  mea.  ^  Ego 
hildericus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  manu  mea.  4j»  Ego  auderis 
manu  mea.  Ego  teuderadus  manu  mea.  <J»  Ego  petrus  manu  mea.  ^  Ego  ste- 
phanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  omnes  testes  compleui  et  dedj. 


VI  FARFA 


cxxxv. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimOj  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  Italia  v.°  Sed  et  temporibus  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  du- 
catus  spoletanij  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense 
augusti,  indictione  j.  Ego  hebremundus  filius  cuiusdam  gilionis,  sana  mente  et 
bona  uoluntate  mea,  prò  remedio  animarum  nostrorum,  dono,  trado  atque  con- 
cedo in  aeterna  traditione  omnem  meam  substantiam  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  mariae,  sito  territorio  sabinensi,  loci  qui  uocatur  acutianus,  ubi  probatus 
abbas  praesens  esse  uidetur,  confirmo  omnem  portionem  meam  de  casale  qui  nomi- 
natur  atrianus  in  territorio  sabinensi,  quanta  michi  a  barbano  meo  fulcualdo,  uel 
germano  meo  giliodoro,  in  partem  contingit,  casas,  terras,  uineas,  siluas,  oliuas, 
poma,  et  eulta  uel  inculta,  omnia  in  integrum,  portionis  nostrae  tradimus  possi- 
dendum  prò  anima  nostra  in  ipso  sancto  monasterio.  Quatinus  ab  hac  die  firma 
et  stabilis  permaneat  in  ipso  sancto  monasterio,  ut  neque  a  nobis,  ncque  ab  ullo 
postero  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  semper  haec  firmissima  permaneat 
nostra  donatio.  Actum  in  monaslerio  sanctae  mariae^  mense  et  indictione  supra- 
scripta.  Signum  ^  manus  hebremundi  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego 
usualdus  manu  mea.  Signum  ^  manus  luponis  cognati  eius  tesfis.  ^  Ego  teu- 
demundus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  uestararius  manu  mea.  ^  Ego 
theuferius  indignus  presbiter  et  monachus  scriptor  huius  cartulae,  post  omnium 
testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  i2J. 

An.  778. 

Ebremondo  dona  al 
Monastero  la  sua  por- 
zione del  casale  Atria- 
no  in  Sabina. 


cxxxvi. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  Regnante  domnO  nostro  Documento  123. 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni  An.  778. 
eius  in  italia  vj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  fre^aiCastfro^^^ 
ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  fd°aicZi'15en*i.'^'"^"'^° 
mense  nouembris,  per  indictionem  ij.  Ego  gregorius  clericus  filius  cuiusdam 
lu^ardi,  sanus  mente  et  spontanea  uoluntate  mea,  et  cum  consensu  iudicum, 
optuli  filium  meum  nomine  liuprandum  clericum  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
semperque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  et 
cum  ipso  filio  tradidi  in  ipso  sancto  monasterio,  a  praesenti  die  portionem  meam 
in  massa  tariana  in  integrum,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  prata  et  cul- 
tum  uel  incultum,  omnia  in  integrum.  Iterum  et  aliam  meam  substantiam  quam 
habere  uisus  sum  in  ficoccla,  casas,  uineas,  terras,  siluas,  poma,  prata  et  cultum 
uel  incultum.  Et  portionem  meam  in  iocaturia.  Et  portionem  meam  in  fani.  Et 
portionem  meam  in  ainuli.  Et  portionem  meam  in  ilio  de  ursi.  Quantum  in  prae- 
dictis  locis  habuimus.  Serui  uero  et  ancillae  sint  liberi  prò  anima  mea.  Et  ad 
sindulum  et  seruulum  donaui  in  trecolio  casam  meam  cum  uineae  tabula  j,  et 
terrae  modiorum  quinque  ibidem  in  congrego  ipsius  uineae.  Quatinus  ab  hac  die 
firma  et  stabilis  sit  nostra  oblatio  in  ipso  sancto  monasterio,  ut  neque  a  nobis, 
neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta.  <J»  Ego  gregorius  clericus  in  hac  cartula  manu 
mea.    ^  Ego  remicisius  manu  mea.   4j»  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea. 

Ego  celsus  manu  mea.    4^  Ego  Stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae 
compleui  et  dedi. 


27 


lOÓ 


IL  \EGESTO 


beni. 


CXXXVlj. 

Documento  i24.         'W'  N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     Regnante  domno  nOStFO 

•An.  779.  I  Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 

M^naiterraic^Tsuoi  1  cìus  in  italia  vj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj 
ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae, 
mense  apriliSj  per  indictionem  ij.  Ego  goderisius  filius  cuiusdam  erfoni  dono^ 
trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae,  in  monasterio 
sanctae  dei  genitricis  mariae  in  acutiano^  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  casas 
meas  in  preturio  cum  uineis,  terris,  siluis,  oliuetis,  seu  et  casis  colonaticis,  quae 
reguntur  per  herfulum  cum  filio  suo,  et  cacciolum,  et  teudipergam.  Et  in  praepi 
casam  quae  regitur  per  luciam  cum  filiis  suis.  Et  in  pineto  casam  quae  re- 
gitur  per  santarum.  Ipsos  colonos  cum  omnibus  ad  eos  pertinentibus  qualiter  ad 
ipsam  curtem  pertinuerunt  in  integrum,  in  ipso  sancto  monasterio  donauimus;  seu 
et  gualdum  nostrum  in  talli  in  integrum ,  quantum  michi  ab  auunculo  meo  aifredo 
seu  pertone  maripasso  contingit.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in 
ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum,  et  neque  nobis,  neque  ab  ullo  haerede 
posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat. 
Seu  et  donamus  in  ipso  monasterio  casas  in  leoni  tres,  quae  reguntur  per  leu- 
theriolum,  et  ariolum,  et  trasarium.  Ipsos  colonos  cum  uineis,  terris,  siluis  et 
casis.  Omnia  in  integrum,  quanta  ipsi  coloni  ad  suas  tenent  manus,  in  ipso 
sancto  monasterio  concedimus  ab  hac  die.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Ego  goderisius  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  <J»  gual- 
depertus  presbiter  manu  mea.  ^  Ego  raco  manu  mea.  Ego  perto  manu 
mea.  ^  Ego  celsus  manu  mea.  ^  Ego  asprandus  manu  mea.  {J»  Ego  gude- 
pertus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  compleui  et  dedi. 


Documento  125. 

An.  779. 

Zarone  dona  al  Mo- 
nastero la  sua  porzione 
del  fondo  Manciano  e 
tre  taglie  d'  ulivi  in 
Piacciano. 


I 


CXXXVll] . 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eilis 
in  italia  vj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj  ducis  duca- 
tus spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae,  mense  augusti, 
per  indictionem  ij.  Ego  Zaro  filius  cuiusdam  teufanj  dono,  trado  atque  concedo  in 
aeterna  traditione  prò  animae  meae  remedio,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARIAE,  sito  in  acutiano,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  portiunculam  meam 
in  fundo  manciani,  quod  michi  a  gisulfo  duce  donatum  fuit,  casas,  uineas,  terras, 
siluas,  poma,  et  cultura  uel  incultura,  quantura  in  eodera  loco  habuimus.  Omnia 
in  integrum,  in  ipso  sancto  monasterio  donauimus  possidenda.  Et  in  flacciano 
oliuas  tallias  tres,  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego 
zaro  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  <J»  Ego  teudemundus  sculdahis  manu 
mea.  ^  Ego  causpertus  manu  mea.  ^  Ego  gaiderisius  manu  mea.  <J»  Ego 
perto  manu  mea.    Ego  stephanus  notarius  compleui  et  dedi. 


DI  FARFA 


CXXXVllll. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  uiro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  italia  vj.°  Sed  et  temporibus  domni  uiri  gloriosi  hildeprandi  summi  ducis 
ducatus  spoletanj,  et  uiri  magnifici  rimonis  castaidi)  ciuitatis  reatinae,  mense 
septembris,  per  indictionem  ij.  Ego  ursus  filius  cuiusdam  aldonis,  sana  mente 
et  spontanea  bona  uoluntate  mea^  cambiauimus  tibi  probate  abbas,  uei  cunctae 
congregationi  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  territori!  sabinensis,  loci 
qui  dicitur  acutianus,  portionem  meam  in  fundo  quod  dicitur  marcianellus,  casas, 
uineas,  terras,  siluas,  poma,  et  cultum  uel  incultum,  mobile  uei  immobile,  quan- 
tum in  eodem  loco  habere  uisus  sum,  omnia  in  integrum  uobis  cambiauimus^ 
idest  de  ipso  casale  uncias  tres,  cum  homine  nomine  pupulo  qui  in  ipsa  casa 
residet,  et  cuncta  quae  ad  manus  suas  retinet,  omnia  in  integrum  in  ipso  sancto 
monasterio  cambiauimus  possidenda.  Vnde  prò  ipsa  suprascripta  portione  rece- 
pimus  in  cambio  a  te^  probate  abbas,  uel  a  cuncta  congregatione  ipsius  monasterii, 
casam  infra  ciuitatem,  quae  fuit  de  theuferio  presbitero,  cum  solo,  et  lignamini?, 
et  petris,  et  omni  aedificio  suo,  nobis  in  integrum  in  cambio  tradidistis  possi- 
dendam.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  cambium  nostrum, 
et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradi- 
catur.  Et  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  com- 
mutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem;  et  si  ego  ursus,  aut  hae- 
redes  mei  contra  te,  iam  diete  probate  abbas,  uel  contra  congregatione  monasterii 
sanctae  mariae,  de  ipso  cambio  causare  uoluerimus,  aut  ab  alio  homine  minime 
defendere  poterimus,  dupla  condicione  uobis  siue  successoribus  uestris  subiacea- 
mus,  de  ipso  cambio  meliorato  de  quo  agitur.  Actum  in  reate,  mense  et  in- 
dictione  suprascripta.  Signum  <^  manus  ursi  cambiatoris  qui  hanc  cartulam 
fieri  rogauit.  ^  Ego  gisolfus  sculdahis  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  benedictus 
manu  mea.    ^  Ego  leo  manu  mea.    ^  Ego  stephanus  notarius  compleuì  et  dedi. 


Documento  126. 

An.  778. 

Orso  cede  al  Mona- 
stero la  SU.1  porzione 
del  fondo  Marciancllo 
e  riceve  in  cambio  una 
casa  posta  nclia  città 
di  Rieti. 


cxl. 

KAROLUS  GRATIA  DEI  REx  FRANCORUM  et  langobardorum  atque  patricius  ro- 
manorum.  Omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  ducibus,  castaldiis,  domesticis, 
iudicibus,  uicariis,  centenariis,  uel  omnibus  missis  nostris  discurrentibus,  tam 
praesentibus  quam  et  futuris.  Maximum  regni  nostri  in  hoc  credimus 
augeri  momentum,  si  petitionibus  seruorum  dei,  in  quo  nostris  auribus  fuerint  pro- 
latae,  libenti  animo  optemperamus  atque  in  dei  nomine  ad  efFectum  perducimus. 
Quapropter  nouerit  sollertia  uestra,  qualiter  uenerabilis  uir  probatus  abbas  ex  mo- 
nasterio sanctae  dei  genitricis  mariae  semperque  uirginìs,  quod  est  constructum  in 
loco  qui  dicitur  acutianus,  in  ducatus  spoletano  uel  fundatum  in  territorio  sabi- 
nensi,  missa  petitione  clementiae  regni  nostri,  suggessit  ut  tale  beneficium  circa 
ipsum  sanctum  locum  concessissemus ,  et  sub  integra  emunitate  ipsum  monasterium 
esset,  sicut  et  caetera  monasteria  quae  infra  regna  nostra  constructa  esse  uidentur, 
consistat,  ut  in  curtibus,  uel  uillis,  seu  cellulis,  uel  quibuslibet  locis  et  rebus  quae 
ex  honorum  hominum  largitate  ibidem  datae  sunt,  quae  ad  ipsam  casam  dei  aspi- 
ciunt,  nullus  index  publicus,  ad  causas  audiendum,  uel  fraeda  undique  exigendum, 
uel  homines  ipsius  monasterii  distringendum ,  seu  mansiones  aut  paratas  faciendum, 
nec  fideiussores  tollendum,  nec  uUam  reddibutionem  requirendum,  iudicaria  potestas 
ibidem  quoque  tempore  ingredere^  nec  tractare  poenitus  praesumatis.  Propterea 


Documento  127. 

An.  775. 

Diploma  d'immunità 
temporale  concesso  da 
C.irlomagno  al  Mona- 
stero. 


io8 


IL  \EGES  TO 


hanc  emunitatem  conscribere  iussimus^  perigem  specialiter  decernimus  ordinan- 
dum.  Precipientes  enim  iubemus  ut  nullus  quislibet  de  uobis,  ncque  de  iunio- 
ribus  uestris  amodo  et  deinceps,  ut  diximus,  in  uillis  uel  curtibus,  seu  quibus- 
libet  locis,  uel  rebus  monasterii  sanctae  mariae,  infra  regna,  deo  propitìo^  nostra, 
nemo  ex  iudicaria  potestate,  ibidem  ad  causas  audiendum,  nec  freda  undique  exi- 
gendum ,  seu  mansiones  aut  paratas  faciendum ,  neque  homines  ipsius  monasterii 
distringendum.  Nullo  unquam  tempore  ingredere,  nec  tractare  poenitus  praesu- 
matis.  Sed  sub  emunitatis  nomine ,  cum  omni  fraedo  concesso  ualeant  omni  tem- 
pore rectores  ipsius  monasterii,  hominesque  eorum,  quieti  uìuere  uel  residere.  Qua- 
tinus  ea  quae  prò  mercede  nostra  indulsimus,  in  luminaribus  ipsius  aecclesiae  uel 
stipendiis  monachorum  ibidem  perpetualiter  proficiantur.  Et  ut  haec  auctoritas 
firmior  habeatur  uel  per  tempora  melius  conseruetur,  manu  propria  eam  decre- 
uimus  roborare,  uel  de  anulo  nostro  iussimus  sigillare.  Signum  Karoli  inuictissimi 
regis.  Gvigbaldus  ad  uicem  hitherii  recognouj  et  subscripsi.  Datum  iiij.  kalendas 
iunii,  anno  vi).°,  et  j.°  regni  nostri.  Actum  carisiago  palatio  nostro.  In  dei  nomine, 
feliciter.  (i) 


cxlj. 


Documento  128. 

An.  775. 

Diploma  d' immunità 
spirituale  concesso  da 
Carlomagno  al  Mona- 
stero. 


AROLVS  GRATTA  DEI  REx  FRANCORUM  et  langobardorum  atque  patricius 
romanorum,  omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  ducibus,  comitibus,  uicariis, 
domesticis,  centenariis,  uel  omnibus  missis  nostris  discurrentibus.  Qvic- 
■quid  enim  ob  amorem  aecclesiarum,  uel  quietem  seruorum  dei  exer- 
cemuSj  hoc  nobis  procul  dubio,  domino  adiuuante,  ad  aeternam  beatitudinem 
pertinere  confidimus.  Igitur  comperiat  magnitudo,  seu  utilitas  uestra,  qualiter 
uenerabilis  uir  probatus  abbas  monasterii  quod  est  constructum  in  honore  bea- 
tissimae  genitricis  dei  semperque  uirginis  mariae,  quod  uocatur  acutianus,  in  du- 
catu  spoletano,  uel  fundato  in  territorio  sabinensi,  missa  petitione  clementiae  regni 
nostri  dixit  suggerendo,  ut  prò  mercedis  nostrae  augmento,  taliter  ei  uel  ipsi  mo- 
nasterio  concedere  deberemus,  qualiter  ipsa  casa  dei  sub  tali  priuilegio  esse  de- 
beret  sicut  caetera  monasteria  lirinensium,  agaunensium  et  luxouiensium,  ubi  prisca 
patrum  basilii,  benedicti,  columbani,  uel  caeterorum  patrum  regula  custodiri 
uidetur,  ut  nullus  aepiscoporum  in  praelectione  abbatis  dationem  accipere  debeat, 
et  potestatem  non  habeat  de  ipso  monasterio  auferre  cruces,  calices,  patenas, 
codices,  uel  reliquas  quaslibet  res  de  ministerio  aecclesiae,  nec  ipsum  monasterium 
sub  tributo  ponere  principum  potestatem  minime  haberet,  nec  denuo  tributum 
aut  censum  in  supradicto  monasterio  eorum  exigere  debeat.  Sed  ipsa  casa  dei, 
sicut  suprascripta  monasteria  quae  infra  regna  nostra  sunt,  sub  eo  priuilegio  et 
norma  patrum  consistat.  Cuius  petitionem  prò  diuino  respectu  uel  mercedis  nostro 
augmento  noluimus  denegare,  sed  ob  amorem  domini  nostri  ihesu  christi  ita  con- 
firmasse uel  a  nouo  cessisse  cognoscite.  Praecipientes  ego  iubemus  ut  nullus 
aepiscopus,  abbas,  dux,  castaldius,  uel  quislibet  de  fidelibus  nostris,  seu  iuniores 
aut  successores  uestri,  praedictum  abbatem,  nec  monachos  suos  uel  agentes  ipsius 
aecclesiae,  de  rebus  praefati  monasterii,  quae  ibidem  ex  munificentia  regum  aut 
reginarum,  uel  de  coUatis  populi  seu  pontificum,  uel  quae  ad  ipsum  monaste- 
rium peruenerunt,  aut  in  antea,  deo  adiuuante,  largitae  fuerint  tam  per  uendi- 
tionis,  quam  et  donationis,  cessionis,  uel  reliqua  instrumenta  cartarum,  inquietare 
aut  contra  rationis  ordinem,  uel  quoquo  tempore  generare  praesumatis,  sed  sub 


(i)  Effigie  di  Carlomagno. 


Til  FARFA 


nostro  priuilegio  quieto  ordine  resideant.    Et  si  quandoquidem  abbas  ipsius  mo- 
nasterii  de  hac  luce  migrauerit,  Inter  se  ipsi  monachi,  quem  digniorem  inuenerint, 
secundum  regulam  sancii  benedicti,  et  sicut  eorum  ordo  edocct  et  rectum  estj 
uel  eis  in  unum  consentientibus,  quem  unanimiter  elegerint  licentiam  habeant 
eligendi  abbatem.    Et  ncque  a  nobis,  neque  a  successoribus  regibuSj  ea  quae  prò 
mercede  nostra  indulsimus,  irruptum  aut  confractum  aliquando  sit.    Sed  de  pro- 
prio ualeant  semper  gaudere  patrono,    Quatinus  melius  delectet  ipsam  congrega- 
tionem  sanctae  mariae,  prò  nobis,  uel  stabilitale  regni  nostri  domini  misericordiam 
attentius  deprecare.    Et  ut  haec  praeceptio  nostris  et  futuris  temporibus 
firmior  habeatur,  uel  per  tempora  melius  conseruetur,  manu  nostra  prò-  Jj 
pria  supter  firmauimus,  uel  de  anulo  nostro  sigillare  iussimus.    Signum  £-0^>--S 
Karoli  inuictissimi  regis.    Gvigbald  ad  uicem  hitherii  recognoui.    Data  Y 
sub  die  viiij.  kalendas  iuniij  anno  vij.°  et  j.°  regni  domni  nostri  Karoli 
gloriosissimi  regis.  Actum  Karilego  palatio  publico,  in  dei  nomine.    Feliciter.  (i) 


cxlij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESU  CHRisTi.  Regnante  domno  no- 
stro Karolo  excellentissimo  rege  francorum  atque  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  Italia^  deo  propitio,  septimo.  Sed  et  temporibus  hildeprandi  gloriosissimi 
ducis  ducatus  spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  vij.°,  mense  iunio, 
per  indictionem  iij.  Ego  guigpertus  aepiscopus,  Pro  mercede  domni  nostri  regis 
et  hildeprandi  gloriosi  ducis  nostri ^  seu  et  nostra^  una  cum  uoluntate  et  consensu 
supradictorum  domnorum,  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae, 
territorii  reatini  in  sabinis,  loco  qui  uocitatur  acutianus.  Idest  monasterium  sancti 
angeli  quod  est  positum  inter  duo  flumina  ad  pontem  fractum,  ante  ciuitatem 
reatinam,  cum  omni  possessione  sua  ubi  ubi  habere  uidetur  in  integrum.  In 
primis  casale  nomine  cicinianum  et  canopem^  seu  priuatum  et  albicianum,  seu 
lisigna  et  baiuarium,  seu  mignanum  et  solinianum,  seu  quartum,  cocianum  et 
longitianumj  Seu  in  quilliano  et  in  pontiano,  seu  ad  sanctum  thomam  cum  casis 
massariciis  et  familiis  quae  ibidem  residere  uidentur,  cum  omnibus  sibi  subia- 
centiis,  pratis,  siluis,  salictis,  et  cultum  uel  incultum,  atque  omnia  in  integrum 
in  suprascripto  monasterio  concedimus  possidenda.  Seu  monasterium  sancti  angeli 
in  narnate,  et  omnia  quanta  ibi  habere  uisus  sum,  in  eodem  loco  et  in  ipso  sancto 
monasterio  concedimus  possidendum.  In  tali  autem  tenore,  ut  dum  ego  qui  supra 
guigf'ertus  aepiscopus  aduixero,  debeam  habere  in  una  potestate,  idest  cicinianum, 
canopem,  scandiliam,  lissiniae,  seu  narnatem,  usufruendi,  etiam  prò  anima  nostra 
liberos  faciendi.  Post  obitum  uero  nostrum  in  supra  nominatum  monasterium 
reuertantur,  ut  superius  scriptum  est,  haec  omnia,  quanta  ad  monasterium  sancti 
angeli  pertinent,  in  supradictum  monasterium  sanctae  mariae,  et  ad  omnem  sanctam 
illam  congregationem  in  perpetuum  tradimus  possidenda.  Excepto  quod  superius 
scriptum  est  in  mea  reseruaui  potestate,  dum  aduixero.  Ita  ut  ab  hodierna  die 
haec  omnia  quae  superius  scripta  sunt,  sine  dubio,  in  ipso  sancto  monasterio 
firmiter  in  perpetuum  ualeatis  possidere,  nullo  homine  exinde  contradicente.  Vnde 
prò  firmitate  ipsius  sancti  monasterii  aderis  notarium  scribendum  postulauimus, 
et  testes  a  nobis  rogatos  optulimus,  qui  supter  manus  suas  inscripserunt.  Actum 
spoleti  in  palatio,  mense  et  indictione  suprascripta.  Ego  guigbertus  aepiscopus 
in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea  scripsi.    ^  Ego  senualdus  aepiscopus  in 


Documento  129. 

An.  780. 

Guigperto  vescovo 
concede  a  Farfa  il  Mo- 
nastero di  S.  Angelo  ad 
pontem  fractum  pres- 
so la  città  di  Rieti,  con 
tutte  le  sue  apparte- 
nenze. 


(i)  Effigie  di  Carlomagno. 


28 


I  IO 


IL  \EGESTO 


hac  cartula  rogatus  a  guigberto  aepiscopo  manu  mea.  ^  Ego  vnifridus  castal- 
dius  manu  mea.  ^  Ego  adeodatus  indignus  aepiscopus  manu  mea.  ^  Ego  theo- 
datus  sculdahis  manu  mea.  4j»  Ego  paulinus  clericus  manu  mea.  ^  Ego  hilde- 
ricus  manu  mea.  ij»  Ego  magnualdus  presbiter  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  hauto 
presbiter  manu  mea.  ^  Ego  alifredus  diaconus  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  lupo 
manu  mea.  ^  Ego  lupo  marpas  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  paulus  gasindius 
manu  mea  scripsi. 


Documento  130. 

An.  775. 

Liusperto  prete  che 
aveva  già  donati  al  Mo- 
nastero i  beni  venutigli 
dai  suoi  fratelli ,  dona 
ancora  tutto  ciò  che 
ha  aggiunto  e  potea  ag- 
giungere a  questi  beni, 
più  la  chiesa  di  S.  Gre- 
gorio da  esso  costruita. 


cxliii. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Temporibus  domni  adriani 
pontificis  et  uniuersalis  papae,  et  hildeprandi  gloriosj  ducis  ducatus  spoletani, 
et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  reatinae^  mense  decembris^  in- 
dictione  xiiij.  Manifesta  causa  est^  quia  ego  liuspertus  presbiter  filius  cuiusdam 
pauli  habitator  in  acutiano^  feci  et  tradidi  per  cartulam  ante  hos  dies  omnem 
substantiam  meam^  quae  michi  a  fratribus  meis  insto  ordine  in  portionem  con- 
tingit_,  in  monasterio  sanctae  mariae,  in  sabinis^  ubi  ilio  tempore  fulcoaldus  abbas 
esse  uidebatur.  Sed  quia,  deo  largiente,  post  eum,  tam  de  conquisito  quam  etiarti 
de  comparato  aliquid  ibidem  adauxi,  quod  in  ipsa  cartula  minime  misi,  nunc  uero 
et  quod  conquisiui,  et  in  antea^  deo  propitio^  acquirere  potuero^  siue  de  praedicta 
portiuncula  mea^  quae  a  fratribus  meis  michi  attinet,  per  praesentem  cartulam 
omnia  in  integrum  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae ^  et  domno  probato  ab- 
bati trado  possidenda.  Simul  et  aecclesiam  sancii  gregorii  quam  ego  a  funda- 
mentis  construxij  omnia  in  integrum  mobilia  et  immobilia^  quanta  ubi  ubi  in  mea 
potestate  habere  uisus  sum^  uel  in  ante  habuerOj  Nec  michi  liceat  uUo  tempore 
noUe  quod  semel  uolui.  Quam  uero  cartulam  donationis  meae  prò  anima  mea^ 
guiderandum  diaconum  ipsius  monasterii  scribere  rogaui^  et  manibus  meis  super 
ipsum  sacrum  altarium  ego  liuspertus  presbiter  optuli.  Actum  in  ipso  monasterio 
tempore,  mense  et  indictione  suprascripta,  et  tam  ego  quam  etiam  a  testibus  a 
me  rogatis  roborare  feci.  ^  Ego  liuspertus  presbiter  in  hac  cartula  donationis 
a  me  facta  manu  mea  scripsi.  Ego  luparius  manu  mea.  Signum  «J»  manus 
teudiperti  filli  adeodati  testis.  Signum  ^  manus  mauricule  exercitalis  filli  cuiusdam 
mimpulae  conductoris  testis.  Signum  ^  manus  probati  exercitalis  filli  mimpuli 
testis. 


Documento  131. 

An.  776. 

Cauculo  vende  alAIo- 
nastcro  le  sue  vigne  po- 
ste nei  fondi  Afraniano 
c  Torriclae. 


cxliiij . 


I 


N  nomine  domini  dei  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  dei  nomine  viij.,  et  ij.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi 
summj  ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  rea- 
tinae,  mense  martii,  per  indictionem  xiiij.  Ego  cauculus  filius  cuiusdam  alpareni, 
uendidi  et  tradidi  tibi,  probate  abbas,  uel  ad  cunctam  congregationem  monasterii 
dei  genitricis  mariae,  uineas  nostras  in  fundo  afraniano,  quas  infra  congregum 
tuum  habuimus,  per  mensuram  solidorum  iiij."  et  tremisse,  ad  pretium  placitum 
et  diffinitum,  et  in  praesenti  acceptum:  Porcum  unum,  grani  modia  xij  quae 
apud  nos  habere  testamur.  Similiter  et  ego  luparius  uendidi  tibi,  probate  abbas, 
uel  ad  cunctam  congregationem  monasterii,  uineas  nostras  in  torriclae,  quas  in 
congrego  tuo  habuimus,  secus  uineas  quae  fuerunt  guinduli  per  mensuram  soli- 
dorum ij  ad  pretium  placitum  et  diffinitum,  et  in  praesenti  acceptum  :  Porcum 


VI  FARFA 


1 1 1 


unum^  grani  modia  ij.  Quae  apud  nos  habere  testamur.  Quatinus  ab  hac  die 
habeas,  teneas_,  possideas^  luri  dominioque  tuo  uendices  ac  defendas,  et  neque 
a  nobis  neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro,  uobis  aut  successoribus  uestris 
aliquando  contradicatur.  Et  quicquid  de  ipsis  uineis  facere  uolueritis,  uendendi, 
donandi,  commutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem,  et  si  nos 
cauculus  et  luparius,  aut  haeredes  nostri  contra  te  iam  dictum  probatum  abba- 
tem,  uel  contra  successores  tuos  de  ipsis  uineis  causare  uoluerimus,  aut  ab  aliis 
hominibus  minime  defendere  potuerimus,  dupla  condicione  uobis  subiaceamus 
de  ipsis  uineis  melioratis  de  quibus  agitur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta,  Signum  ^  «J»  manuum  cauculi  et  luparini  uenditorum  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauerunt.  Ego  trasipertus  manu  mea.  ego  alerisius  manu 
mea.  Ego  pertolfus  manu  mea  <J>  ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae 
compleui  et  dedi. 


cxlv. 


Taziano. 


Documento  132. 
An.  776. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  Regnante  domnO  nostro  JtrXi  coni  chiamata 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni 
eius  in  dei  nomine  viij.  et  ij.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hilde- 
prandi  summj  ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciui- 
tatis  reatinae,  mense  aprilis,  per  indictionem  xiiij.  Hvmana  fragilitas  semper  debet 
de  mortis  repentinae  casibus  cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quae 
prò  salute  animae  suae  cognoscit  utilia  ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum,  et  ut 
in  refrigerio  permaneat  semper,  ne,  urgente  diuina  iussione,  non  ualeat  explicare 
desideria  mentis.  Sed  dum  in  hac  uita  est,  sic  disponat  ut  securus  ambulet^  ne 
eum  tenebrae  comprehendant.  Ideoque  ego  lupo  filius  cuiusdam  spentonis  dono, 
trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  a  praesenti  die,  prò  remedio  animae  meae, 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  territorio  sabinensi,  loci  qui  di- 
citur  acutianus,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  uel  ad  cunctam  congregationem 
ipsius  monasterii,  curtem  qui  dicitur  tatianus  cum  aecclesiis,  casis,  uineis,  pratis, 
pomis,  et  cultum  uel  incultum,  et  omnia  in  integrum,  cum  hominibus  qui  ad 
ipsam  curtem  pertinent,  seruis  prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  simul  et  terras  de 
quintilianOj  quantum  ad  ipsam  curtem  pertinet,  omnia  in  integrum  tradimus  a 
praesenti  die  in  ipso  monasterio  possidenda,  qualiter  ego  per  praeceptum  sanctis- 
simi  adriani  pontificis  possedi.  Excepto  clausuram  ad  sanctam  anatholiam  et  fra- 
ganianum,  et  piscariam  de  oliano,  quae  in  nostra  potestate  reseruaui.  Vnde  prò 
aeterna  firmitate  ipsius  monasterii,  ipsum  praeceptum  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  tradimus  possidendum.  Quatinus  ab  hac  die  suprascriptum  donum  no- 
strum curtis  tatiani,  cum  praenominatis  locis,  quae  in  ipso  sancto  monasterio 
concessimus,  firmum  et  stabile  permaneat.  Et  neque  a  nobis,  neque  ab  ulio  haerede 
posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat. 
Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  lupo  in  hac  cartula  a 
me  facta  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego 
teudemundus  manu  mea.  ^  Ego  pando  uir  illustris  manu  mea.  <J»  Ego  gisol- 
phus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  com- 
pleui et  dedi. 


I  I  2 


IL  REGESTO 


cxlvi. 


Documento  133. 

An.  776. 

Teudemondo  dona  al 
Monastero  il  gualdo 
detto  A[ogiano  c  alcuni 
casali. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi,  Regnante  domno  nostro 
Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius 
in  dei  nomine  viij.,  et  ij."  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi 
summj  ducis  ducatus  spoletani^  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii  ciuitatis  rea- 
tinae,  mense  aprilis^  per  indictionem  xiiij.  Humana  fragilitas  semper  debet  de 
mortis  repentinae  casibus  cogitare,  ut  sanus  corpore  et  mente  disponat  quae  prò 
salute  animae  suae  cognoscit  utilia,  ut  praeparet  sibi  longum  uiaticum,  et  ut  in 
refrigerio  permaneat  semper,  ne,  urgente  diuina  iussione,  non  ualeat  suae  explicare 
desideria  mentis,  sed  dum  in  hac  uita  est  sic  disponat,  ut  securus  ambulet,  ne 
eum  tenebrae  comprehendant.  Ideoque  ego  teudemundus  filius  cuiusdam  coruini, 
dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione  a  praesenti  die,  prò  remedio  animae 
meae,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  territorio  sabinensi,  loci  qui 
dicitur  acutianus,  ubi  probatus  abbas  esse  uidetur,  uel  ad  cunctam  ipsius  con- 
gregationem  monasteri!,  gualdum  qui  dicitur  mogianus,  quem  michi  per  prae- 
ceptum  dux  hildeprandus  concessit,  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  cultis  uel  incultis, 
et  omnia  in  integrum,  sicut  in  ipso  praecepto  continentur.  Simul  et  casalem  qui 
dicitur  ualerianus,  et  alium  casalem  qui  uocitatur  iulianus,  et  alium  casalem  ibidem 
prope  ipsum  gualdum  moianum,  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pomis,  arbo- 
ribus  fructiferis  uel  infructiferis,  seu  et  homines  liberos  prò  liberis,  seruos  prò 
seruiSj  et  omnia  in  integrum  quanta  ibidem  ad  manus  nostras  tenuimus  possi- 
denda,  uel  qualiter  per  ipsa  praecepta  gloriosi  ducis  hildeprandi  confirmata  habui- 
muSj  et  prò  aeterna  firmitate  ipsius  uenerabilis  loci  eadem  praecepta  in  ipso  sancto 
monasterio  contradidimus.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum 
nostrum  in  ipso  sancto  monasterio,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  uUo  haerede  poste- 
roque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  teudemundus  in  hac  cartula 
a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  hildericus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  gisolfus 
sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  pando  uir  illustris  manu  mea.  ^  Ego  lupo  manu 
mea.    ^  Ego  stephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dedi. 


cxlvij. 


Documento  134. 

An.  776. 

Carlomagno  confer- 
ma al  Monastero  alcuni 
privilegi  c  donazioni. 


AROLUS  GRATiA  DEI  REX  FRANCORUM  ET  langobardorum  ac  patricius  ro- 
manorum.  Omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  ducibus,  castaldiis,  uel  omnibus 
actoribus  nostris  tam  praesentibus  quam  futuris.  Si  ea,  quae  a  deum 
timentibus  hominibus  locis  uenerabilibus  addita  uel  condonata  sunt,  no- 


stro munimine  confirmamus,  regiam  consuetudinem  exercemus  et  id  in  postmodum 
iure  firmissimo  mansurum  esse  uolumus,  Quapropter  compertum  sit  omnium 
uestrum  magnitudini,  qualiter  probatus  abbas  ex  monasterio  sanctae  mariae  sito 
in  fine  spoletana  ciuitatis  reatinae,  territorii  sabinensis,  petiit  clementiam  regni  nostri 
suggerendo,  ut  praeceptiones  tam  regales,  quam  et  ducales,  seu  et  commutationes 
aecclesiarum  nobis  ostendit.  Preceptum  uidelicet  quod  haistulphus  fecit  eidem 
monasterio,  de  curte  qui  dicitur  germaniciana  cum  omni  integritate  sua,  et  ipsi 
actores  subtraxerunt  de  ipsa  curte  casales  duos,  unum  qui  dicitur  paternione,  quem 
theodicius  dux  eidem  monasterio  per  suum  praeceptum  restituit,  Alium  uero  qui 
uocatur  balberianus,  et  ipsum  hildeprandus  dux  noster  ad  ipsum  monasterium  red- 
dere  fecit,  et  ipsius  traditionis  breuem  in  nostram  praesentiam  peruenit,  et  nos 
ad  ipsum  caenobium  dei  immutabiliter  confirmamus  possidendum.    Similiter  et 


VI  FARFA 


II) 


cartulam  commutationis  de  aecclesia  sancii  uiti,  quam  commutauit  halanus  abbas 
cum  theotone  aepiscopo  reatino,  et  paenam  inter  inuicem  positam,  uel  eommu- 
tationem  aecclesiarum,  sicut  textus  cartularum  continet_,  perpetualiter  confirmamus 
possidendum.  Similiter  et  alia  praecepta  quae  hildeprandi  ducis  nobis  ostendit 
relegendas,  ubi  continebatur  insertum  qualiter  praedictus  hildeprandus  dux  gual- 
dum  ad  praefatum  monasterium  tradidisset^  idest  tancies  et  curtem  quae  dicitur 
ballantiSj  cum  omni  integritate  earum  uel  appendiciis.  Et  aliud  praeceptum  eiusdem 
hildeprandi  de  nautona.  Et  piscatores  in  marsis  tres  ad  praefatum  monasterium 
concedimus  possidendos.  Similiter  et  praeceptum  quod  domnus  adrianus  aposto- 
licus  fecit  luponi  de  curte  quae  dicitur  taciana,  et  ipse  lupo  per  cartam  simul 
cum  ipso  praecepto  tradidit  ad  praefatum  monasterium.  Alia  uidelicet  praecepta  ^ 
quae  praenominatus  hildeprandus  dux  noster  fecit  theudemundo  de  gualdo  moiano, 
qualiter  ipsa  praecepta  continent,  et  ipse  theudemundus  per  cartam  simula  et 
ipsa  pracepta  tradidit  monasterio  sanctae  mariae  possidenda,  et  nos  eidem  mo- 
nasterio  confìrmamus.  Nec  non  et  aliam  cartam  quam  pando  fecit  mulieri  suae 
nomine  tanildae,  de  casale  qui  dicitur  ciciliano  et  agello^  ut  diebus  uitae  suae 
in  illius  parmaneret  potestate.  Post  obitum  uero  illiuSj  prò  utrorumque  animabus 
traderet.  Quod  et  ipsa  tanildis  per  cartas  tradidit  monasterio  sanctae  mariae.  Simul 
et  cartam  quam  aimo  ex  substantia  sua  tradidit  supra  fato  monasterio  j  Vel  quod 
adelchis  rex  ei  per  suum  praeceptum  de  rebus  cognatae  suae  ansildae  confìrmauit. 
Vnde  petiit  nobis  praefatus  abbas,  ut  denuo  per  nostrum  praeceptum  haec  ad  prae- 
dictum  monasterium  omnia  confìrmare  debereraus.  Cuius  petitioni  prò  reuerentia 
ipsius  sancti  loci  denegare  noluimus,  sed  ita  prestitisse  et  confirmasse  omnibus 
cognitum  sit.  Praecipientes  enim  iubemus  ut  inspectas  donationes  praefatas  ab 
hac  die,  tam  memoratus  abbas  quamque  sui  successores,  praedictos  gualdos, 
uel  curtes,  seu  casales  uel  donationes  suprascriptas,  cum  omnibus  ibidem  comma- 
nentibuSj  ad  opus  iam  dicti  monasterii  teneant,  possideant^  et  ad  ipsam  casam  dei, 
nostris  et  futuris  temporibus  in  augmentis  proficiat.  Et  nullus  dux,  castaldius, 
seu  quislibet  de  fidelibuis  nostris  discurrentibus,  praedictum  abbatem,  uel  succes- 
sores  eiuSj  de  iam  dictis  gualdis,  curtibus,  seu  casalibus,  uel  donationibus,  in- 
quietare quolibet  ordine,  uel  calumniam  generare,  quoquo  tempore  praesumat. 
Sed  hoc  nostrae  auctoritatis  donum  omni  tempore  iure  possideant  firmissimo.  Et 
ut  haec  praeceptio  nostris  et  futuris  temporibus  firmior  habeatur,  uel  per 

tempora  longa  melius  conseruetur,  manu  nostra  Jr  propria  supter  firmauimus, 
uel  de  anulo  nostro  sigillare  iussimus.  Signum  Er^^V-S  Karoli  gloriosissimi  regis. 
Gvigboald  ad  uicem  hitherii  recognoui.  Datum  j  y.  idus  iunii  anno  viij.  et 
iij.  regni  nostri.   Actum  uincentia  ciuitate  in  dei  nomine  feliciter.  (i) 


cxlviij . 


o 


CTAVVS  iTAQUE  Hvivs  coenobii  rector  ragambaldvs  fuit  annis  iij,  et  mensi- 
bus  vi),  diebusque  xxiij.    Obiit  quoque  v.  Nonas  martii.  (2) 


cxlviiij . 

IN  DEI  OMNipoTENTis  NOMINE.  Dum  domnus  noster  Karolus  excellentissimus  rex 
francorum  atque  langobardorum ,  a  liminibus  beatorum  apostolorum  petri  et  pauli 


reuerteretur  et  a  roma,  et  coniunxisset  ad  uadum  medianum  finibus  floren- 


tinis,  et  domnus  hildeprandus  gloriosus  dux  ibi  in  eius  seruitio  cum  eo  adesset^ 


An.  781?- 785? 
Ragambaldo  Abate. 


Documento  135. 

An.  781. 

Giudicato  d' Ilde- 
prando  duca  di  Spoleto 
in  una  causa  tra  Pan- 
done  di  Rieti  e  F.irfa 
pel  Monastero  di  S.  An- 
gelo. 


(i)  Effigie  di  Carlomagno. 


(2)  Effigie  di  Ragambaldo  Abate. 

29 


IL  REGESTO 


querelatus  est  paulus  filius  pandonis  de  reale  ipsi  domno  regi  de  monasterio  sancti 
angeli,  quod  situm  est  prope  ciuitatem  reatinam,  dicens  quod  de  suis  parentibus 
fuisset,  et  ostendebat  regale  praeceptum  emissum  a  domno  liutprando  rege,  qui  con- 
firrnauerat  de  substantia  cuiusdam  guttae  amitae  eorum.  Et  ecce  dux  noster  contra 
legem  nobis  tulit  ipsum  monasterium ,  et  donauit  illud  guigperto  aepiscopo.  Ad  haec 
statim  dux  inquisitus  ab  ipso  praecelso  domno  rege  quomodo  causa  ipsa  facta  fuisset, 
ille  respondit:  Monasterium  istud  unde  dicitis,  a  palatii  potestate  illud  inueni,  et  ego 
ipsum  donaui  guigperto  aepiscopo.  Iterum  et  confirmaui  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  in  acutiano,  et  per  uestrae  praecelsae  potestatis  praeceptum  inibi  confir- 
matum  est.  Et  ipse  domnus  rex  praecepit,  ut  dum  reuerteretur  spoletum  cum  suis 
iudicibus,  diligenter  causam  ipsam  inquireret  et  finiret.  Qui  dum  reuersus  fuisset, 
conuocatis  aepiscopis,  uel  iudicibus,  Idest  adeodato  et  alio  adeodato,  arnefrido,  petro, 
iustolfo  et  sinualdo  uenerabilibus  aepiscopis.  De  iudicibus  quidem.  Idest  sintaro, 
maioriano,  gumperto,  hilpidio,  baione,  lupone,  herfemaro,  baruso,  seu  unifrido 
castaldiis,  et  comitibus,  uel  aliis  pluribus  circumstantibus.  Et  dum  in  nostram  prae- 
sentiam  uenisset  pando  cum  filiis  et  consortibus  suis,  ostendit  ipsum  regale  prae- 
ceptum. Quod  dum  relectum  fuisset,  continebat  qualiter  substantia  cuiusdam  guttae 
confìrmauerit  in  eis.  Nam  nequaquam  continebat  de  monasterio  sancti  angeli. 
Tunc  inquisiuit  praefatus  dux  cum  aepiscopis  uel  iudicibus  suprascriptis  dicens: 
Quomodo  non  ostendistis  praeceptum  istud,  quando  de  ipso  monasterio  uobiscum 
agebat  teuto  aepiscopus  frater  uester,  quando  illud  ad  partem  palatii  defensabat  et 
in  praesentia  theodicii  ducis  uobiscum  exinde  habebat  iudicium?  Respondit  pando 
cum  filiis  et  consortibus  suis:  Quia  ilio  tempore  praeceptum  istud  non  habebamus, 
sed  postea  illud  inuenimus.  At  contra  respondebat  pars  monasterii,  idest  Ragam- 
baldus  abbas  cum  suis  monachis:  Monasterium  istud  unde  agitur,  iam  diebus  theu- 
dicii  ducis,  ut  dicitis,  ad  partem  palatii  per  sacramentum  firmatum  est  ipsum  mo- 
nasterium sancti  angeli  per  probatum  fratrem  uestrum,  et  martinianum  sculdahis,  et 
goderis  de  sub  muro,  et  iudicatum  exinde  factum  est  per  iussionem  theodicii  ducis, 
per  manum  dagarini  castaidi!  et  referendarii.  Et  dum  interrogassemus  ipsum  pan- 
donem  et  filios  et  consortes  eius,  idest  agionem  presbiterum,  et  ursum,  ut  osten- 
deret  nobis  ipsum  iudicatum.  At  illi  dixerunt  :  Eo  quod  teuto  aepiscopus  ad  diem 
transitus  sui  cum  uenisset,  conuocauit  nos  ad  se  et  dedit  nobis  ipsum  iudicatum,  et 
nos  a  praesenti  illud  in  ignem  combussimus.  Ad  haec  interrogati  sunt  a  nobis  et 
suprascriptis  iudicibus  et  aepiscopis,  quid  continebatur  in  ipso  iudicato?  Respondit 
pando  :  Si  nobis  contrarium  non  fuisset,  non  eum  minime  incendissemus.  Agio 
presbiter  dixit:  Quia  illud  relegi,  sed  non  recordor  si  ad  palatium  aut  aecclesiam 
factum  fuisset  ipsum  iudicatum.  Vrsus  dixit  :  Quia  me  astante  ipsum  iudicatum  in 
igne  combustum  est,  Nam  ad  cuius  partem  factum  est  nescio.  Post  haec  praeno- 
minatus  dux  inquisiuit  dagarium  castaldium,  si  illud  iudicatum  ipse  scripsisset,  uel 
quae  pars  causam  ipsam  uicisset.  At  ille  nobis  dixit  :  Quia  interfui  in  ipso  iudicio, 
quando  theodicius  dux  causam  ipsam  iudicauit,  et  ad  partem  palatii  uictum  est.  Et 
exinde  sacramenta  deducta  sunt,  et  ipsum  iudicatum  ego  manibus  meis  scripsi.  Et 
nos  suprascripti  iudices  interrogauimus  pandonem  si  uaerum  esset.  Quod  et  ipse 
pando  sic  attestatus  est,  et  dixit:  Omnia  ista  sic  sunt  uaera  sicut  iste  dagarinus  castal- 
dius  dixit,  et  sacramenta  exinde  facta  sunt,  et  iudicatum  ipsum  nos  combussimus. 
Vos  modo  iudicate  qualiter  nobis  placuerit,  quia  amodo  ueritatem  dico,  quia  ipsum 
iudicatum  sic  continuit  qualiter  ad  partem  palatii  causa  ipsa  per  sacramenta  uicta 
est,  et  per  hoc  illud  in  igne  combussimus.  Iterum  interrogati  sunt  a  nobis,  si  alia 
munimina  haberent  exinde  ostenderent.  Et  negauerunt  in  nostra  praesentia:  quia 
amplius  exinde  nulla  munimina  habemus.    Dum  haec  omnia  taliter  agerentur  in 


Til  FARFA 


nostra  praesentia,  qualiter  plus  rectum  nobis,  uel  nostris  aepiscopis,  seu  iudicibus 
co'T.paruit  esse,  et  decreuimus,  ut  ipse  pando  cum  suis  consortibus  guadiam  daret 
dagarino  castaldie  ad  partem  palatii  nostri,  ut  componeret  iuxta  quod  aedicti  con- 
tinet  pagina  de  ipso  iudicato  incenso  et  epsentato.  Et  exiit  fideiussor  hildcricus 
sculdahis,  et  pars  praedicti  abbatis  haberet  et  possideret  iam  nominatam  aecclesiam 
sancti  angeli,  cum  omni  integritate  sibi  pertinente.,  sicuti  per  palatium  habuit  con- 
cessum,  et  pars  pandonis  cum  consortibus  suis  de  hac  causa  sibi  esset  contenta. 
Et  finitum  est.  Vnde  prò  amputanda  intentione,  unam  notitiam  brcuis  indicati  ex 
iussione  suprascriptae  potestatis  et  ex  dicto  dagarini  castaldii,  scripsi  ego  totemannus 
notarius  in  mense  iulii,  per  indictionem  iiij.  ^  Ego  hildeprandus  gloriosus  dux  in 
hoc  iudicato  manu  mea.  4^  Ego  adeodatus  indignus  aepiscopus  manu  mea.  ^  Ego 
senuald  aepiscopus  manu  mea.  Ego  adeodatus  aepiscopus  manu  mea  scripsi. 
^  Ego  iustolphus  aepiscopus  manu  mea.  «J»  Ego  sintarius  gastaldius  manu  mea 
scripsi.  ^  Ego  halo  uir  magnificus  comes,  manu  mea.  «J»  Ego  herfemarius  castal- 
dius  manu  mea. 


ci. 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     Regnante  domUO  nostro         Documento  136. 

Karolo  viro  excellentissimo,  rege  francorum  et  langobardorum,  et  patricio  ro-         An.  781. 


IT,.         ...       i~i     ^             ^          -1          j           •'^••1      •      •  Ragambaldo  abate  di 

manorum,  anno  regni  eius  in  Italia  vii .    bed  et  temporibus  domni  uiri  gloriosi  Farfa  cede  a  Pergone 

,  .,  ,               ,.                 .    ,      .      ,                         ,          .              .   .                     .     .           .                .....  una  casa  posta  in  l'om- 

hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spoletani,  et  viri  magnihci  rimonis  castaldii  ci-  piniano,  e  riceve  in 

...  ...  ..      cambio  alcuni  altri  beni. 

uitatis  reatinae,  mense  iunii,  per  indictionem  iiij.  Ego  ragambaldus  abbas  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  una  cum  cuncta  congregatione  ipsius 
monasterii,  cambiauimus  tibi  pergoni  casam  nostram  in  pompiniano,  cum  uineis  et 
terris,  pratis,  pomis,  arboribus  fructiferis  uel  infructiferis ,  et  cultum  uel  incultum, 
quantum  in  eodem  loco  habuimus,  et  nobis  a  magnolfo  germano  tuo  uenit,  tibi  in 
integrum  cambiauimus  possidendum.  Vnde  prò  ipso  cambio  recepimus  a  te  pergone 
in  cambio  siluam  tuam,  et  terram,  et  pratum,  in  loco  qui  dicitur  cerquitus.  Quae 
sunt  posita  super  flumen  mellinum,  ab  uno  latere  tenente  sancto  iacobo,  ab  alio 
iatere  tenente  causarlo,  cultum  uel  incultum,  quantum  in  eodem  loco  habuisti,  in 
integrum  nobis  cambiasti,  sicut  tibi  a  germano  tuo  magnolfo  in  portionem  uenit, 
nobis  possidendum,  Et  clausuram  in  rosia  quam  in  congrego  nostro  habuisti,  quae 
fuit  petri.  Vnum  caput  tenentem  secus  pratum  agionis  presbiteri,  et  aliud  caput  te- 
nentem  in  prato  allonis  plus  minus  modiorum  vij.  Et  casam  coloniciam  in  pitiliano 
qui  et  seruilianus  nuncupatur,  ad  sanctum  gregorium,  quae  regitur  per  curionem, 
cum  uineis  et  terris,  siluis,  pomis,  et  cultum  uel  incultum,  mobilia  uel  immobilia, 
quanta  ipse  curio  ad  manus  suas  tenere  uisus  est,  nobis  in  integrum  cambiasti  pos- 
sidenda,  cum  mulieribus  et  filiis  seu  filiabus  suis,  et  liberis  prò  liberis,  seruis  prò 
seruis,  sicuti  antea  possessi  sunt,  sic  nobis  tradidisti  possidendos.  Et  super  ipsum 
cambium  ambulauerunt  missi  petri  aepiscopi,  et  rimonis  castaldii  idest  gualdipertus 
presbiter,  teudemundus  sculdahis,  trocto,  ansefridus.  Et  a  parte  monasterii  ambula- 
uerunt austrepertus  monachus,  teudemundus,  decorosus,  auderisius,  amatellus  et 
teudepertus  monachi.  Ipsumque  cambium  suprascriptis  missis  melioratum  compa- 
ruit,  quod  monasterium  recepit.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter 
nos  cambium  nostrum,  et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  successore  nostro  aliquando 
contradicatur,  et  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  com- 
mutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Actum  in  reate,  mense  et 
indictione  suprascripta.  ^  Ego  ragambaldus  abbas  manu  mea.  ^  Ego  guideradus 
diaconus  et  monachus  manu.    <^  Ego  austripertus  monachus  manu  mea.    ^  Ego 


IIÓ 


IL  \E  GESTO 


andò  monachus  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea. 
^  Ego  lupo  manu  mea.  ^  Ego  slephanus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  com- 
pleui  et  dedi. 


eli. 


Documento  137. 

An.  783. 

Ildeprando  duca  di 
Spoleto  dona  al  Mo- 
nastero i  casali  Sibiano 
e  Suciliano  nella  massa 
detta  Pretorio,  ed  una 
porzione  d' acqua  in 
Setteponzio. 


Documento  138. 

An.  785. 

Teuderado  dona  alla 
chiesa  di  S.  Michele 
supter  ponlem  Jrac- 
tinn  la  sua  porzione  di 
dote  della  chiesa  di  S. 
Pietro. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi. .  Regnante  domno  nostro 
Karolo  et  pipino  fiiio  eius  excelientissimis  regibus  francorum  atque  langobar- 
dorum,  et  patricio  romanorum,  anno  regni  eorum  in  italia,  deo  propitio,  x.% 
et  ij.°  Ego  in  dei  nomine  hildeprandus  gloriosus  et  summus  dux  ducatus  spo- 
letani,  prò  mercede  domnorum  nostrorum  regum,  etiam  et  prò  nostra,  donamus 
atque  concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
quod  situm  est  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  territorii  sabinensis,  et  tibi  uiro  uene- 
rabili,  ragambalde  abbas,  casales  duos  qui  uocitatur  sibianus  et  sucilianus,  territorii 
reatini,  in  massa  praetorii,  qui  pertinuerunt  ad  curtem  nostram  reatinam,  cum  terris, 
uineis,  siluis,  pascuis,  et  casis  xij,  cum  colonis  suis  qui  in  ipsis  casis  residere  ui- 
dentur,  cum  uxoribus  et  filiis  ac  filiabus  suis,  qualiter  singuli  cum  familiis  suis  post 
unum  focum  residere  uidentur,  cum  omnibus  ad  eos  pertinentibus  quae  iusto  ordine 
ad  manus  suas  tenuerunt  et  a  publico  possessum  est,  in  ipso  sancto  monasterio, 
et  tibi,  domne  ragambalde  abbas,  posterisque  tuis,  in  integrum  concedimus  possi- 
dendum.  Similiter  donamus  ad  ipsum  monasterium  aquam  illam  in  septepontio  por- 
tionem,  quam  autichis  tenuit,  et  ab  ipso  monasterio  possessa  est,  et  theodicius  dux 
de  ipso  monasterio  eam  abstulit.  Nòs  itaque  ad  ipsum  sanctum  monasterium  per 
hoc  nostrum  praeceptum,  portionem  ipsius  aquae  quam  ipse  autichis  tenuit,  in  in- 
tegrum concedimus  possidendam.  Quamobrem  firmum  et  stabile  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio, uel  tibi,  domne  ragambalde  abbas,  posterisque  tuis  permaneat  donum  no- 
strum, et  a  nullo  castaldio  uel  actore  nostro,  tibi  uel  successoribus  tuis  aliquando 
contradicatur.  Sed  per  hoc  nostrum  praeceptum  firmiter  ualeatis  possidere.  Datum 
iussionis  spoleti  in  palatio,  mense  aprilis,  per  indictionem  vj.,  anno  in  dei  nomine 
ducatus  nostri  x.°  Sub  rimone  castaldio,  et  adeodato  actionario.  Quod  uero  prae- 
ceptum ex  iussione  suprascriptae  potestatis  ego  alefridus  diaconus  scripsi.  (i) 

clij. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excelientissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
dorum,  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  in  italia  xij., 
•  et  iiij."  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  xij.  Seu  et  uiri  magnifici  rimonis  ca- 
staidi ciuitatis  reatinae,  mense  mail,  per  indictionem  viij.  Ego  teuderadus  filius 
cuiusdam  solacij  manifestus  sum,  quoniam  monachi  monasterii  sanctae  dei  geni- 
ricis  MARIAE,  litidium  posuerunt  con  tra  me  de  aecclesia  sancti  petri,  quae  est  sita  in 
atrio  sancti  archangeli  michahelis  supter  pontem  fractum,  et  de  dote  ipsius  aecclesiae 
sancti  petri.  Idest  teuferius  presbiter,  et  iohaniies  diaconus  et  monachus,  de  dote 
ipsius  sancti  petri,  quod  nos  aliquantulum  contra  derictum  ab  ipsa  aecclesia  subtra- 
xeramus  in  casale  massiniano,  unde  uenimus  in  praesentia  palumbi  missi  ducis,  ri- 
monis castaldii,  gisolfi  sculdahis  et  remicis,  et  reliquorum  iudicum  qui  ibidem  fuerunt, 
et  dedi  guadiam  ad  ipsos  monachos,  ut  in  die  constituto  paratus  essem  in  iudicio 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


Til  FARFA 


quomodo  de  ipsa  causa  rationem  redderem.  Vnde  ipsi  monachi  ostendebant  michi 
cartulam  de  ipsa  dote  sancti  petri  et  de  suprascripto  casale,  quomodo  probatus  et 
rabenno  germani  filii  cuiusdam  zangronis  et  autae,  in  aecclesia  sancti  archangeli 
michahelis  ipsam  iam  dictam  aecclesiam  sancti  petri  cum  omni  dote  sua,  prò  mer- 
cede et  absolutione  animarum  suarum,  ibidem  in  ipsa  aecclesia  sancti  archangeli 
dedissent.  Qua  de  re  ego  teuderadus  considerans,  quod  ipsam  causam  minime  uin- 
cere  possim,  et  prò  mercede  parentum  meorum  et  nostra,  dono  atque  concedo  in 
ipsa  iam  dieta  aecclesia  sancti  archangeli  portiunculam  meam,  quantum  de  ipsa  dote 
sancti  petri  michi  uenit,  debuerat  a  fratribus  meis.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et 
stabilis  permaneat  in  ipsa  suprascripta  aecclesia  sancti  archangeli  michaelis  nostra 
donatio,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  contradicatur. 
Sed  omni  tempore  firma  et  stabilis  permaneat  in  ipso  pio  et  uenerabili  loco.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  «J»  Ego  teuderadus  in  hac  cartula  a  me 
facta  manu  mea.  ij»  Ego  guntro  manu  mea.  Ego  paulus  gasindius  manu  mea. 
^  Ego  fulcoaldus  manu  mea.  «J»  Ego  teufanius  manu  mea.  ^  Ego  trasipertus 
manu  mea.  ^  Ego  adunius  presbiter  et  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui 
et  dedi. 


cliij . 

KAROLUS  GRATTA  DEI  REX  FRANCORVM  ET  laugobardorum ,  ac  patricius  roma-  documento  139. 
norum.  Si  ea  quae  a  deum  timentibus  hominibus  locis  uenerabilibus  largita  782- 
sunt  nostris  auctoritatibus  confirmamus,  hoc  nobis  ad  mercedis  augmen-  maaTlZnaltcro^Tpr'o' 
tum  uel  stabilitatem  regni  nostri  pertinere  confidimus.  Igitur  notum  sit  ^'Mkhdi'pre'ssoRicu. 
omnibus  fidelibus  nostris  praesentibus  et  futuris,  qualiter  monachi  ex  monasterio 
sanctae  mariae  sabinensi,  quod  est  constructum  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi 
vir  venerabilis  ragambaldus  abbas  praeesse  uidetur,  praeceptum  hildeprandi  ducis, 
etiam  et  indicata  duo,  unum  contra  sinualdum  reatinae  aecclesiae  aepiscopum,  et 
alterum  contra  pandonem  uel  haeredes  suos,  nobis  ostenderunt  relegenda,  qualiter 
aecclesiam  sancti  archangeli  dei  michahelis  cum  omni  integritate  sua,  quae  est  con- 
structa  super  fluuium  mellinum  prope  ipsam  ciuitatem  reatinam,  ad  partem  palatii 
nostri  iam  dictus  hildeprandus  dux  euindicauit,  et,  prò  mercedis  nostrae  augmento, 
postea  ipsam  aecclesiam  sancti  archangeli  dei  michahelis,  cum  omni  integritate  sibi 
pertinente,  ad  monasterium  sanctae  dei  genitricis  sabinensi  territorio  constructum,  per 
suum  testamentum  ac  per  praeceptum,  in  helimosina  ut  diximus  nostra,  memoratus 
dux  delegauit.  Sed  prò  integra  firmitate  petierunt  iam  dicti  monachi  suprascripti 
monasterii,  dum  ipsum  praeceptum  prae  manibus  haberent,  et  inditia  euindicata,  ut 
per  nostram  auctoritatem,  prò  mercedis  nostrae  augmento,  ipsam  aecclesiam  sancti 
archangeli  dei  michaelis  ad  iam  dictum  monasterium  cum  omni  soliditate  sua,  per 
praeceptum,  ut  diximus,  auctoritatis  nostrae  confirmare  deberemus,  ut  iam  exinde 
nulla  fieret  causatio,  Sed  ad  eundem  monasterium  prò  ulta  et  stabilitate  regni  nostri, 
etiam  coniugis  et  prolis  uel  nostrae,  perpetuis  maneret  temporibus.  Quorum  peti- 
tionibus  prò  diuino  intuitu  denegare  noluimus,  sed  ita  praestitisse  et  confirmasse  co- 
gnoscite.  Praecipientes  enim  iubemus,  ut  nullus  quislibet  de  ducibus  uel  caeteris 
fidelibus  nostris  ullo  unquam  tempore  partibus  praefati  monasterii  sanctae  mariae, 
de  iam  dieta  aecclesia  sancti  archangeli  dei  michahelis,  uel  rebus  ad  eandem  perti- 
nentibus,  inquietare,  aut  contra  rationis  ordinem  calumniam  generare  praesumat,  sed 
omni  tempore  sit  Inter  ipsos  causatores  sinualdum  aepiscopum  uel  successores  suos, 
uel  pandonem  et  haeredes  eius,  siue  memoratum  abbatem  et  successores  eius  ex  hac 
re  omni  tempore  subdita  uel  finita  causatio,  et  suprascripta  aecclesia  memorati 

3o 


ii8 


IL  REGESTO 


archangeli  dei  michahelis  sicut  ab  ipso  duce  hildeprando  ad  idem  monasterium  con- 
cessum  esse  dinoscitur,  ita  in  antea  prò  mercedis  nostrae  augmento  ad  iam  dictum 
sanctum  locum  perpetualiter  proficiat  '  .•      ^  ■ 

.tas  firmior  sit  et  meliorem  optineat 
decreuimus  roborare.  Signum 
ad  uicem  radonis  recognoui.  Datum 
et  viiij.  regni  nostri.   Actum  haristalio 


in  augmentis.  Et  ut  haec  auctori- 
uigorem,  manu  propria  supter  eam 
^  Karoli  gloriosissimi  regis.  Gvigboald 
XV.  Kalendas  septembris,  anno  xiiij., 
palatio  nostro,  feliciter.  (i) 


Ann.  785  ?-79o? 
Altperto  Abate. 


cliiij . 


N 


ONVS  DEiNCEPs  Huius  congrcgationis  pastor  altpertus  successit  per  annos  v, 
ac  menses  x,  diesque  xv.    Obiit  uero  xviij.  Kalendas  ianuarij.  (2) 


clv. 


Documento  i4o. 

An.  785. 

Romualdo  offre  se 
stesso  e  i  suoi  beni  al 
Monastero. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  atque  lango- 
bardorum,  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  in  Italia  xiij., 
et  V.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  xiij.  Seu  et  viri  magnifici  rimonis  ca- 
staldii  ciuitatis  reatinae,  mense  decembris,  per  indictionem  viiij.  Ego  romualdus  filius 
cuiusdam  ursi,  bona  uoluntate  mea  et  integro  Consilio,  considerans  humanam  fragi- 
litatem,  offero  me  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  semperque  uirginis, 
quod  situm  est  in  acutiano,  ubi  et  altpertus  abbas  esse  uidetur,  cum  omni  mea 
portione  in  aufigiano,  Vel  portionem  fratris  mei  quam  ab  ipso  in  cambio  recepì, 
et  portionem  meam  quam  ei  dedimus  in  reate:  Casas,  uineas,  terras,  siluas,  oliue- 
tum,  cultum  uel  incultum.  Seu  et  portionem  meam  de  aecclesia  sancti  laurentii,  et 
omnia  in  integrum  quanta  in  eodem  loco  habuimus,  et  portionem  meam  et  fratris 
mei  in  integrum  offerimus  in  ipso  sancto  pio  loco.  Sub  ea  uidelicet  ratione  me  in 
ipso  sancto  loco  offero,  ut  diebus  uitae  me  in  ipso  sancto  loco  monasticaeam  ui- 
tam  debeam  agere  sicut  et  alii  monachi.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit 
in  ipso  sancto  loco  nostra  oblatio,  et  neque  a  iiobis  ncque  ab  ullo  homine  aliquando 
contradicatur,  sed  omni  tempore  stabilis  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  in- 
dictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  romualdi  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit. 
^  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  adeodatus  uestararius  manu 
mea.  ^  Ego  lupo  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  uestararius  manu  mea.  ^  Ego 
opterà mus  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  ex  dicto 
rimonis  castaldii  compleui  et  dedi. 


DocuMENro  i4i. 

An.  786. 

Paolo  falconiere  com- 
pra dal  Monastero  due 
case  presso  Rieti  pel 
prezzo  di  1 50  soldi  luc- 
chesi ed  un  prato  in 
Lauriano. 


clvj, 


N  nomine  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
dorum,  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum,  dei  propitio,  in  Italia  xiij.^ 
et  V.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj  ducis  ducatus  spo- 
letani, anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  xiij.,  Seu  et  uiri  magnifici  rimonis  castaldii  ciui- 
tatis reatinae,  mense  iulii,  per  indictionem  viiij.  Manifestum  est  quia  ego  paulus  fal- 
conarius  comparaui  a  te  uiro  uenerabili,  altperte  abbas  monasterii  sanctae  dei  genitricis 


I 


(2)  Effigie  di  Altperto  Abate. 


T>I  FARFA 


119 


semperque  uirginis  mariae  quod  situm  est  in  acutiano,  territori!  sabinensis,  et  a  cuncta 
congregatione  huius  monasterii,  casas  quae  fuerunt  cuiusdam  acerisi  et  sabiniani, 
suptus  muros  ciuitatis  reatinae,  seu  et  casam  quae  fuit  stephani  notarii,  quae  est 
posita  ante  ipsam  portam,  quae  et  ipsa  casa  iam  ante  hos  annos  uobis  a  gualdi- 
perto  presbitero  euenit  in  cambium.  Ipsas  casas  cum  hortalibus  et  curtibus,  seu 
introitu  et  anditu  suo,  et  quicquid  in  ipso  loco  habuerunt,  unde  nichil  uobis  reser- 
uastis.  De  quibus  a  me  paulo  diffinitum  accepistis  pretium,  in  auro  appretiato  soldos 
lucanos  ci.  Et  secundum  legem  prò  meliorata  causa  super  totum  completum  pretium 
de  ipsis  casis,  ego  qui  supra  paulus  falconarius  dedi  in  ipso  sancto  monasterio,  et 
tibi,  qui  supra  uenerabilis  altperte  abbas,  et  cunctae  congregationi  ipsius  monasterii, 
pratum  in  lauriano,  territori!  reatini,  quod  est  modiorum  decem  in  integrum ,  quod 
in  congregum  uestrum  habuimus,  qualiter  michi  paulo  a  teufano  germano  meo  ex 
dono  uenit,  et  qualiter  ego  ipsum  pratum  possedi  ita  uobis  tradidi  possidendum,  et 
in  ipso  loco  nichil  michi  reseruaui.  In  tali  autem  tenore  ut  si  aliquo  tempore,  ego 
qui  supra  paulus,  uel  mei  haeredes,  monasterio  sanctae  mariae,  uel  uobis,  altperte 
abbas,  seu  et  cunctae  congregationi  huius  monasterii  uestrisque  successoribus,  causam 
ipsam  dirumpere  quaesierimus  aut  in  aliquo  remouere  uoluerimus,  aut  ipsum  pra- 
tum, sicut  ego  possedi  minime  a  quolibet  homine  uobis  antestare  et  deffendere  non 
potuerimus,  promittimus  componere  uobis  uel  uestris  successoribus  auri  solidos 
mancosos  centum,  et  cartula  ista  in  sua  permaneat  firmitate.  Quam  constantinum 
notarium  scribendam  postulauimus.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
^  Ego  paulus  gasindius  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  hildericus 
sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  perto  manu  mea.  <^  Ego  tacipertus  manu  mea. 
<J»  Ego  falcoaldus  manu  mea.  ^  Ego  opteradus  manu  mea.  ^  Ego  petrus  manu 
mea.    ^  Ego  constantinus  notarius  hanc  cartulam  compleui  et  dedi. 


clvij . 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  RegnaUtìbuS  domuis  UO- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
rum,  anno  regni  eorum  in  italia  deo  propitio  xiiij.,  et  vj.  Sed  et  temporibus 
domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spoletani,  anno  ducatus 
eius  in  dei  nomine  xiiij.,  seu  et  viri  magnifici  rimonis  castaidi!  ciuitatis  reatinae, 
mense  decembris,  per  indictionem  x.  Ego  hildericus  castaldius  et  taciperga  genitrix 
mea  et  coniux  mea  hilciperga  considerantes  simulque  expauescentes  uoracitatem  ignis 
et  fragilitatem  seculi,  ideo  pertractauimus  ut  de  terrenis  facultatibus  nostris  mer- 
cemur  caelestia  regna.  Iccirco  donamus  atque  concedimus  in  aeterna  traditione  in 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano,  ubi 
altpertus  abbas  praesens  esse  uidetur,  monasterium  nostrum  sancti  iacobi  apostoli, 
quod  auius  meus  a  fundamentis  aedificauit,  cum  omnibus  quanta  ipsum  monaste- 
rium modo  ad  suas  tenet  manus.  Simul  et  concedimus  in  ipso  sancto  monasterio 
curtem  nostram  interocrum  cum  omnibus  quae  ad  ipsam  curtem  pertinent  in  inte- 
grum. Simul  et  prope  ciuitatem  casalem  nostrum  qui  dicitur  Collis  ueneni,  et  fu- 
rianum  in  integrum.  Et  casam  nostram  intro  ciuitatem,  quam  de  iure  parentum 
habuimus  in  integrum.  Simul  et  concedimus  in  ipso  monasterio  casam  nostram  in 
Spoleto  intro  ciuitatem,  cum  omnibus  quae  ad  ipsam  casam  pertinent  in  integrum. 
Et  clausuram  nostram  in  gualdo  nono,  ubi  positus  est  ille  pontilis  usque  in  uiam, 
et  usque  ad  decempera,  et  usque  in  lacum.  Seu  et  concedimus  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio omnem  substantiam  patris  mei,  quae  michi  tacipergae  a  sorore  mea  in  por- 
tionem  uenit  in  integrum.   Et  si  dominus  nobis  sabinis  reddiderit,  concedimus  in  ipso 


Documento  i42. 

An.  786. 

lidcrico  gastaldo  in- 
sieme alla  madre  Ta- 
ciperga e  alla  moglie 
llciperga  donano  molti 
beni  al  Monastero. 


I  20 


IL  \E  GESTO 


sancto  loco  curtem  nostram  in  pontiano  cum  omnibus  ad  se  pertinentibus  in  inte- 
grum.  Et  in  massa  foro  nouano,  portionem  nostram  de  casale  pacciano  in  integrum. 
Et  de  substantia  coniugis  meae  hilcipergae  in  ipso  monasterio  concedimus  medie- 
tatem.  Exceptis  seruis  uel  ancillis,  colonis  uel  colonabus,  aldiis  uel  aldiabus,  qui 
in  ipsis  casis  seu  curtibus  residere  uidentur,  ut  omnes  sint  liberi  et  absque  omni 
condicione  solae  personae  eorum.  Et  si  de  ipsis  casis  exire  uoluerint  exeant  cum 
libertate  sua.  Et  si  in  ipsis  casis  residere  uoluerint,  debeant  persoluere  annualiter 
angarias  iij  in  ipso  monasterio.  Et  serui  et  ancillae  manuales  omnes  sint  liberi. 
Ipsi  masculi  cum  portione  sua.  Et  dum  nos  hildericus  et  taciperga  aduixerimus, 
omnia  supradicta  in  nostra  sint  potestate.  Et  concedimus  in  ipso  monasterio  in 
septepontio  casam  adeodatuli  cum  omnibus,  quae  ad  suas  detinet  manus.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  hildericus  in  hac  cartula  a  me 
facta  manu  mea.  <^  Ego  teudemundus  sculdahis  manu  mea,  ^  Ego  opteramus 
manu  mea  scripsi.  ^  Ego  trasipertus  manu  mea.  ^  Ego  arioldus  manu  mea. 
<5»  Ego  teuprandus  manu  mea.  ^  Ego  gudepertus  notarius  hanc  cartulam  com- 
pleui  et  dedi. 

clviij. 

Documento  143.         "W"  N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     RcgnantibuS  domuis  110- 

An.  786.  I  si^j-jg  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 

''S?beda"Moua-  I  dorum ,  et  patriciìs  romanorum,  anno  regni  eorum,  deo  propitio,  in  Italia  xiiij., 
et  vj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summj  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  xiiij.  Seu  et  viri  magnifici  rimonis  ca- 
staldii  ciuitatis  reatinae,  mense  decembris,  per  indictionem  x.  Ego  hildericus 
clericus  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  quod  semel  uolui  inuiolabiliter  me 
obseruare  promitto.  Ideo  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  re- 
medio animae  meae,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  ter- 
ritorii  sabinensi,  ubi  uir  uenerabilis  altpertus  abbas  praesens  esse  uidetur,  portiun- 
culam  meam,  quae  michi  a  filiis  meis  in  partem  uenit.  Casas  massaricias  octo.  In 
falagrinae  casam  meruli,  casam  ursuli,  casam  audelasi,  casam  pertuli,  casam  teu- 
dericuli,  casam  teuduli,  casam  radualdi.  In  aeciculi  casam  gratiosuli  pecorarij  cum 
pecoribus  capita  ce."  Ipsos  suprascriptos  colonos  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis, 
pratis,  pascuis,  cultis  uel  incultis,  mobilibus  et  immobilibus,  et  cum  filiis  et  filiabus 
suis,  seruis  prò  seruis,  liberis  prò  liberis,  qualiter  a  nobis  fuerunt  possessi,  sic  in 
ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidendos.  Simul  et  uineas  nostras  in  accuniano, 
ubi  dicitur  iulianus  cum  prato,  qui  est  supra  ipsam  uineam.  Ista  superius  dieta 
omnia  uolo,  ut  a  praesenti  ueniant  in  potestatem  et  ius  monasterii  sanctae  dei  ge- 
nitricis mariae.  Reliqua  uero  mea  portiuncula,  Idest  aecclesiam  sanctae  agathes 
sitam  prope  ciuitatem  reatinam,  locum  qui  dicitur  ad  arci,  cum  casis,  curtibus,  et 
hortis,  et  uineis  qui  prope  ipsam  aecclesiam  sunt.  Simul  et  uineas  et  casellam  quae 
est  in  loco  qui  dicitur  pectorina,  et  terram  uacuam  quae  super  ipsas  uineas  est, 
cum  arboribus  fructiferis  uel  infructiferis,  quanta  in  ipso  loco  habuimus.  Simul  et 
uineas  in  cordale  quantum  iam  antea  ad  ipsam  acclesiam  sanctae  agathes  dedimus. 
In  orriano,  clausuram  modiorum  xx.  Pratum  in  lingla  modiorum  xx.  In  caneria 
terram  modiorum  xx.  Terram  in  seturiano  modiorum  x.  In  ilicae  terrae  petias  ij , 
et  modia  vj.  Vineas  in  ualle  tybae,  et  terram  in  ipso  loco  plus  minus\nodiorum  cen- 
tum.  Casas  massaricias  in  amiterno  quinque.  Idest  casam  furculi,  Casam  sindolfi, 
Casam  iohannis,  Casam  palumbi,  Casam  iuliani.  In  interocro  casas  trcs.  Casam 
auduli.    Casam  audemareni.    Casam  auderadi.    In  capite  coUis  ueneni  uncias  tres, 


VI  FARFA 


I  2  I 


cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis,  salictis.  In  falagrine  casam  gratioli 
porcarii  cum  porcis  suis.  In  eciculis  casam  helmuli.  Ista  supradicta,  Idest  aeccle- 
siam  sanctae  agathes  cum  omnibus  suprascriptis  ad  ipsam  aecclesiam  pertincntibus, 
uolo  ut  habeat  coniux  mea  gutta  cum  filiabus  suis  dum  aduixerit  usu  fruendi.  Post 
illarum  uero  discessum  reuertantur  in  ius  et  potestatem  praenominati  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  mariae.  Tantum  uolo,  ut  mei  haeredes  qui  futuris  tempo- 
ribus fuerint,  in  ipsa  aecclesia  et  in  atriis  eius  aecclesiae  sepulturas  sibi  faciant.  Haec 
omnia  praenominata  cum  casis  quae  a  praesenti  monasterio  dedi,  et  aecclesiam 
sanctae  agathes  cum  omnibus  ad  ipsam  aecclesiam  pertinentibus,  cum  casis,  terris 
et  uineis,  colonis,  seruis  uel  ancillis  quae  ad  ipsam  aecclesiam  legaliter  pertinent, 
quos  coniugi  meae  uel  filiabus  meis  in  eorum  uita  usufruendi  reseruauimus,  sicut 
superius  scripta  sunt,  in  suprascripto  monasterio  permaneant  possidenda.  Quatinus 
ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  monasterio  nostra  donatio,  et  a  nullo 
homine  aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
^  Ego  hildericus  clericus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  «J»  Ego  audoli- 
cius  manu  mea.  ^  Ego  starconfus  manu  mea.  <J»  Ego  teuderadus  manu  mea. 
«5»  Ego  perto  manu  mea.  Ego  ursus  manu  mea.  ^  Ego  causipertus  manu 
mea.    4j»  Ego  gudipertus  notarius  hanc  cartulam  compleui  et  dedi. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  piissimis  regibus  francorum  atque  langobardo- 
rum  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  in  Italia,  deo  propitio,  xiiij., 
et  vj.  Ego  in  dei  omnipotentis  nomine  hildeprandus  gloriosus  et  summus  dux 
ducatus  spoletani.  Manifesta  causa  est  quia  rabenno  filius  cuiusdam  rabennonis 
comitis  ciuitatis  firmanae  habuit  in  coniugio  haleranam  sibi  sociatam,  quam  per 
diabolicam  suasionem  quidam  hermifridus  uiolenter  tulit  ei,  et  sibi  eam  in  coniugio 
sociauit.  Et  dum  ipse  rabenno  exinde  hic  in  palatio  nos  interpellasset  et  iudicium 
exinde  cum  eodem  hermifrido  habuisset,  sic  eidem  rabennoni  secundum  legem  lan- 
gobardorum  ambo  in  manus  traditi  sunt.  Postea  ipse  rabenno  eis  sua  uoluntate 
uitam  donauit,  et  ipsam  haleronam  in  sua  praesentia  sanctimoniali  ueste  indui  fecit, 
et  per  sacerdotem  eam  consacrauit.  Et  dum  haec  acta  fuissent,  postea  iterum  eam 
sibi  in  coniugio  copulauit.  Vnde  secundum  legem  omnem  substantiam  ipsius  hale- 
runae  ad  publicum  deuolutae  sunt.  Similiter  et  ipsius  hermifridi  omnem  culpam 
remisit,  et  per  launigildum  ipsum  spentoni  patri  suo  sponte  redonauit.  Postea  uero, 
peccatis  imminentibus,  ipse  rabenno  eum  simpliciter  occidit.  Pro  quibus  secundum 
legem,  qualiter  aedicti  pagina  continet,  ab  omnibus  rebus  suis  praefatus  rabenno  expul- 
sus  est,  et  medietas  omnis  illius  substantiae  ad  publicum  deuoluta  est.  Vnde  nos 
qui  supra  gloriosus  et  summus  dux,  prò  mercede  suprascriptorum  domnorum  no- 
strorum  regum,  simul  et  nostra,  donamus  atque  concedimus  in  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae  sito  in  territorio  sabinensi,  loco  qui  nominatur  acutianus,  ubi 
ipse  rabenno  uoluntarie  monachus  effectus  est,  uel  tibi,  reuerentissime  altperte  sanctis- 
sime  abbas,  oratori  nostro,  seu  cunctae  congregationi  eiusdem  sancti  caenobii,  omnem 
praedictam  illprum  substantiam  qualiter  secundum  legem  iuste  et  rationabiliter  ad  pu- 
blicum deuoluta  est,  casas,  terras,  uineas,  prata,  siluas,  salicta,  arbores  fructiferos 
uel  infructiferos ,  cultum  uel  incultum,  seruos  uel  ancillas,  mobile  uel  immobile^ 
omnia  in  integrum,  qualiter  iuste  et  rationabiliter  secundum  legem  ad  publicum  per- 
tinuit  et  qualiter  ipsi  antea  easdem  res  insto  ordine  tenuerunt  in  praefato  monasterio, 
omnes  in  integrum  concedimus  possidendas.    Quamobrem  firmum  et  stabile  ab  hac 


Documento  i44. 

An.  787. 

Ildeprando  duca  di 
Spoleto  dona  al  Mona- 
stero i  beni  confiscati 
ai  coniugi  Pavennone 
c  Alerana. 


3i 


122 


IL  \EGESTO 


die  in  praefato  monasterio  uel  in  eius  rectoribus  permaneat,  et  a  nullo  homine, 
comite,  castaldie,  uel  actore  nostro  uobis  aliquando  contradicatur.  Ex  iussione  su- 
prascriptae  potestatis,  scripsi  ego  halifredus  diaconus  et  notarius.  Datum  iussionis 
spoleti  in  palatio,  anno  in  dei  nominé  ducatus  nostri  xiiij.,  mense  augusti,  per  in- 
dictionem  x.    Sub  guarino  comite  genero  nostro,  (i) 


Documento  145. 
Ali.  788. 


Gairone  offre  se  stesso 
al  Monastero,  promet- 
tendo di  tenere  a  mez- 
zeria un  molino  ed  un 
orto  del  Monastero 
stesso  posti  nel  luogo 
detto  Fortuna. 


clx. 

REGNANTE  domino  deo  et  salvatore  nostro  ihesu  christo  per  infinita 
secula,  anno  deo  propitio  pontificatus  domnj  nostri  adriani  ter  beatissimi 
et  apostolici  papae  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis  sede  xvj., 
mensis  februarii,  indictione  xj.  Oportet  nos  de  futuris  uigilare,  et  dum  ad 
terrena  tendimus,  de  celesti  gratia  cogitare,  ut  grauiora  pondera  delictorum  possi- 
mus  pertransire.  Ideo  ego  gayro  uolo  atque  dispono  et  constituo,  una  cum  omni 
iaboratu  uel  acquisito  meo,  offero  me  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae, 
quod  positum  est  in  finibus  uel  territorio  sabinensi,  et  promitto  me  tibi,  altperte  abbas, 
uel  cunctae  congregationi  eiusdem  monasterii,  facere  et  adimplere  uoluntatem  uestram 
hic  in  finibus  uiterbensibus,  et  molinum  uestrum  uel  hortum  quem  habere  uidemini 
in  fortuna,  promitto  custodire  una  cum  muliere  mea,  et  gubernare,  et  stadere,  atque 
laborare,  prout  melius  potuero,  diebus  uitae  meae,  salua  iustitia  mea.  Et  quaecun- 
que  de  ipso  molino  dominus  dederit,  medietatem  toUat  uestrum  monasterium,  me- 
dietatem  toUam  ego  gayro  ad  meam  proprietatem.  Et  quicquid  in  die  obitus  mei 
non  iudicatum  dimisero,  et  prò  anima  mea  alicubi  dedero  de  Iaboratu  uel  acquisito 
meo,  firmum  et  stabile  permaneat.  Quaecunque  uero  non  indicata  reliquero,  omnia 
in  integrum,  in  iure  et  potestate  praedicti  monasterii  remaneant.  Quam  uero  cartu- 
lam  indicati  uel  promissionis  iohannem  notarium  scribere  rogaui,  et  testes  a  me 
rogatos  optuli  roborandam.  Actum  ad  sanctum  ualentinum  in  silice.  Signum  ^ 
manus  gayronis  qui  hanc  dispositionem  fieri  rogauit.  ^  Ego  racho  vir  venerabilis 
presbiter  manu  mea.  4^  Ego  iordanis  notarius  manu  mea.  Signum  <J»  manus  an- 
dreae  fili]  cuiusdam  bonifacii  testis.  Signum  ^  manus  grimualdi  filli  cuiusdam 
adoaldi  uiri  denoti  (2)  testis.  Signum  <J»  manus  pillonis  filiis  cuiusdam  aricausi  testis. 
^  Ego  iohannes  notarius  hanc  cartulam  compleui  et  dedi. 


Documento  i46. 

An.  789. 

Aribona  dona  al  Mo- 
nastero una  casa  in 
Viterbo,  una  tavola  di 
prato  nel  casale  Cano- 
lino,  ed  una  tavola  di 
vigna  nel  casale  Quin- 
ziano. 


clxj. 

REGNANTE  domino  deo  et  salvatore  nostro  ihesu  christo  per  infinita 
saecula,  anno  dei  propitio  pontificatus  domnj  nostri  adriani  ter  beatissimi 
et  apostolici  papae  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis  sede  xvij., 
mense  ianuarii,  indicfione  xij.  Oportet  nos  illa  semper  agere,  quibus  nobis 
hic  et  in  futuro  saeculo  a  domino  ihesu  christo  maneat  digna  merces.  Ed  ideo  ego 
aribona  a  praesenti  die  dono  atque  confero  prò  mercede  et  redemptione  animae 
meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod  positum  est  in  territorio  sa- 
binensi, et  tibi,  altperte  abbas  eiusdem  monasteri],  uel  cunctae  congregationi,  idest 
unum  clufum  de  casa  solariata  quae  posita  est  intro  castrum  uiterbii.  Seu  et  unam 
tabulam  prad  quod  positum  est  in  casale  canolino.  Nec  non  et  unam  tabulam  ui- 
neae  quae  posita  est  in  casale  quintiano,  vna  cum  pomiferis,  et  rcpalibus,  uel 
accessione  sua,  quantum  ad  ipsum  pratum,  uel  uineam  et  casam  pertinet,  donaui 
in  integrum,  sicut  michi  in  morgancapio  datum  et  confirmatum  fuit  a  bonae  me- 


(i)  Effigie  del  Duca  Ildeprando. 


(2)  Il  Codice  ha  ud. 


T)I  FARFA 


12} 


moriae  pupone  iugali  meo,  sic  in  iure  et  potestate  praedicti  monasterii  permaneat  scm- 
per.  Omnium  meorum  haeredum  prohaeredumque  in  postcrum  repetitione  damnata, 
et  qui  aliquando  iniuste  et  prò  rapinae  cupiditatc  ire  temptauerit,  aut  corrumpere 
praesumpserit,  incidat  in  iram  dei  omnipotentis,  et  in  omnium  angelorum  atque 
sanctorum  uel  confessorum,  et  cum  iuda  habeat  damnationem  in  die  tremendi  iudicii. 
Quam  uero  paginam  donationis  seu  dispositionis  meae,  iohannem  notarium  scribere 
rogaui,  et  testes  a  me  rogatos  optuii  roborandam.  Actum  uiterbii.  Signum  ^  ma- 
nus  aribonae  quae  hanc  cartulam  donationis  fieri  rogauit.  ^  Ego  gualfredus  manu 
mea.  Signum  ^  manus  aliperti  fiiii  cuiusdam  raconi  uiri  deuoti  (i)  testis.  Ego 
radualdus  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  notarius  hanc  cartulam  donationis  com- 
pleui  et  dedi. 


clxij . 


IN  NOMINE  DONHNi  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Reguautibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
dorum,  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  italia  xvij., 
et  viiij.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  Gvinichis  summi  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  j.  Sed  et  viri  magnifici  luponis  castaidi! 
ciuitatis  reatinae,  mense  octobris,  per  indictionem  xiij.  Peritorum  est  caelestia  amare, 
sempiterna  quaerere,  ut  quae  reposita  sunt  in  caelis  frui  queat  pariter.  Igitur  nos 
uaeritatis  uoce  territi  qua  dicitur:  qui  non  reliquerit  omnibus  quae  possidet,  non  po- 
test  meus  esse  discipulus,  et  amantes  et  cupientes  quae  promittit  ipse  qui  supra: 
centuplum  accipiet  et  uitam  aeternam  possidebit.  Simulque  considerantes  illud  quod 
in  fine  dicturus  est  his  qui  a  sinistris  erunt:  Ite  in  ignem  aeternum.  Et  puteum 
abissi,  et  hyatum  terrae,  et  uoraginem  ignis  inextinguibilis  pertimescentes  nos  theu- 
demundus  sculdahis,  et  gualdepertus  filius  eius,  nullo  homine  cogente  neque  uim 
faciente,  sed  sana  mente  et  spontanea  bonaque  uoluntate  nostra,  una  simul  offeri- 
mus,  donamus  atque  concedimus  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  semperque  uirginis  mariae  territorii  sabinensis ,  quod  situm  est  in  acutiano, 
ubi  altpertus  abbas  praesens  esse  uidetur.  In  primis  in  meturiano  casam  j  quae 
regitur  per  ansulum.  Et  in  fuganello  casam  j  quae  regitur  per  cassiodorum,  cum 
uineis,  et  terris,  siluis,  pratis,  pascuis ,  cultis  uel  incultis,  omnia  in  integrum,  quanta 
ad  ipsas  casas  pertinent.  Seu  et  in  caneria  terram  rationalem  modiorum  plus  minus 
quinquaginta ,  quantum  in  ipso  loco  habuimus.  Ej^  uineam  nostram  prope  reatem 
ad  furdi,  quantum  in  ipso  loco  habuimus,  quae  michi  in  afiSliatione,  uel  de  compa- 
ratione,  a  coderado  et  genitrice  eius  euenit.  Seu  et  in  plage  casalem  integrum,  ubi 
sancta  agathes  aedificata  est  cum  ipsa  casa,  quae  regitur  per  alpulum.  Ista  omnia 
ut  superius  scriptum  est  in  ipso  sancto  monasterio  ofFerimus  possidenda.  Et  si  a 
publico  aliquam  requisitionem  habuerit,  ipsum  sanctum  monasterium  uel  congre- 
gatio  nos  defendamus.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio nostra  oblatio,  et  nullo  tempore  liceat  nobis  noUe  quod  semel  uoluimus, 
sed  in  perpetuis  temporibus  firma  persistat,  et  a  nullo  homine  contradicatur.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  «J»  Ego  teademundus  in  hac  cartula  a 
me  facta  manu.  ^  Ego  gualdipertus  manu  mea.  ^  Ego  leo  sculdahis  manu  mea. 
Ego  gauspertus  manu  mea.  Ego  agipertus  manu  mea.  <J»  Ego  teopran- 
dus.    ^  Ego  hisemund  notarius  hanc  cartulam  compleui  et  dedi. 


Documento  147. 

An.  789. 

Teudemondo  scul- 
dascio  dona  al  Mona- 
stero alcuni  beni  posti 
in  diversi  territorii  di 
Sabina. 


(i)  Il  Codice  ha  uct. 


0 


I  24 


IL  \EGESTO 


clxiij, 


Documento  i48. 

An.  788. 

Carlomagno  confer- 
ma al  Monastero  la  do- 
nazione dei  beni  confi- 
scati a  Ravennone  e  ad 
Alernna  coniugi,  fatta 
dal  duca  Ildcprando. 


K 


AROLUS  GRATiA  DEI  REX  FRANCORUM  et  langobardorum,  ac  patrìcius  romano- 
rum.  Qvicquid  locis  sanctorum  uenerabilium  ob  amorem  domini  nostri 
ihesu  christi  cedimus  uel  condonamus,  hoc  nobis  ad  mercedem  uel  stabili- 
tatem  regni  nostri  in  dei  nomine  pertinere  confidimus.  Igitur  notum  sit 
omnibus  fidelibus  nostris  praesentibus  scilicet  et  futuris,  qualiter  uir  uenerabilis  altper- 
tus  abbas  uel  monachi  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  semperque  uir- 
ginis,  quod  est  situm  in  loco  qui  dicitur  acutianus  territorii  sabinensis,  claementiam 
regni  nostri  petierunt,  ut  aliquas  res  quas  hildeprandus  dux  fidelis  noster  super 
quodam  homine  nomine  rabennone  et  eius  coniuge  nomine  haleruna,  secundum 
aedictum  langobardorum  prò  quibusdam  causis  illicitis  ab  eisdem  perpetratis,  acqui- 
siuit,  uel  iudicatum  accepit  ex  omni  substantia  antedicti  rabennonis  medietatem.  De 
substantia  uero  halerunae  in  integrum.  Quicquid  in  ciuitate  firmana  uel  in  ipsius 
territorio  habuerunt,  ad  iam  dictum  monasterium  sanctae  mariae  in  helimosina  nostra 
dare  uel  confirmare  deberemus.  Quorum  petitionibus,  sicut  unicuique  fidelium  no- 
strorum  iuste  petentibus,  noluimus  denegare.  Praecipientes  ergo  iubemus  ut  quic- 
quid memoratus  hildeprandus  dux  secundum  iustitiam  super  praefato  rabennone  et 
eius  coniuge  haleruna  a  legibus  acquisiuit,  tam  terris,  domibus,  aedificiis,  campis, 
siluis,  pratis,  pascuis,  aquis,  aquarumue  decursibus,  quamque  et  uineis,  arboribus 
fructiferis  et  infructiferis,  cultum  et  incultum,  mobile  et  immobile,  seruos  et  ancillas, 
omnia  et  in  omnibus,  ad  partem  suprascripti  monasterii  sanctae  mariae  praefatus 
uenerabilis  aldebertus  abbas,  suique  successores  qui  fuerint  rectores  ipsius  mona- 
sterii, per  hoc  nostrae  serenitatis  praeceptum  atque  confirmationis  donum,  peren- 
niter  teneant  atque  possideant.  Quatinus  in  luminaribus  aecclesiae,  uel  stipendia 
monachorum  ibidem  deo  deseruientium,  perpetuis  temporibus  in  helimosina  nostra 
uxorisque,  ac  liberorum  nostrorum  proficiant  in  augmentis.  Et  ut  haec 
auctoritas  firmior  habeatur,  uel  diuturnis  temporibus  melius  conseruetur, 
manu  propria  supter  firmauimus,  et  de  anulo  nostro  sigillari  iussimus.  Signum  ^ 
Karoli  gloriosissimi  regis.  Hercanbaldus  ad  uicem  radonis.  Datum  v. 
kalendas  aprilis,  annis  xx.,  et  xiiij.  regni  nostri.  Actum  in  ghilinhaim 
uilla  nostra.    In  dei  nomine  feliciter.  (i) 


An.  7go?-8o2? 
Mauroaldo  Abate. 


clxiiij. 

D 


ECIMVS  QUOQUE  Huic  Monasterio  in  sancto  regimine  uenerabilis  mauroal- 
Dus  praefuit  per  duodenos  annos,  mensesque  quaternos  et  terquinos  dies. 
Obijt  in  pace  viij.  Kalendas  novembris. 


Documento  149. 

An.  787. 

Leone  sculdascio  e 
Tota  sua  moglie  do- 
nano al  Monastero  una 
loro  corte  in  Asera. 


clxv. 


I 


N  nomine  domini  dei  salvatoris  nostri  ihesu  christi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  atque  lango- 
bardorum et  patriciis  romanorum,  annis  regni  eorum  deo  propitio  xv.,  et  viij. 
Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  hildeprandi  summi  ducis  ducatus  spole- 
tani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  xv.  Seu  et  viri  magnifici  rimonis  castaldii 
ciuitatis  reatihae,  mense  nouembris,  per  indictionem  xj.  Ego  leo  sculdahis  filius 
cuiusdam  teudemundi  una  cum  tota  coniuge  mea,  prò  mercede  et  redemptione  ani- 


ci) Effigie  di  Carlomagno. 


(2)  Effigie  dell'Abate  Mauroaldo. 


IDI  FARFA 


mae  nostrae  donamus,  tradimus  atque  concedimus  in  aeterna  traditione  in  mona- 
sterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  in  acutiano,  territorii  sabinensis, 
ubi  mauroaldus  abbas  esse  uidetur,  hoc  est  curtem  nostrani  in  asera,  casas,  uineas, 
terras,  siluas,  cuitum  uel  incultum,  comparationem,  donationem,  affiliationem,  omnia 
et  in  omnibus,  quanta  in  asera  habemus  et  quanta  ad  ipsam  curtem  pertinent  in 
integrupi,  in  ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firma 
et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  monasterio  nostra  donatio,  et  neque  a  nobis,  neque  ab 
uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  «J»  Ego  leo  sculdahis  in  hac  cartula  a  me  facta  manu 
mea.  ^  Ego  rimo  manu  mea.  ^  Ego  perto  manu  mea.  «J»  Ego  teudemundus 
sculdahis.  ^  Ego  adunius  presbiter  et  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui 
et  dedi. 


clxvj, 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Reguantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
dorum  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  italia  xviij., 
et  xj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  gvinichis  summi  ducis  ducatus  spo- 
letani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  iij.  Seu  et  viri  magnifici  luponis  castaldii 
ciuitatis  reatinae,  mense  iunii,  per  indictionem  xiiij.  Ego  soldus  primicerius  cam- 
biaui  tibi,  uenerabilis  mauroalde  abbas  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  siti 
in  acutiano  territorii  sabinensis,  uel  cunctae  congregationi  ipsius  monasterii,  uineam 
nostram  ad  pereiasium,  cum  decimano,  et  pomis  suis  quae  fuit  de  montano  in  in- 
tegrum.  Vnde  in  cambio  recepi  ego  soldus  primicerius  a  te,  mauroalde  abbas,  uel  a 
cuncta  congregatione  ipsius  monasterii,  uineam  uestram  in  fruniano,  cum  decimano, 
et  pomis  suis,  quae  fuit  de  urso  filio  nandonis  in  integrum.  Et  dum  super  ipsum 
cambium  perrexissent  hildericus  castaldius  aduocatus  ipsius  monasterii,  et  leo  scul- 
dahis, decorosus  monachus,  et  ananellus  presbiter  et  monachus,  melioratum  eis  com- 
paruit  ipsum  cambium  quod  monasterium  recepit.  Quatinus  ab  hac  die  firmum 
et  stabile  sit  Inter  nos  cambium  nostrum,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  haerede 
posteroque  nostro  tibi  aut  tuis  successoribus  aliquando  contradicatur.  Et  quicquid 
de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  commutandi,  in  omnibus  fir- 
missimam  habeatis  potestatem.  Et  si  ego  soldus  primicerius  uel  haeredes  mei  contra 
te  iam  dictum  mauroaldum  abbatem  uel  cunctam  congregationem  ipsius  monasterii 
causare  uoluerimus,  aut  ab  alio  homine  minime  defendere  potuerimus,  compona- 
mus  uobis  auri  solidos  x  mancosos.  Et  cartula  ista  in  sua  permaneat  stabilitate. 
Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  soldus  primicerius  in 
hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  <^  Ego  gisolfus  sculdahis  manu  mea.  «J»  Ego  giso 
manu  mea.  ^  Ego  leo  sculdahis  manu  mea.  Ego  constantinus  notarius  manu 
mea.  4j»  Ego  hisemundus  manu  mea.  ^  Ego  gudepertus  notarius  scriptor  huius. 
cartulae  compleui  et  dedi. 


DOCUMENIO  150. 

An.  791. 

Soldo  primicerio  dà  al 
Monastero  una  sua  vi- 
gna posta  ad  Pereia- 
sium, e  riceve  in  cam- 
bio una  vigna  posta  in 
Fruniano. 


clxvij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Reguantlbus  domuis nostris 
Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  atque  langobar- 
dorum  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  itaUa  xviiij. 
et  xj.  Sed  et  temporibus  domnj  virj  gloriosj  guinichis  summi  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  iij.%  seu  et  uiri  magnifici  luponis  castaldii 

32 


D0CU.MENT0 151. 

An.  792. 

Palombo  figlio  di  Rat- 
tone  dona  alcuni  beni 
al  Monastero. 


I2Ó 


IL  \EGESTO 


ciuitatis  reatinae,  mense  februarii,  per  indictionem  xv.  Ego  palumbus  filius  cuiusdam 
ractonis,  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm  est  in 
acutiano,  ubi  et  maurualdus  abbas  praesens  esse  uidetur,  portionem  meam  de  casis 
coloniciis  ad  sanctum  cyprianum  in  casale  qui  nominatur  albianus,  Casas,  uineas, 
terras,  siluas,  prata,  ripas,  salicta,  cultum  uel  incultura,  mobilia  uel  immobia,  co- 
lonos  uel  colonas,  qualiter  a  nobis  possessi  sunt  sic  in  ipso  monasterio  concedimus 
possidendum,  liberos  prò  liberis,  seruos  prò  seruis,  meam  portionem  in  integrum. 
Et  in  interocro  in  loco  qui  dicitur  moza,  concedimus  in  ipso  monasterio  portionem 
meam  de  casis  coloniciis,  et  terris,  uineis,  siluis,  pratis,  ripis,  cultis  uel  incultis,  mo- 
bilibus  uel  immobilibus,  colonis  uel  colonabus,  seruis  prò  seruis,  liberis  prò  liberis, 
sicut  a  nobis  possessi  sunt,  sic  in  integrum  in  ipso  monasterio  concedimus  possi- 
dendum. Et  portionem  meam  de  terra  ad  sanctum  martinum,  quae  est  secus  terram 
lopuli  ipsam  meam  portionem  in  integrum.  Itera  et  donaraus  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio portionem  meara  de  domo  cultile  ad  maltinianura,  casas,  uineas,  terras, 
siluas,  prata,  ripas,  salicta,  cultum  et  incultura,  quantura  ad  meam  portionem  per- 
tinet  in  monte  et  in  plano,  siue  de  uenditione,  cambiatione,  donatione,  affiliatione, 
siue  de  quocumque  atlracto,  omnera  meara  portionem  in  integrum,  in  ipso  sancto 
monasterio  donauimus.  Simul  et  portionem  meara  de  terra  in  carapo  marciano, 
quae  est  secus  terram  de  cella  sancti  angeli.  Simul  et  donaraus  in  ipso  supra  scripto 
monasterio  portionem  meam  de  terra  in  campo  gelato,  quae  est  secus  terrara  gros- 
sioli.  Itera  donamus  ibidem  portionera  meara  de  terra  et  silua  in  succiolo,  siue  de 
coraparatione  siue  de  parentibus,  meam  portionem  in  integrum.  Itera  in  sabinis 
omnera  meam  portionem  in  fundo  praetorio,  siue  de  aecclesia  sancti  ualentini,  siue 
de  affiliatione,  siue  de  casis,  uineis,  terris,  siluis,  siue  cultura  uel  incultura  in  inte- 
grum. Et  portionem  meara  in  appligiano  de  dorao  cultile,  et  casis,  terris,  uineis, 
siluis,  pratis,  et  cultum  uel  incultura  in  integrura.  Et  portionera  raeara  de  casis 
massariciis.  Et  portionera  meam  de  ecclesia  sancti  ualentini  in  fundo  antico,  et  de 
domo  cultile  ibidem  et  de  casis,  terris,  uineis,  siluis,  et  cultum  uel  incultura  in  in- 
tegrura, siue  de  casis  coloniciis  cura  colonis  uel  colonabus,  siue  de  seruis  prò  seruis, 
et  liberis  prò  liberis  ista  orania  suprascripta  raearura  portionura  a  praesenti  die  in 
ipso  raonasterio  deueniant  in  integrura.  Quatinus  ab  hac  die  firraum  et  stabile  sit 
in  ipso  sancto  raonasterio  donura  nostrura,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  homine 
aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  raense  et  indictione  suprascripta.  Si- 
gnum  ^  raanus  palumbi  donatoris,  qui  hanc  cartulara  fieri  rogauit.  ^  Ego  hil- 
dericus  manu  raea.  <^  Ego  gaiderisius  manu  mea.  ^  Ego  goderisius  raanu  raea. 
^  Ego  arioaldus  manu  mea.  ^  Ego  constantinus  notarius  scriptor  huius  cartulae 
compleui  et  dedj. 


clxviii. 

DocLMENTO  152.  ^  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.     RegnautibuS  domnis  HO- 


An.  792. 
Testamento  dei  con- 


I 


Stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimus  regibus  francorura  atque  lango- 
iugìl'aoio'c  TaVsiìa'a     |  bardorura,  et  patriciis  roraanorura,  anno  regni  eorura  deo  propitio  in  Italia  xviiij 

favore  del  Monastero.  ■  '       ^  _  ...  ...  .  . 

et  xj.  Sed  et  teraporibus  doranj  viri  gloriosj  guinichis  surarai  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  noraine  iij."*  Seu  et  viri  magnifici  hilderici  ca- 
staldii  ciuitatis  reatinae,  mense  maio,  per  indictionera  xv.  In  dei  noraine  testamentum 
factum  a  me  paulo  et  tassila  coniuge  raea.  Aeternus  conditor  rerum  atque  caeli- 
potens  dominus,  dura  ad  humanura  genus  descendere  uoluisset  liberandum,  relieta 
gregc  angelorum,  terraeque  petens  iter,  uirginalis  non  horruit  uterum,  ut  nos  qui  a 


VI  FARFA 


tartaro  tenebamur,  eius  saluaremur  aduentu,  ore  sancto  suo  praedicauit  dicens: 
Conuertimini  omnes,  quia  adpropinquauit  regnum  caelorum.  Immo  subiungit  dicens  : 
Vendite  omnia  quae  possidetis,  dateque  pauperibus,  et  emite  uobis  habitaculum  aeter- 
nae  uitae,  et  facite  uobis  sacculos  qui  non  ueterascunt.  Nos  ergo,  qui  eius  censemur 
nomine,  eius  debemus  obseruare  praecepta,  ut  tartarei  claustra  pauentes,  retia  euada- 
mus  inferni,  et  cum  praeceptore  domino  eiusque  sanctis,  coeli  mereamur  esse  con- 
sortes.  Quamobrem  haec  omnia  considerantes,  et  sano  uigentique  corpore,  nulloque 
nos  cogente  neque  uim  faciente,  nos  qui  supra  paulus  et  tassila  coniux  mea  per- 
timescentes  uoracitatem  ignis  et  fragilitatem  humani  considerantes  generis,  ideo  di- 
sposuimus,  ut  de  terrenis  facultatibus  frui  celestibus  mereamur  regnis,  et  conquiramus 
aeterna  et  sine  fine  mansura,  ofFerimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE,  quod  situm  est  in  acutiano  territorii  sabinensis,  ubi  et  domnus 
maurualdus  abbas  praesens  esse  uidetur.  In  primis  casas  suptus  muros  ciuitatis 
reatinae,  cum  horto  et  fenile  in  integrum.  Et  clausuram  nostram  ad  butum  cum 
uinea  et  casella  quae  ibidem  est  in  integrum.  Seu  et  in  rosia  malore  in  carpinete 
terram  nostram  quantam  ibi  habemus  in  integrum,  quam  uolumus  ut  sit  in  mo- 
nasterio sancti  georgij.  Et  in  carsule  terram  sementariciam  cum  illa  silua,  quantam 
ibi  habemus  in  integrum.  Et  in  lingla  pratum  nostrum  in  integrum.  In  quarto 
portionem  nostram  de  casa  in  integrum  cum  terra  sementaricia  quam  prope  ipsam 
casam  habuimus.  Et  portionem  meam  de  terra  quam  habemus  in  campo  de  quarto 
in  integrum.  Et  uineam  in  quarto,  quantam  ibi  habemus  et  a  fratribus  nostris  nobis 
in  portionem  uenit  in  integrum.  Et  in  casa  perotae  terram,  siluam,  castanetum, 
cultum  et  incultum,  quam  tum  exinde  a  fratribus  meis  in  portionem  michi  uenit  in 
integrum.  Et  in  pasigiano,  terram  et  siluam  meae  portionis  in  integrum,  quantum 
a  fratribus  meis  michi  uenit.  Simul  et  in  amiterno  casam  nostram  et  domum  cul- 
tilem  in  frono,  cum  terra  et  uinea  in  integrum.  Terram  sementariciam  ad  sanctum 
petrum  in  integrum.  Terram  nostram  in  uetubio  in  integrum.  Terram  ad  pectinum 
in  integrum.  Terram  ubi  dicitur  bulemacetum  in  integrum.  Et  terram  nostram 
in  campo  de  ufiniano  in  integrum.  Terram  nostram  in  rutiliano  in  integrum.  Ter- 
ram nostram  ad  casam  meruli  in  integrum.  Et  in  terria  terram  et  uineam  et  gra- 
narium,  quantum  ibi  habemus  in  integrum  et  nobis  ab  battone  homine  nostro  in 
donationem  uenit.  Et  terram  nostram  in  cauallari  in  integrum.  Et  terram  nostram 
in  ualle  de  uitile  in  integrum.  Et  petias  de  terra  nostra  ad  scintillulam  in  integrum. 
Et  in  tariniano  terram  nostram  in  integrum  cum  nuce  sua.  In  marruce  terram 
nostram  et  uineam  in  integrum.  Vineam  et  domum  cultilem  ad  casam  luccioli  in 
integrum.  Terram  sementariciam  in  comulo  quantam  ibi  habemus  in  integrum. 
Siluam  et  pratum  nostrum  in  felceta  in  integrum.  Excepto  illam  terram  sementa- 
riciam quam  habet  sinderadus  et  batto  et  germanus  in  ara  scamare.  Petias  de 
pratis  nostris  in  pratis  in  integrum.  Item  de  casis  massariciis  quas  in  ipso  sancto 
monasterio  concedimus.  In  primis  casam  petroli  in  integrum  cum  uineis  et  terris 
et  cum  ipso  petrolo,  excepto  muliere  eius  et  filiis  qui  sint  liberi.  Casam  in  appli- 
giano,  quae  rcgitur  per  bonualdum  cum  uineis  et  terris,  quantum  ad  ipsam  casam 
pertinent  in  integrum.  Casam  luccioli  in  coriliano  cum  uineis  et  terris  et  omnibus 
quae  ad  ipsam  casam  pertinent  in  integrum  cum  ipso  lucciolo.  Casam  mauriculae 
et  ipsam  mauriculam  cum  omnibus  sibi  pertinentibus  in  integrum.  Audulum  cum 
casa  sua  et  cum  omnibus  sibi  pertinentibus  in  integrum.  Rodicisium  cum  casa  sua 
et  cum  omnibus  sibi  pertinentibus  in  integrum.  Teudulum  cum  casa  sua  et  cum 
omnibus  sibi  pertinentibus.  Camerinulum  cum  casa  sua  et  cum  omnibus  sibi  per- 
tinentibus in  integrum.  Luparum  et  senaldum  germanos  cum  casis  suis  et  cum 
omnibus  sibi  pertinentibus  in  integrum.    Marturiolam  cum  casa  et  omnibus  sibi 


128 


IL  \E  GESTO 


pertinentibus.  Adeodatulum  de  pingui  cum  casa  et  omnibus  sibi  pertinentlbus  in 
integrum.  Et  concedimus  in  ipso  sancto  monasterio  portionem  nostrani  de  piscaria 
in  septepontio  et  de  lacu  totoni  et  de  casis  et  hominibus  de  septepontio.  Item  alias 
res  quae  in  alia  cartula  iam  scripta  sunt.  Idest  partem  de  curte  nostra  et  de  casa 
masculo,  in  loco  qui  dicitur  murrus,  cum  uineis  et  terris,  oliuetis,  siluis,  pomis,  pratis, 
ripis  salictis,  cultis  et  incultis,  omnia  et  in  omnibus,  quantum  ad  ipsam  partem  de 
ipsa  curte  nobis  pertinet,  in  integrum  in  ipso  sancto  monasterio  concedimus.  Et 
partem  nostram  de  prefluuia  de  molinis  subtus  ciuitatem  aesculanam  in  integrum. 
Seu  et  ibidem  in  aesculo  casas  massaricias  quattuor  quae  reguntur  per  iohannulum 
et  camerinulum  et  astolfum  et  decciolum.  Ipsos  iam  dictos  cum  uineis,  terris,  siluis, 
et  cultum  uel  incultum,  et  omnia  ad  se  pertinentia  in  integrum,  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio tradimus  possidendos.  Item  de  hominibus  nostris  quos  liberos  dimittimus. 
In  primis  batto  cum  casa  et  omnibus  sibi  pertinentibus  sit  liber  et  annualiter  per- 
soluat  in  monasterio  sanctae  mariae  pecus  j,  pullorum  parium  j.  Antecausus  et 
rastepertus  germani  sint  liberi  et  annualiter  dent  in  ipso  sancto  monasterio  pecus  j , 
Pullorum  parium  j.  Lupolus  cum  muliere  et  filiis  suis  sit  liber,  et  sedeat  in  casa 
in  coccigiano  et  uinea  et  terra,  et  annualiter  perexsoluat  in  monasterio  sanctae  mariae 
angarias  iij,  et  per  unamquamque  angariam  hebdomada  una.  Antoninulus  sit  liber 
cum  casa  sua  et  uinea  et  terra,  et  per  omnes  annos  det  in  monasterio  sanctae  mariae 
Pullorum  paria  ij.  Audepertus  sit  liber  et  cum  fratre  et  sorore  et  casa,  ac  portione 
sua  in  integrum,  et  reddat  annualiter  in  monasterio  sanctae  mariae  pecus  j.  Ista 
omnia  sicut  superius  scriptum  est  deueniant  in  integrum  in  ipsum  monasterium,  et 
nullo  in  tempore  liceat  michi  nolle  quod  semel  uolui,  sed  perennis  temporibus  illi- 
bate in  sancto  suprascripto  loco  permaneaiit  quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilia 
sint  in  ipso  sancto  loco,  et  neque  a  nobis,  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro 
aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Qui  uero  de  hoc  te- 
stamento aliquid  minuerit  uel  subtrahere  uoluerit,  minuat  ei  deus  dies  uitae  hujus, 
insuper  et  subtrahatur  a  regno  eius,  et  in  iudicio  ubi  libratum  dominus  da  bit  iudi- 
cium,  cum  reprobis  in  inferiorem  infernum  demergatur,  ibique  cum  impiis  et  pec- 
catoribus  in  secula  seculorum  crucietur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  su- 
prascripta.  ^  Ego  paulus  in  hoc  testamento  a  me  facto  manu  mea  subscripsi.  ^ 
Ego  gisolphus  sculdahis  manu  mea.  «J»  Ego  leo  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego 
pergo  manu  mea.  ^  Ego  teuderadus  manu  mea.  ^  Ego  godefridus  manu  mea. 
4j»  Ego  palumbus  manu  mea.  ^  Ego  raco  manu  mea.  <J»  Ego  gaiprandus  manu 
mea.  Ego  perto  manu  mea.  «J»  Ego  celsus  manu  mea.  «J»  Ego  costantinus 
notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  153. 

An.  792. 

Godcrisio  e  Alda  con- 
iugi donano  al  Mona- 
stero alcuni  beni. 


clxviiij , 


I 


N  NOMINE  domini  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESU  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  atque  lango- 
bardorum  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  Italia  xviiij., 
et  xj.  Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  guinichis  ducis  ducatus  spoletani, 
anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  iij.  Seu  et  viri  magnifici  hilderici  castaldii  ciui- 
tatis  reatinae,  mense  februarii,  per  indictionem  xv.  Ego  goderisius  filios  cuiusdam 
herfoni,  una  cum  coniuge  mea  alda,  prò  redemptione  animae  nostrae  donamus  atque 
concedimus  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod 
situm  est  in  acutiano  territori]  sabinensis,  ubi  et  maurualdus  abbas  praesens  esse 
uidetur,  casam  nostram  et  domum  cultilem  in  amiterno  cum  omnibus  in  integrum, 
quanta  in  ipso  loco  habere  uisi  sumus,  cum  casis  massariciis  quae  ad  ipsam  curtem 


DI  FARFA 


129 


pertinent.  Et  in  interocro  casas  et  domos  cultiles  cum  uineis  et  terris  in  classina. 
Et  casam  martinuli  in  arturiano.  Et  casam  magneperti  in  ortiale,  quantum  in  ipsis 
locis  habuimus  et  ad  ipsam  curtem  pertinet  in  integrum.  Et  in  augiano  casas  mas- 
saricias  quae  reguntur  per  leuterium  et  arioaldum  et  ualentiolum.  Et  portionem 
pertuli  quae  regitur  per  filium  eius.  Et  portiones  baroncioli  et  gratiosuli  cum  fra- 
tris  eius.  Et  in  satriano  casas  iij  quae  reguntur  per  ueneriolum  et  maurolum  et 
audulum.  Ipsas  casas  cum  omnibus  sibi  pertinentibus  in  integrum.  Et  in  flumine 
saltus,  casas  quae  reguntur  per  causepertum  et  trasecundam  et  audepergam  et  leue- 
rianulum.  Et  in  nasterna  casam  unam  quae  regitur  per  audepertulum.  Et  in  casa 
nefilae  casam  j,  quae  regitur  per  saxulum  cum  omnibus  sibi  pertinentibus  in  in- 
tegrum. Et  in  carsule  casam  quae  regitur  per  iohannulum,  et  terram  et  siluam 
quas  ibidem  ad  domum  cultilem  habemus  in  integrum.  Et  in  caneria  casas,  ui- 
neas,  terras  seu  et  molinum  ibidem.  Et  terram  in  saturiano  in  integrum,  quantum 
ibidem  et  in  caneria  habuimus  cultum  uel  incultum  in  integrum.  Et  terram  in  quin- 
tiliano  seu  et  clausuram  nostram  de  rosia  ad  decempera  qui  dicitur  frassenetum, 
secus  pratura  gaiderisini,  ipsam  terram  et  pratum  in  integrum.  Et  aliam  clausuram 
ibidem  in  rosia,  quae  dicitur  uinealis  in  integrum.  Et  uineas  nostras  ad  sanctam 
agathen,  quae  est  secus  uineam  gaiderisini.  Ipsam  uineam  in  integrum,  vnum  caput 
tenentem  in  uia  quae  uadit  ad  sanctam  agathen,  et  alia  uia  quae  vadit  inter  sae- 
pes.  Et  portionem  meam  de  gualdo  in  neuiano,  quantum  michi  a  gaiderisino  et 
liuderisino  in  partem  uenit  in  integrum.  Seu  et  molinum  nostrum  ante  portam  in- 
terocrinam.  Et  iterum  in  alia  cartula  curtem  nostram  et  casam,  domum  cultilem 
in  quadragesimo  in  fundo  turaniano  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis.,  pratis,  pascuis 
et  cultum  uel  incultum,  quantum  ad  ipsam  curtem  pertinet  in  integrum.  Seu  et 
casas  massaricias  ibidem  in  quadragesimo,  quae  reguntur  per  sinderadum  et  gual- 
depertum  letulum  seu  agatulum.  Et  portionem  de  probatulo.  Et  aliam  portionem 
de  maurulo.  Et  in  quiliano  casas  quae  reguntur  per  paulum  et  iohannulum  et  per- 
solum  et  honestulum  et  cisiolum  cum  fratre  suo.  Et  alias  portiones,  unde  illi'homines 
exierunt  Et  in  mariano  casas  quae  reguntur  per  maurissonem  et  alipertum.  Et 
portionem  de  liudulo.  Ipsas  casas,  et  uineas,  et  terras,  siluas,  et  cultum  uel  incultum, 
quantum  ad  ipsas  casas  pertinet  seu  ad  manus  meas  in  praedicto  loco  pertinet  in 
integrum.  Et  portionem  meam  de  aecclesia  sancti  iuuenalis  intro  ciuitatem,  cum 
dote  sua  de  mea  portione  in  integrum.  Ista  omnia  in  suprascripto  monasterio  a  die 
presenti  tradimus  possidenda.  Quae  omnia  uos,  suprascripte  domne  abbas,  una  cum 
monachis  uestri  monasterii,  per  prestariam  in  alia  cartula  nobis  concessistis.  Et 
postea  in  alia  cartula  ista  omnia  in  integrum  refutauimus  uobis  et  in  suprascripto 
uestro  monasterio.  Vnde  uos,  domne  mauroalde  abbas,  michi  cellam  sancti  heliae 
ad  uiuendum  concessistis.  Nam  omnia  superius  scripta  a  presenti  die  in  integrum 
in  suprascripto  sancto  monasterio  deueniant,  faciendi  quidquid  uolueritis  prò  anima 
nostra.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  donum  nostrum  in  ipso  sancto 
monasterio,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  uUo  homine  aliquando  contradicatur,  sed 
omni  tempore  stabile  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
^  Ego  goderisius  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  baruncio  manu 
mea.  4^  Ego  odemundus  manu  mea.  ^  Ego  clarissimus  manu  mea.  ^  Ego 
rimo  manu  mea.  ^  Ego  batto  manu  mea.  «J»  Ego  ansefridus  manu  mea.  ^  Ego 
hildericus  castaldius  interfui  et  manu.  ij»  Ego  opteramus  manu  mea.  ^  Ego  scam- 
pertus.  Ego  probatus  manu  mea.  «J»  Ego  constantinus  notarius  scriptor  huius 
cartulae  compleui  et  dedi. 


33 


IL  \E  GESTO 


clxx. 


Documento  154. 

An.  791. 

Breve  memoratorio 
di  un  giudicato  di  Gui- 
nichi  duca  di  Spoleto 
in  una  causa  tra  il 
Monasteio  e  Goderisio 
di  Rieti. 


Documento  155. 

An.  793. 

Gemmulo  figlio  di 
Citeo  offre  sè  e  i  suoi 
beni  alla  Chiesa  di  S. 
Pietro  in  Pisia  appar- 
tenente al  Monastero. 


IN  DEI  NOMINE,  Breue  memoriale.  Qualiter  ueniens  in  Spoleto  in  praesentiam 
domnj  guinichis  gloriosj  ducis  uel  eius  iudicum,  Idest  helpidij  castaldii,  pertonis 
comitis,  opterami  castaldii,  magneperti,  tuconis  et  hilderici,  rimonis  et  gaideris 
de  reate,  landemarinis  de  aesculo,  uel  aliorum  plurimorum  astantium.  Gode- 
risus  de  reate  fecit  querellam  super  monachis  monasteri!  sanctae  mariae  de  sabinis. 
At  ubi  dicebat  ipse  goderisius  :  Quia  isti  monachi  de  monasterio  sanctae  mariae 
comprehenderunt  substantiam  meam  hic  in  Spoleto  et  interamnes  seu  in  fulginea 
contra  legem.  Contra  quem  respondebant  hildericus  et  teudericus  monachi,  qui  cau- 
sam  ipsius  monasterii  peragebant:  Uaerum  est  quod  substantiam  tuam  nos  prehen- 
dimus  in  spoletum  et  interamnem  et  in  fulginea,  quia  ipsam  tu  per  cartulam  optu- 
listi  in  ipso  sancto  monasterio.  Respondebat  ipse  goderisius  :  Uaerum  est  quod  ipsam 
cartulam  de  suprascripta  re  ego  feci,  sed  uos  per  uos  ipsas  res  prehendere  non  de- 
buistis.  Sed  asserebant  ipsi  monachi  dicentes  :  Quando  ipsam  cartulam  tu  fecisti  et 
in  monasterio  eam  optulisti,  sic  ipsas  res  tradidisti.  Dum  nos,  qui  supra  domnus 
guinichis  gloriosus  dux,  una  cum  suprascriptis  iudicibus,  fecimus  relegi  ipsam  car- 
tulam in  nostram  presentiam.  Quae  continebat  qualiter  ipse  goderisius  eandem  car- 
tulam prò  anima  sua  de  ipsis  rebus  in  ipso  monasterio  fecisset.  Iterum  replicabat 
ipse  goderisius  :  Quia  ego  in  ipso  monasterio  uaerum  est  quod  ipsas  res  optuli  et 
per  alia  loca  sanctorum  de  rebus  meis  prò  anima  mea  feci,  sed  postea  feci  fìlios 
et  modo  nec  ego  nec  fìlli  mei  uiuere  possumus ,  quia  necessitas  me  oppressit.  Et  sic 
nos  suprascriptus  domnus  una  cum  nostris  iudicibus,  dum  ipsa  cartula  ante  nos 
reiecta  fuisset,  non  habebatur  in  ea  ad  usum  fruendi  ut  in  eius  esset  potestate,  nisi 
ut  a  presenti  ipsas  res  in  ipso  sancto  monasterio  prò  anima  sua  optulisset,  ita  nos, 
secundum  quod  ipsa  cartula  continebat,  quam  ipse  goderisius  sua  bona  uoluntate 
fecerat,  et  secundum  legem  et  quod  edicti  continet  pagina,  renuntiare  fecimus  ipsum 
goderisium  de  ipsis  rebus  omnia  in  integrum  et  ut  sibi  quiesceret  imperauimus.  Et 
ipsas  res  haberet  monasterium  sanctae  mariae,  qualiter  ipse  goderisius  sua  bona  uo- 
luntate prò  anima  sua  in  ipso  monasterio  optulerat.  Et  finitum  est.  Quam  uero 
notitiam  huius  breuis  ex  iussione  suprascriptj  domni  scripsi  ego  teudelapus  notarius, 
mense  ianuarii,  per  indictionem  xiiij. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  RcgnautibuS  domuis  nO- 
stris  Karolo  et  pipino  fìlio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobar- 
dorum,  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  xx.°,  et  xiij." 
Sed  et  temporibus  domnj  viri  gloriosj  guinichis  summi  ducis  ducatus  spoletani,  anno 
ducatus  eius  in  dei  nomine  v.°  Seu  et  viri  magnifici  hilderici  gastaldii  ciuitatis  rea- 
tinae,  mense  iunii,  per  indictionem  j.  Ego  gemmulus  filius  cuiusdam  citei,  sana 
mente  et  integro  Consilio,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente,  sed  bona  et 
spontanea  mea  uoluntate,  offero  me  ipsum  in  aecclesia  sancti  petri  apostoli,  quae 
sita  est  in  pisia  ubi  et  malchelmus  monachus  esse  uidetur,  quae  pertinet  monasterio 
sanctae  mariae  in  acutiano,  territorii  sabinensis,  ubi  et  mauroaldus  abbas  praeesse 
uidetur,  cum  omni  mea  substantia  et  casas,  uineas,  terras,  siluas,  cultum  et  incul- 
tum,  cum  omni  mea  portione  in  integrum  in  ipso  sancto  loco  offerimus  a  die  pre- 
senti, ut  in  ipsa  aecclesia  debeamus  finire  uitam  sicut  et  alii  monachi,  et  ipsa  mea 
substantia  a  praesenti  ucniat  in  potestate  ipsius  aecclesiae  sancti  petri,  ut  ab  hac  die 
prepositus  qui  prò  tempore  in  ipsa  aecclesia  fuerit,  faciat  de  ipsa  mea  substanfia 


VI  FARFA 


quaecumque  uoluerit.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  loco 
nostra  oblatio  de  omni  nostra  substantia.  Et  neque  a  nobis  ncque  ab  ullo  homine 
aliquando  contradicatur.  Sed  omni  tempore  stabilis  permaneat  nostra  oblatio  in  ipso 
sancto  et  pio  loco,  et  nullo  michi  in  tempore  aliquando  liceat  noUe  quod  semel  uolui. 
Sed  in  perpetuis  temporibus  firma  persistat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Signum  «J»  manus  gemmuli  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego 
leo  sculdahis  rogatus  a  gemmulo  clerico  manu  scripsi.  «J»  Ego  rimo  mànu  mea 
scripsi.  ^  Ego  ganso  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  anualdus  manu  mea.  ^  Ego 
giso  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  ex  dicto  hilde- 
rici  magnifici  gastaldii  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 

clxxij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Reguantibus  domuìs  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  atque  lango- 
bardorum,  ac  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  hitalia  xx., 
et  xiij."  Sed  et  temporibus  domni  virj  gloriosj  guinichis  summi  ducis  ducatus 
spoletani,  anno  ducatus  eius  in  dei  nomine  v."  Seu  et  uiri  magnifici  hilderici  gastaldii 
ciuitatis  reatinae,  mense  iunii,  per  indictionem  j.  Ego  maurus  clericus  filius  cuiusdam 
baronconis,  sana  mente  et  integro  Consilio,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente, 
sed  bona  et  spontanea  mea  uoluntate  offero  me  ipsum  in  aecclesia  beati  petri  prin- 
cipis  apostolorum  sita  in  loco  qui  dicitur  pisa,  quae  pertinet  ad  monasterium  sanctae 
dei  genitricis  mariae  territorii  sabinensis,  quod  situm  est  in  acutiano,  ubi  et  uene- 
rabilis  mauroaldus  abbas  praesse  uidetur,  cum  omni  mea  portione  meae  substantiae, 
cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis,  cultis  uel  incultis,  cum  omnibus  in 
integrum  meae  portionis  rebus,  a  pr aesenti  die  me  offero  in  ipsa  praedicta  aecclesia 
sancti  petri,  ubi  machiimo  monachus  praeesse  uidetur,  ubi  ibidem  debeam  finire 
uitam  meam  sicuti  et  alii  monachi.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso 
sancto  et  pio  loco  nostra  oblatio  uel  nostrae  substantiae  res.  Et  neque  a  nobis 
neque  ab  ullo  homine  aliquando  contradicatur  nostra  oblatio  in  ipso  sancto  cae- 
nobio,  et  nullo  in  tempore  n^ichi  aliquando  liceat  noUe  quod  semel  uolui,  sed  in 
perpetuis  temporibus  stabilis  permaneat  nostra  oblatio  uel  nostra  substantia  in  ipsa 
aecclesia  sancti  petri.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^ 
manus  mauri  clerici  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  leo  sculdahis  manu 
mea.  ^  Ego  lupo  manu  mea.  <5»  Ego  giso  manu  mea.  ^  Ego  starcolfus  manu 
mea.  ^  Ego  trocta  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  car- 
tulae ex  dicto  hilderici  magnifici  castaldii  post  tesdum  roborationem  compleui  et  dedi. 

clxxiij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Reguantibus  domuis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  uiris  excellentissimis  regibus  francorum  et  lan- 
gobardorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  hitalia  xxviiij.,  et  xxj.  Xii.'' die 
mensis  augusti,  per  indictionem  j.    Ego  probatus  et  picco  germani  filli  cuiusdam 


(i)  Gli  anni  del  regno  italico  di  Carlo  e  di  Pippino  e  degli  Spoletani  contro  Grimoaldo  Duca  di  Benevento, 
non  combinano  colla  prima  indizione  segnata  in  questo  spedizione  alla  quale  è  da  credere  prendessero  parte  Pro- 
documento. Assai  probabilmente  Gregorio  di  Catino  errò  bato  e  Piccone.  Vedi  il  g  6  della  Cronaca  d' Erchemperto 
segnando  la  prima  in  luogo  della  decima  indizione.  E  negli  Scriptores  rerum  Langob.  et  Italie,  saec.  VI-IX 
questa  corrisponde  di  fatto  agli  anni  2g  e  21  dei  due  re  presso  i  Mon.  Germ.  Hist. 
non  solo,  ma  ancora  alla  spedizione  del  Duca  Guinichi 


Documento  156. 

An.  793. 

Mauro  chierico  offre 
se  stesso  e  i  suoi  beni 
alla  cliiesa  di  S.  Pietro 
iu  Pisia  appartenente  al 
Monastero. 


Documento  157. 

An.  802  (i). 

Probato  e  Piccone 
fratelli  donano  al  Mo- 
nastero i  loro  beni  col 
patto  della  retroces- 
sione nel  caso  del  loro 
ritorno  da  Benevento. 


l}2 


IL  \EGESTO 


ursi,  sana  mente  et  integro  Consilio  disponimus  prò  remedio  animae  nostrae  de  omni 
nostra  substantia  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano  territori! 
sabinensis,  ubi  et  uenerabilis  mauroaldus  abbas  praeesse  uidetur,  de  (fasis  nostris  sub 
muro  ciuitatis  reatinae  cum  curte  et  horto,  quantum  ibidem  habemus  nostram  portio- 
nem  in  integrum.  Siue  casas  colonicias,  terras,  uineas,  siluas,  prata,  pascua  et  cultura 
uel  incultura  et  domum  cultilem  et  colonaticum.  Siue  in  massa  amiternina.  Et  in 
interocro  et  in  eciculis.  Seu  et  in  massa  turana.  Simulque  et  in  ciuitate  aprutiensi. 
Casas,  uineas,  terras,  oliuas,  poma,  siluas  et  cultum  uel  incultum.  Omnia  et  in 
omnibus  quanta  in  finibus  reatinis  et  aprutiensis  habemus,  nostram  portionem  in 
ipso  sancto  monasterio  concedimus.  Excepto  seruos  uel  ancillas,  qui  uadant  liberi 
prò  animabus  nostris,  qui  nobis  in  casa  seruierunt^  siue  hic  in  reate,  siue  in  aprutio, 
uel  omnia  alia  nostra  mobilia,  quae  sint  data  prò  animabus  nostris  per  unum  de 
nostris,  sicut  in  sua  portione  pertinet.  Nam  omnia  reliqua  in  integrum  deueniant 
in  potestatem  suprascripti  monasterii  sanctae  mariae.  Et  si  nos  dominus  a  finibus 
beneuentanis  reuerti  fecerit,  omnia  et  in  omnibus  superius  nominata  in  nostra  sint 
potestate  faciendi  uel  iudicandi  in  antea  qualiter  uoluerimus.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  probatus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea. 
^  Ego  picco  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  ma.  «J»  Ego  ursus  rogatus  a  uobis 
probato  et  piccone  testis  sum.  ^  Ego  anualdus  manu  mea  scripsi.  ^  Ego  teu- 
fanius  testis  sum.  Ego  gaiprandus  manu  mea  scripsi.  «J»  Ego  perotus  manu  mea. 
^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  com- 
pleui  et  dedi. 


Item  diffinitio  de  rebus  et  substantiis  ac  portionibus  eorum. 


Documento  158. 

An.  802  (i). 

Elenco  dei  beni  do- 
nati col  precedente  do- 
riimento  dai  fratelli 
Probato  e  Piccone. 


P 


ER  PROBATUM  ET  piccONEM  GERMANOs.  In  casale  qui  uocatur  lauri,  domum  cul- 
tam  unam  cum  uineis  et  terris  et  siluis  et  oliuetis  et  cum  casis  coloniciis.  Ca- 
sam  micciaculi.  Causam  teudiperti.  Casam  baroncioli.  Casam  pilancionis. 
Casam  aderisini.  Casam  iocundae.  Casalem  lussianum.  Casam  sclauuli. 
Casam  iordanuli.  Casam  landuli.  Casam  lussanelli.  Et  de  casale  lucratiano  medie- 
tatem  eius,  portionem  nostram,  terras  et  uineas  et  oliueta.  Et  in  casale  leoneca  et 
in  casale  caesariano  terras  et  pratum,  portionem  nostram.  Et  portionem  nostram  de 
aecclesia  sancii  angeli  in  tancies  cum  ipso  gualdu  qui  in  ipso  monte  est,  cum  dote 
aecclesiae  illius  sancti  angeli.  Et  de  casale  paterno  cum  aecclesia  sanctae  caeciliae 
cum  colonis  et  terris  et  uineis  et  oliuetis,  portionem  nostram.  Et  in  gualdo  de  auta 
portionem  nostram.  Et  in  cereniano  portionem  nostram  de  terris  et  oliuetis.  In 
casale  tribiliano,  terras  et  uineas  et  oliueta  cum  casis  coloniciis.  Casam  miccini. 
Casam  leonis.  Casam  nantari.  Casam  leoniani.  Et  in  casale  fundiliano,  Casam 
renatoris.  Casam  pauli.  Casam  ansualdi.  Casam  cunterami.  Et  in  scandilia.  Ca- 
sam laurunculi.  Casam  caluisiolae.  Casam  fercillae.  Et  in  casale  petruniano  ad 
sanctum  angelum,  Ipsam  aecclesiam  cum  terris  et  uineis  et  siluis  et  oliuetis  et  casis 
coloniciis.  Casam  auderadi.  Casam  palumbuli.  Casam  petri.  Casam  herfonis. 
Casam  teudaldi.  Casam  renicauli.  Casam  aliperti.  In  cabriciano,  Casam  guandi- 
perti.    Casam  rudiperti.    Casam  salemodi. 


(1)  Questa  enumerazione  di  beni  non  porta  alcuna  nota  cronica,  nna  è  da  credere  che  appartenga  al  tempo  della 
donazione  antecedente  alla  quale  si  riferisce. 


DI  FARFA 


clxxv. 

FLAVIVS  LIVTPRANDUS  VIR  REX  excellentissimus.  Picconi  fideli  nostro. 
Sicut  a  nobis  tua  sperauit  sincera  fideiitas  per  gadoaldum  medicum  et  fide- 
lissimum  nostrum  donamus  atque  cedimus  tibi  nnolinum  unum  in  fluuio 
qui  percurrit  prope  muros  ciuitatis  nostrae  reatinae  suptus  molinum  de  domo. 
Nec  non  et  confirmamus  tibi  medietatem  casalis  in  loco  qui  dicitur  pontianuSj 
unde  facta  sunt  foca  duo  recta  per  lucciolum  et  rauennonem  et  germanos  suos 
quae  tibi  iam  antea  concessimus  et  minime  nostrum  emisimus  praeceptum^  sicut 
tibi  ipsum  molinum  et  medietatem  casalis  lupo  actionarius  noster  tradere  uisus 
est  et  tu  modo  possidere  uideris.  Quatinus  ab  hac  die  nostrae  habens  donationis 
et  firmitatis  praeceptum  securius  ualeas  possidere  cum  omnibus  adiacentiis  et 
pertinentiis  suis.  Et  nullus  duXj  comes^  gastaldius  uel  actionarius  noster  contra 
hoc  nostrae  cessionis  et  firmitatis  praeceptum  audeat  ire  quandoque.  Sed  nostra 
largitas  longeuis  temporibus  tibi  et  filiis  tuis  firma  et  stabilis  permaneat.  Ex  dicto 
domni  regis  per  hattonem  notarium  scripsi  ego  petronaxildus  notarius.  Aclum 
spoleti  in  palatiOj  xii."  die  mensis  nouembriSj  anno  felicissimi  regni  nostri  xxxj.'' 
Indictione  xi.  (i) 


Documento  159. 

An.  742. 

Liiitprando  re  dei 
Longobardi  dona  a 
Piccone  un  molino 
presso  Rieti  e  la  metà 
di  un  casale  nel  luogo 
detto  PoMziano. 


clxxvj, 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Regnantibus  domnìs  no- 
stris  Karolo  et  pipino  filio  eius  uiris  excellentissimis,  regibus  franco  rum  ac  lan- 
gobardorum,  ac  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  in  hitalia  deo  propitio 


Documento  160. 
An.  794. 


Cambio  di  beni  tra 
il  Monastero  di  Farfa 

...»  .  .     ,.     .  .  ,  .  e  quello  di  S.  Salvatore 

xxj.,  et  xiiij.,  mense  augusti,  per  indictionem  ij.    Premdentes  atque  congruis  coni-    nei  territorio  di  Rieti. 


pensantes  compendiis,  optime  placuit  inter  virum  venerabilem  mauroaldum  abbatem 
de  monasterio  sanctae  mariae,  eiusque  congregationem,  quod  situm  in  territorio  sa- 
binensi,  loco  qui  uocatur  acutianus,  nec  non  domnum  usualdum  itemque  abbatem 
monasterii  sancti  saluatoris,  uel  cunctam  congregationem  ipsius  monasterii  quod 
situm  est  in  territorio  reatino,  loco  qui  uocatur  laetaenandus,  siue  boiandus,  ut  inter 
se  concambium  prò  utilitate  partium  ambarum  facere  deberent,  quod  et  fecerunt. 
In  primis  dedimus  nos  a  parte  sanctae  mariae,  partibus  sancti  saluatoris,  portionem 
de  aecclesia  sancti  pastoris  in  quinto  quantum  nobis  ibidem  pertinet,  in  ipsa  aec- 
clesia  sancti  pastoris  portionem  de  gualefrido  et  tanfrida,  siue  altarium,  muros, 
fundamenta  aecclesiae,  et  in  ipsa  curte  casas,  uineas,  prata,  terras  arabiles,  et  cultum 
uel  incultum,  et  arbores,  et  quantum  ibidem  suptus  uiam  salariam  usque  in  riuum 
et  usque  quo  peruenit  in  finem  de  terra  palumbi,  quantum  nobis  de  dote  ipsius  aec- 
clesiae, uel  de  acquisito  eiusdem  aecclesiae  sancti  pastoris,  suptus  uiam  salariam 
usque  in  riuum,  et  usque  in  gualdum  nostrum  qui  est  suptus  ipsam  aecclesiam,  et 
usque  in  terram  palumbi,  quantum  nobis  ibidem  pertinet,  portionem  de  ipsa  aec- 
clesia nobis  a  die  presenti  tradimus  possidendum.  Excepto  illam  terram,  quae  est 
prope  casam  teudaldi,  quae  fuit  de  substantia  gualefridi  et  tanfridae  et  excepto  illam 
petiam  quam  a  sindeperto  comparauimus.  Similiter  dedimus  nos  a  parte  sancti 
saluatoris  ad  partem  sanctae  mariae  prò  illa  aecclesia  terram  per  mensuram  mo- 
diorum  undecim  in  ualle  tybae,  in  ualle  malori.  In  pede  de  genistreto.  In  plano 
terram  modiorum  nouem  et  semodialem,  hoc  est  quantum  ibidem  a  parte  gualde- 
rami  habuimus  et  de  acquisito  ipsius  aecclesiae  sancti  pastoris,  siue  quantum  in 


(i)  Effigie  del  Re  Liutprando. 


34 


IL  REGESTO 


ipso  loco  cum  domno  alefrido  aepiscopo  concambiare  debemus.  Et  si  ipsum  cam- 
bium  minime  facere  potuerimus,  aliud  tantum  de  terra  ad  simile  illius  uobis  in 
congruo  uestro  dare  debeamus.  Et  quod  in  ipso  loco  minime  habuimus  unde  uobis 
dare  potuissemus,  dedimus  uobis  in  alio  loco  super  ìUa  causa  uestra  de  gualefrido 
et  tanfrido  in  ilio  colle,  quantum  nobis  portionis  ibidem  a  gualderamo  uenit.  Et 
prò  dote  ipsius  aecclesiae  dedimus  uobis  terram  nostrani  circa  ipsam  casam  uestram, 
quantum  in  ipsa  clausura  habemus,  quod  subiungit  a  riuo  usque  uiam  publicam 
cum  solo  ipsius  casae,  quae  fuit  gualderami.  Et  in  alia  clausura  minori  iuxta  su- 
prascriptum  collem,  ante  ipsam  casam  uestram,  portionem  nostram  quantum  ibidem 
habemus,  quod  nobis  a  gualderamo  contingit  in  ambabus  clausuris  uel  suprascriptis 
locis,  uobis  a  die  praesenti  tradimus  possidendum  una  cum  arboribus  eorum.  Vnde 
duas  cartulas  uno  tenore  conscriptas  Inter  nos  fecimus.  De  quo  promittimus  de 
utrisque  partibus  propriam  partem  deffendere.  Et  inuicem  firmiter  promittimus  ipsum 
cambium  permanere.  Et  si  qua  pars  remouere  uoluerit  componat  parti  alterae  man- 
cosos  XX.  Et  cartulae  ambarum  partium  in  sua  permaneant  stabilitate.  Actum  in 
monasterio  sanctae  mariae,  ubi  ambarum  partium  abbates  praesentes  esse  uidebantur, 
mense  et  indictione  suprascripta.  ^  In  dei  nomine.  Ego  husualdus  etsi  indignus 
abbas  in  hac  cartula  a  nobis  facta  manu  mea.  ^  Ego  frodipertus  presbiter  et  mo- 
nachus  manu  mea.  <^  Ego  leofanus  presbiter  et  monachus  manu  mea.  ^  Ego 
iohannacius  diaconus  et  monachus  consensi  et  manu  mea.  ^  Ego  teudipertus  dia- 
conus  et  monachus  consensi  et  manu  mea.  ^  Ego  teoprandus  presbiter  et  mo- 
nachus consensi  et  manu  mea.  ^  Ego  fulco  diaconus  et  monachus  consensi  et 
manu  mea.  ^  Ego  iohannes  subdiaconus  et  monachus  monasteri!  sanctae  mariae, 
scriptor  huius  cartulae  per  consensum  ambarum  partium  scripsi  et  subscripsi. 


Documento  i6i. 

An.  8oi. 

Giudicato  di  Ebroar- 
do  come  di  palazzo  in 
una  causa  tra  il  I\lo- 
nastero  e  Liutprando 
prete,  per  alcuni  beni 
posti  nel  luogo  detto 
Pompiniano. 


clxxvij. 


D 


UM  IN  DEI  NOMINE  coniunxisset  pipinus  magnus  rex  cancellos  in  finibus 
spoletanis  et  redissem  ego  hebroardus  comes  palati!  in  iudicio,  residentibus 
ibi  adelmo  aepiscopo  qui  nobiscum  aderat,  radoin  et  gaideris  scauinis 
de  placentia,  et  leone  basso  domni  regis,  ad  singulorum  hominum  causas  au- 
diendum  uel  deliberandum,  Ibique  ueniens  in  nostram  praesentiam  mauroaldus  abbas 
monasterii  sanctae  mariae  siti  sabinis,  una  cum  scaptolfo  aduocato  suo,  qui  causam 
monasterii  eius  peragebat,  nec  non  ex  alia  parte  liutprandus  presbiter,  altercationem 
habentes  Inter  se.  Et  dicebat  ipse  mauroaldus  abbas  una  cum  praedicto  scaptolfo 
aduocato  suo:  Quia  tu  liutprandus  presbiter  contra  legem  habes  res  illas  in  loco 
pompiniano,  prò  eo  quod  bonae  memoriae  pergo  genitor  tuus  ipsas  res  per  cartu- 
lam  donationis  donauit  ante  omnem  portionem  cuidam  pertoni  germano  tuo  iusta 
lege  prò  eius  fidele  seruitio.  Et  postea  pergulfus  nepos  tuus  filius  ipsius  pertonis, 
cum  omnibus  rebus  suis  quae  ei  a  genitore  suo  conuenerant,  in  praedictum  mo- 
nasterium  nostrum  introiuit  sub  sancta  regula  regulariter  uiuendum.  Et  ecce  qui- 
dem  ipsam  cartulam  donationis  prae  manibus  habemus.  Tunc  nos  suprascripti 
audientes  fecimus  nobis  relegi  ipsam  cartulam  donationis,  quam  ipse  abbas  osten- 
derat,  ubi  omnia  sic  continebantur,  sicut  ipse  asserebat,  et  erat  cartula  ipsa  emissa 
tempore  domnorum  nostrorum  karoli  et  pipini  regum  in  hitalia  anno  xx.,  et  xiii  , 
mense  maii,  per  indictionem  j.  Et  post  cartulam  ipsam  relectam,  tunc  nos  supra- 
scripti audientes  interrogauimus  ipsum  liutprandum  presbiterum  et  si  aliquid  con- 
tenderet  contra  ipsam  cartulam  ad  partem  monasterii,  qui  nos  affatus  est  et  dixit, 
quod  nichil  contra  ipsam  cartulam  contendere  potuisset,  nec  uoluisset,  nisi  sicut 
genitor  eius  eam  fccerat,  sic  permancrct.    Et  dum  ipse  talia  dixissct,  paruit  nobis 


VI  FARFA 


esse  rectum,  et  ita  iudicauimus,  ut  ipse  liutprandus  presbiter  de  ipsis  rebus  scap- 
tulfum  aduocatum  ad  partem  monasteri!  reuestisset.  Quod  ita  factum  est.  Et  finita 
est  causa.  Vnde  qualiter  acta  et  finita  est,  praesentem  notitiam  gisonem  notarium 
facere  admonuimus.  Et  ego  quidem  giso  notarius  ex  ipsorum  dictato  scripsi,  anno 
domnorum  nostrorum  Karoli  et  pipini  regum  xxvij.,  et  xxj.,  mense  augusti,  indi- 
ctione  viiij.  In  dei  nomine  ego  adelmus  aepiscopus  his  actis  interfui.  Signum 
manus  suprascripti  hebroardi  comitis  palatii,  qui  interfuit.  ^  Ego  radoin  uiceco- 
mes  interfui.  lj»  Ego  gaideris  interfui.  ii^  Leo  bassus  domni  regis  concordans 
scripsi. 


clxxviij . 

KAROLVS  GRATTA  DEI  REX  FRANCORUM  ET  LANGOBARDORUM  et  patricìUS  rOma-  Documento  162. 

norum.    Si  petitionibus  sacerdotum  uel  seruorum  dei  libenter  annuimus,  ^^*' 

ad  etfectum  perducimus  hoc  nobis  ad  mercedem  perpetuam  seu  stabilitatem  ma  al  Monastero  la 

.  .       .   .             .                 .                    ^  ■,.                ,    .                           .              .,  donazione  d'Ilderico  di 

regni  nostri  in  dei  nomine  pertinere  conndimus.    Igitur  notum  sit  omnibus  xaciperga  e  duiciper- 

agentibus  praesentibus  et  futuris.  Qualiter  uenerabilis  mauroaldus  abbas  de  mona- 
sterio  sanctae  dei  genitricis  martae,  quod  est  situm  in  acutiano,  territori!  sabinensis, 
missa  petitione  per  religiosos  monachos  suos,  laurentium  uidelicet  presbiterum  et 
decorosum  medicum  nec  non  altbertum,  serenitati  nostrae  suggessit  eo  quod  quidam 
homo  nomine  hildericus  et  genitrix  sua  nomine  taciperga  nec  non  eius  coniux  no- 
mine hilciperga  unanimiter  assentientes  res  aliquas  proprietatis  eorum  prò  aeterna 
remuneratione  ad  antedictum  monasterium  sanctae  mariae  per  instrumenta  condo- 
nassent.  Vnde  et  ìpsam  traditionem  honorum  hominum  manibus  roboratam^  nobis 
ipsi  monachi  in  praesentia  ad  relegendum  ostenderunt,  asserentes  quod  ipsas  res, 
sicut  in  ipsa  donatione  continet,  per  ipsam  cartulam  tenerent.  Sed  prò  integra 
firmitate  petierunt  celsitudinem  nostram  ut  per  nostram  auctoritatem  plenius  circa 
ipsum  sanctum  locum,  quicquid  antedictus  hildericus  et  eius  genitrix  suaque 
coniux  ad  idem  monasterium  uisi  sunt  delegasse  in  haelymosina  nostra,  cedere 
et  confirmare  deberemus.  Quorum  petitionem  denegare  noluimus,  sed  prò  mer- 
cedis  nostrae  augmento  ita  concessisse  atque  in  omnibus  deliberasse  cognoscite. 
Praecipientes  ergo  iubemus  ut  nuUus  quidem  de  fidelibus  nostris  praedictum 
uenerabilem  uirum  mauroaldum  abbatem  suosque  successores  qui  fuerint  re- 
ctores  per  tempora  suprascripti  monasteri!  sanctae  mariae_,  aut  monachos  inibi 
consistentes,  de  iam  fatis  rebus  quas  praedictus  hildericus  et  genitrix  sua  atque 
eius  coniux  ad  ipsum  sanctum  locum  delegauerunt,  inspecta  ista  traditione  sicut 
per  eandem  declaratur,  ullo  unquam  tempore  inquietare,  aut  aliquid  subtrahere, 
uel  minuere  praesumat,  sed  per  hoc  nostrae  serenitatis  atque  confirmationis 
praeceptum  ad  saepedictum  monasterium  in  helimosina  nostra  seu  stipendia  ser- 
uorum dei  psrpetualiter  proficiant  in  augmentis.  Quatinus  melius  delectet  ipsa 
sancta  congregatio,  prò  nobis,  uxoreque  et  hberis  nostris,  attentius  domini  miseri- 
cordiam  exorare.     Et  ut  haec  praeceptio  firmior  habeatur  uel  per  tem- 

pora melius  conseruetur,  manu  Jr  propria  supter  firmauimus  et  de  anulo  no- 
stro sigillare  iussimus.  Signum  Er"óò-^  Karoli  gloriosissimi  regis.  Ego  he- 
riambeld  ad  uicem  radonis  T  recognoui.  Datum  in  mense  augusti, 
anno  xxiij.,  et  xviij.  regni  nostri.  Actum  regansburg  ciuitate,  palatio  pu- 

blico,  in  dei  nomine,  (i) 


(r)  Effigie  di  Carlomagno. 


ijó 


IL  \EGESTO 


Documento  163. 

An.  799. 

Sarengo  di  Milano 
chiede  ed  ottiene  di 
ritenere  a  livello  pel 
censo  annuo  di  dieci 
mancesi,  alcuni  beni 
del  Alonastero  posti  in 
Lombardia. 


I 


clxxviiij. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  nostris 
Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  langobardorum^ 
atque  patriciis  romanorum^  anno  regni  eorum,  deo  propitio^  in  hitalia  xxv., 
et  xviiij.,  mense  mai^  indictione  vij.  Ego  sarengo  qui  commanere  uideor  in  fini- 
bus  ciuitatis  mediolanae^  filius  asturmi^  petii  a  uobis,  domne  mauroalde  abbas  mona- 
sterii  sanctae  mariae^  quod  est  positum  in  territorio  sabinensi^  loco  qui  dicitur 
acutianus^  seu  et  a  cuncta  congregatione  ipsius  monasterii^  ut  michi  res  uestras 
quae  positae  sunt  in  territorio  mediolanensi  in  uico  qui  dicitur  roctianus  super 
fluvium  molonna^  et  in  territorio  ticinensi  in  porto  albaro  et  in  pigatiano  et  apii- 
ctola;  Idest  casinas,  terras,  uineas^  siiuas^  prata^  pascua  et  quicquid  in  ipsis  locis 
uobis  pertinere  uidetur^  qualiter  per  cartulam  donationis  ab  aimone  ad  ipsam 
casam  dei  data  sunt,  michi ^  diebus  uitae  meae^  ad  usum  fructus  concedere  debe- 
retis.  Quod  ita  et  fecistis.  In  eo  uero  tenore^  ut  annis  singuliSj  partibus  mo- 
nasterii  uestrij  ad  missas  sancti  martini,  quae  euenit  xi.  die  mensis  nouembris^  in 
auro  aut  in  argento  uel  pannis  ualentes  mancosos  decem  partibus  uestris  per- 
soluere  debeam.  Et  sic  spondeo  ego  qui  supra  sarengo  ut  si  de  ipso  censo  in 
ipso  constituto  negligens  aut  tardus  apparuero,  aut  ipsas  substantias  optime 
non  laborauero,  aut  minime  defensaueroj  componamus  partibus  uestris  ipsam 
pensionem  duplum  et  ipsum  censum  reddam.  Et  ipsas  res  diebus  uitae  meae 
habeam  usu  fruendi.  Propterea  hanc  precariam  partibus  uestris  emisi  ut  nul- 
lum  praeiudicium  partibus  uestris  ullo  unquam  tempore  generare  non  possim. 
Post  meum  quoque  de  hac  luce  discessum^  ipsas  res  melioratas^  cum  omni  in- 
tegritatCj  absque  ullius  consignatione  in  uestram  faciatis  reuocare  dominationem 
possidendi.  Actum  mediolanis.  Signum  ^  manus  sarengonis,  qui  hanc  preca- 
riam fieri  rogauit.  Ego  andreas  manu  mea.  Signum  manus  thomae  filli 
sunderaris  de  mediolano  testis.  ^J»  Ego  maroaldus  manu  mea,  Signum  ^  ma- 
nus raginfrid  filii  cuiusdam  arifrid  de  uilla  flauiana  territorii  mediolanensis  testis. 
^  Ego  thomelpertus  testis  sum.  Ego  iohannes  scriptor  huius  precarie  post 
testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


clxxx. 


Documento  i64. 

An.  799. 

Cambio  di  beni  tra 
Orso  prete,  Pietro  e 
Sindone  fratelli,  e  il 
Monastero. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Rcgnantlbus  domnis  nostris 
Karolo  et  pipino  filio  eius  excellentissimis  regibus  francorum ^  atque  langobar- 
dorumj  et  patriciis  romanorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  hitalia  xxviij., 
et  XX.,  mense  octobris,  per  indictionem  viij.  Ego  mauroaldus  uenerabilis  abbas 
monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  siti  in  acutiano  ter- 
ritorii sabinensis,  una  cum  cuncta  congregatione  ipsius  monasterii  concambiauimus 
uobis  urso  presbitero  seu  petro  et  sindoni  germanis  filiis  cuiusdam  sindeperti 
casellam  nostram  ad  aquam  uiuam  et  uineas  ibidem  suptus  uiam  in  integrum, 
cum  decimano  suo  quantum  infra  ipsam  clausuram  habuimus  in  integrum.  Et 
dedimus  uobis  terram  in  campo  petiam  unam^  quae  fuit  aderisini  clerici.  Ipsa 
terra  est  secus  terram  spentonis.  Et  ibidem  in  lauriano  terram  quae  fuit  san- 
tarenij  medietatem  de  ipsa  petia.  Et  partem  nostram  de  terra  et  arboribus  in 
ilio  buto.  Et  partem  nostram  de  terra  in  illa  clausura,  secus  illas  casas.  Et  pe- 
tiolam  de  prato  secus  pratum  teudiperti.  Ipsam  terram  de  campo.'  Simul  et  de 
lauriano,  est  simul  in  unum  per  mensuram  modiorum  xxij.  Et  ipsa  uinea  cum 
ipso  bracibero  per  mensuram  tabularum  iiij  et  solidorum  ij  et  tremissem  ad 


"DI  FARFA  lìj 

pedem  publicum.  Et  super  ipsum  cambium  dedimus  uobis  partem  de  horticelloj 
secus  ipsam  casarrij  quantum  nobis  exinde  pertinet.  Et  pascuam  de  ilio  monte, 
quantum  ad  ipsam  portionem  pertinet  in  ipso  loco.  Vnde  in  cambio  recepì  ego 
maurualdus  abbas  cum  cuncta  congregatione  ipsius  monasterii  sanctae  dei  geni- 
tricis  semperque  uirginis  mariae,  a  uobis  urse  presbiter  et  petre  seu  sindo,  ca- 
sellam  uestram  in  rosia  et  uineas  et  terras.  Ipsa  terra  per  mensuram  modio- 
rum  xxij.  Vinea  per  mensuram  tabularum  iiij,  et  solidorum  ij,  et  tremissis.  Ipsa 
uinea  et  terra  fuit  mensurata  ad  pedem  publicum ,  quantum  ibi  habuistis,  nobis 
in  integrum  cambiastis.  Vnde  uobis  ibidem  nichil  reseruastis,  cum  pomis  et  ar- 
boribus,  qui  in  ipsa  terra  uidentur,  Excepto  illum  pratum  ad  lacum,  quod  in  uestra 
reseruastis  potestate.  Quatinus  ab  ac  die  firmum  et  stabile  sit  inter  nos  cambium 
nostrum  et  neque  a  nobis,  neque  a  nullo  successore  posteroque  nostro  uel  a 
cuncta  congregatione  ipsius  monasterii  uobis  uel  haeredibus  uestris  aliquando 
contradicatur,  et  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  com- 
mutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Et  si  nos  maurualdus  abbas 
uel  meus  successor,  aut  quicumque  de  ipsa  congregatione  contra  uos  ursus 
presbiter  seu  petre  et  sindo,  aut  contra  haeredes  uestros  de  ipso  cambio  causare 
uoluerimus  aut  ab  alio  homine  minime  defendere  potuerimus,  promittimus  uo- 
bis componere  auri  solidos  mancosos  xxx.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  <J»  Ego  maurualdus  abbas  in  hac  cartula  cambiationis  a  me  facta 
manu  mea.  <^  Adeodatus  diaconus  manu  mea.  ^  Ego  gauspertus  monachus 
manu  mea.  «J»  Ego  raginfrid  monachus  manu  mea.  «J»  Ego  lupo  presbiter  et 
monachus  manu  mea.  ^  Ego  betto  monachus  et  presbiter.  <J»  Ego  constan- 
tinus  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dadi. 


DVM  IN  DEI  NOMINE  Resedissem  ego  hebroard  comes  palatii  in  cancellis      documento  165. 
finibus  spoleti  ad  singulorum  hominum  causas  audiendum  uel  delibe-         An.  soi. 
randum,  et  adessent  nobiscum  radoin,  gaideris,  scabinis  de  placentia.  et     Giudicato  di  Ebro- 
'  j   o  ^  r  ■>  ardo  conte  di  palazzo 

leo  bassus  domni  regis,  alparius  de  Spoleto,  opteramus  et  leo  scabini  risio"e  i"Monas?efof ' 
de  reate.  Ibique  uenit  ante  nos  mauroaldus  abbas  monasterii  sanctae  mariae, 
quod  situm  est  sabinis,  una  cum  scaptulfo  aduocato  suo,  et  ex  alia  parte  ageris, 
altercationem  habentes  inter  se.  Dicebat  ipse  scaptulfus  :  Quia  tu  ageris,  con- 
tra legem  et  malo  ordine,  contra  auctoritatem  introisti  et  possedisti  res  mona- 
sterii quae  fuerunt  cuiusdam  bertoni  et  istius  perculfì  filli  eius  monachi  nostri, 
in  loco  qui  dicitur  pompinianus,  uel  portionem  de  aecclesia  sancii  petri.  Seu  et 
casam.  intro  ciuitatem  reatinam.    Ad  haec  respondebat  iam  dictus  ageris  :  Non  -  ' 

faciat  deus  quod  ego  contra  legem  in  res  ipsas  introissem,  quia  iste  perculfus 
quem  uos  monachum  uestrum  esse  dicitis,  mulieri  meae  germanae  suae  de  ipsis 
rebus  cartulam  emisit,  et  ecce  cartulam  ipsam  prae  manibus  habeo.  Tunc  nos 
suprascripti  auditores  fecimus  nobis  relegi  cartulam  ipsam  ubi  sic  continebatur 
sicut  ipse  asserebat.  At  contra  respondebat  ipse  scaptolfus  :  Cartula  ista  quam 
ostenditis,  nichil  parti  monasterii  impedit,  prò  eo  quod  genitor  istius  perculfì, 
nomine  berto,  ipsum  perculfum  in  manus  germani  sui  liutprandi  presbiteri  tra- 
didit,  ut  ipse  eum  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  situm  sabinis  sub 
sancta  regula  cum  omnibus  rebus  suis  tradidisset.  Quod  ita  factum  est.  Et  iterum 
ipse  perculfus  iunctis  manibus  domni  mauroaldi  abbatis  uel  in  ipso  monasterio 
sub  sancta  regula  uiuendo  cum  omnibus  rebus  suis  se  contradidit  iuxta  institu- 
tionem  genitoris  sui  bertonis  et  tu  agerisius  postea  de  ipso  monasterio  iam  dictum 

35 


Documento  166. 

An.  8ot. 

Alaboldo  abate  e 
messo  di  Pippino  Re 
d'Italia  rende  al  Mo- 
nastero la  cella  di  S. 
Pietro  in  Classicclla. 


tere  fecisti.  Et  iam  tecum  pariter  cum  ipso  perculfo  cuius  tutor  eras^  in  prae- 
sentiam  guinichis  ducis  seu  senoaldi  aepiscopi  de  balba^  et  adelpert  castaldii  de 
balba^  atque  romuald  castaldii  de  marsis^  nec  non  et  opterami  de  reate,  de  hac 
causa  testimonia  dedimus,  qualiter  ad  partem  monasterii  ipse  perculfus  traditus 
et  oblatus  fuisset  cum  omnibus  rebus  suis.  Tunc  ipse  guinichis  dux  direxit  ambas 
partes  romam  in  praesentiam  domni  leonis  papae,  una  cum  misso  suo  opteramo 
de  reate  uel  indiculo  scripto j  quomodo  ipsa  inquisitio  uel  testium  testificatio 
sit  ut  ipse  de  hac  causa,  secundum  deum,  terminum  imponeret  et  inter  nos  de- 
liberaret.  Sed  cum  omnia  et  ipsa  inquisitio  per  missum  uel  indiculum  nuntiata 
fuisset,  et  ambae  partes  in  illius  praesentiam  uenissemus,  sic  ipse  papa  iudicauit 
ut  ipse  perculfus  una  cum  omnibus  rebus  suis,  secundum  institutionem  genitoris 
sui  bertonis  uel  suam  traditionem,  in  ipso  monasterio  secundum  regulam  deseruire 
deberet,  et  cuicumque  ipse  perculfus  monachus  aliquod  munimen  emisit,  sit  irri- 
tum^  et  ad  partem  monasterii  suum  iudicatum  emisit  et  ecce  ipsum  iudicatum 
prae  manibus  habeo.  Tunc  nos  qui  supra  auditores  fecimus  nobis  relegi  ipsum 
iudicatum,  ubi  sic  continebatur  qualiter  ipse  scaptolfus  aduocatus  praescripti  mo- 
nasterii nobis  asseruit.  Deinde  interrogauimus  opteramum,  qui  fuit  missus  gui- 
nichis, si  ipse  ageris  fuisset  in  praesentiam  domni  leonis  papae,  aut  si  sic  fuisset 
uerum  qualiter  in  ipso  iudicatu  legebatur.  Qui  nobis  dixit  quod  omnes  pariter 
cum  ipso  ageris  uel  cum  ipso  perculfo  monacho  seu  cum  praefato  aduocato  mo- 
nasterii ad  domnum  leonem  papam  ambulassent,  et  omnia  iuxta  ipsum  iudicatum 
per  iussionem  guinichis  interfuisset.  Et  post  ipsum  iudicium  datum  fuit  in  mea 
praesentia  de  istis  rebus  iste  ageris  et  suprascripti  monachos  monasterii  foras  ex- 
pulit  et  usque  nunc  eos  possidet.  Et  dum  taliter  de  omnibus  nos  suprascripti 
auditores  cognouissemus  ueritatem,  paruit  nobis  esse  rectum  et  ita  iudicauimus, 
ut,  iuxta  iudicium  illud  quod  domnus  leo  papa  dedit,  ipse  ageris  parti  monasterii 
de  ipsis  rebus  reuestire  deberet  portionem  de  ipsa  aecclesia  uel  de  ipsa  casa  et 
omnia  in  nostra  presentia.  Et  factum  est.  Et  guadiam  dare  fecimus  suprascrip- 
tum  scaptolfo  aduocato  praedicti  monasterii  de  frugibus  quas  post  expulsionem 
exinde  tulit,  ut  sub  sacramento  redderet.  Et  insuper  interrogauimus  eundem  ageris 
si  amplius  de  rebus  praefati  perculfi  haberet  aut  contendere  uoluisset.  Qui  nobis 
dixit  quod  amplius  exinde  non  haberet  nec  contendere  uoluisset.  Et  finita  est 
causa.  Vnde  qualiter  uel  definita  est  causa  uel  acta,  praesentem  notitiam  iudicati 
gisonem  notarium  facere  admonuimus.  Et  ego  quidem  giso  notarius  ex  ipsius 
dictatu  scripsi.  Anno  domnorum  nostrorum  regum  caroli  et  pipini  filli  eius  xxvij., 
et  xxj.,  mense  augusti^  indictione  viiij.  Signum  ^  manus  hebroard  comitis  pa- 
latii,  qui  interfuit.  ^  Ego  radoin  uicecomes  his  actis  interfui.  ^  Ego  gaideris 
interfui.  «J»  leo  bassus  domni  regis  concordans  subscripsi.  ^  Ego  leo  sculdahis 
interfui.    Ego  opteramus  interfui.    Ego  alparinus  interfui. 


IN  DEI  NOMINE,  Notitia  memoratorii  breuis,  in  quorum  praesentiam  reuestiuit 
halabolt  abbas  et  missus  domni  pipini  regis,  per  illius  excellentissimi  regis 
iussionem,  partem  monasterii  sanctae  mariae  de  cella  sancii  petri,  quae  est 
constituta  in  loco  qui  nuncupatur  classicella,  unde  altcrcationcm  habuerunt 
contra  partem  monasterii  homines  brisciae  constricti,  idest  theufrit  aduocatum  de 
sancto  monasterio,  una  cum  aliis  aduocatis.  Et  sic  postea  misericordia  motus 
ipse  piissimus  domnus  rex  direxit  praedictum  halabold  abbatem  et  missum  suum. 


VI  FARFA 


1^9 


qui  ipsam  cellam  sancti  petri  in  classicella  ad  partem  monasterii  retraderet  per 
eius  iussionem.  Et  factum  est  et  retradita  sub  die  xj.  mcnsis  mail,  indictione  viiij. 
anno  deo  propitio  domni  Karoli  regis  et  filii  eius  pipini  xxvij.,  et  xx.  In  diebus 
illis  quando  domnus  Karolus  ad  imperium  coronatus.  Et  haec  omnia  facta  et 
contradita  sunt  in  praesentia  domnj  iohannis  uiri  beatissimi  aepiscopi,  et  bonualdi 
et  allonis  et  anteradi  presbiteri,  atque  liutecarij  diaconi,  et  sarualdi  et  anastasij 
subdiaconi  et  hebrimundi  et  gualfrit  conductoris,  luponis  et  giliodori  germani 
ipsius  mauricii,  et  peregrini  bassi  ipsius  domnj  iohannis  aepiscopi  et  aliis  pluri- 
bus  astantibus,  et  fuerunt  haec  omnia  acta  in  ipsa  missa  sancti  antimi,  in  mense 
maij.  ^  Ego  iohannes  aepiscopus  ibidem  fui  et  in  hoc  commemoratorio  manu 
mea  propria  subscripsi.  Ego  anteradus  presbiter  ibidem  fui  et  manu  mea 
subscripsi.  ^  Ego  liuthecarius  diaconus  ibi  fui.  ^  Ego  anastasius  subdiaconus 
ibi  fui.  ^  Ego  sarualdus  subdiaconus  ibi  fui.  ^  Ego  gisolfus  presbiter  et  no- 
tarius  ex  iussione  domni  iohannis  aepiscopi  scripsi. 


clxxxiij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Regnantibus  domnis  no- 
stris  Karolo  et  pipino  fìlio  eius  excellentissimis  regibus  francorum  et  lango- 
bardorum,  anno  regni  eorum  deo  propitio  in  hitalia  xxviiij.,  et  xxj.,  xx.  die 
mensis  octobris,  per  indictionem  (i).  Ego  rainaldus  clericus  fìlius  cuiusdam 
ainardi,  sana  mente  et  integro  Consilio,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente  nisi 
bona  et  spontanea  uoluntate  mea,  per  consensum  et  uoluntatem  lispergae  genitricis 
meae  optuli  meipsum  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
sito  sabiniSj  ubi  uenerabilis  mauroaldus  abbas  praeesse  uidetur,  cum  oblatione 
et  palla  altaris,  sicut  sancta  regula  docet,  in  praesentia  leonis  sculdahis,  scap- 
tolfi  sculdahis,  spentonis  et  statii,  leutherii  et  audolfì^  constantini  notarli,  aliperti 
filii  martiniani,  anselmìni,  luponis  filii  pertonis  et  aliis  pluribus  astantibus.  In 
istorum  praesentia  ego  rainaldus  clericus  me  ipsum  optuli  cum  omni  portione 
substantiae  meae  siue  paternae  siue  maternae^  cum  consensu  et  uoluntate  su- 
pradictae  lispergae  genitricis  meae.  Idest  in  primis  portionem  meam  de  casa  ante 
portas  ciuitatis  reatinae  suptus  muros.  Et  portionem  meam  de  uinea  ad  aream 
marmoream.  Et  portionem  meam  de  pratu  in  rosia.  Et  portionem  meam  de 
spintigiano.  Et  portionem  meam  de  agello.  Et  portionem  meam  de  puntiano. 
Et  portionem  meam  de  beuiano  in  massa  ciculana.  Et  portionem  meam  de  in- 
terocro,  loco  qui  dicitur  ad  campii.  Et  portionem  meam  in  narnate,  loco  qui 
dicitur  rusticilianus.  Excepto  portionem  meam  in  gallano  et  bagiano  quam  dedi 
in  dotem  ractrudae  sorori  meae.  Nam  alia  omnia  et  in  omnibus  meae  portionis, 
quae  michi  legibus  pertinere  uidentur,  siue  paterna  siue  materna  uel  ubi  ubi 
habere  uisus  sum,  omnia  una  cum  memetipso  trado  atque  offero  a  praesenti  die 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  ut  ueste  monastica  sicut  et  ahi  mo- 
nachi deseruiam,  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis,  cultis  uel  in- 
cultis  et  omnia  quanta  in  ipsis  praedictis  locis  habemus  et  meae  portioni  pertinent 
in  integrum,  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio  contradidi  possidenda. 
Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  loco  nostra  oblatio  seu 
traditio,  et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  con- 
tradicatur,  sed  omni  tempore  stabilis  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  in- 
dictione suprascripta.  ^  Ego  rainaldus  clericus  in  hac  cartula  oblationis  a  me  facta 


Documento  167, 

An.  801. 

Rainaldo  chierico  ci- 
fre se  stesso  e  i  suoi 
beni  al  Monastero. 


(i)  Cosi  nel  Codice. 


140 


IL  \E  GESTO 


manu  mea.  Signum  manus  lispergae  genitricis  eius  consentientis  et  testis. 
^  Ego  leo  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego  scaptolfus  sculdahis  manu  mea.  ^  Ego 
audulfus  manu  mea.  ^  Ego  probatus  manu  mea.  ^  Ego  constantinus  manu 
mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  ex  dicto  hilderici  castaidi! 
post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  168. 

An.  801. 

Opteramo  dona  al- 
cuni suoi  beni  al  Mo- 
nastero. 


I 


clxxxiiij. 

N  NOMINE  DOMINI.  Regnantibus  domnis  nostris  Karolo  et  pipino  filio  eius 
excellentissimis  regibus  francorum  et  langobardorum^  anno  regni  eorum  deo 
propitio  in  hitalia  xxviiij.  et  xxj.,  xij.  die  mensis  nouembris^  per  indictionem  x. 
Ego  opteramus  filius  cuiusdam  magnolfi,  sana  mente  et  integro  Consilio^  ne- 
mine  me  cogente  neque  uim  faciente  nisi  bona  et  spontanea  mea  uoluntate^  dono 
trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae  in  monasteri© 
sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  sabinis,  ubi  uenerabilis  mauroaldus  abbas  praeesse 
uidetur.  Idest  in  primis  casam  nostram  intro  ciuitatem  reatinam  cum  terra  uacua^ 
quam  de  iure  parentum  meorum  habemus^  portionem  meam  in  integrum.  Et 
portionem  meam  de  uineis,  terris^  siluis^.  casis^  cultis  uel  incultis^  omnia  quae- 
cumque  in  moza  super  sextunum  habemus  meae  portionis.  Seu  et  portionem 
meam  de  aldionibus  nostris^  quos  habemus  in  interocro^  in  loco  qui  dicitur  forma^ 
in  integrum^  quanta  in  ipsis  praedictis  locis  habemus  meae  portionis^  in  ipso 
sancto  monasteri©  concedimus  possidendum,  et  a  praesenti  die  deueniant  in  po- 
testatem  monasterii  sanctae  mariae_,  ubi  filios  meos  antea  optuli.  Quatinus  ab 
hac  die  firma  et  stabilis  sit  nostra  dispositio^  et  neque  a  nobis^  neque  ab  ullo 
homine  aliquando  contradicatur.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
<^  Ego  opteramus  in  hac  cartula  a  me  facta  et  conscripta  manu  mea.  ^  Ego 
leo  sculdahis  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  causipertus  manu  mea.  i^  Ego  ate- 
mundus  manu  mea.  ^  Ego  cunipertus  manu  mea.  Ego  ursus  manu  mea. 
^  Ego  colo  manu  mea.  ^  Ego  anualdus  manu  mea.  «J»  Ego  opteramus  no- 
tarius scriptor  huius  cartulae  a  me  ipso  factae  et  conscriptae  et  post  testium  ro- 
borationem compleui  et  dedi. 


clxxxv. 


Documento  169. 

An.  801. 

Gulfario  dona  al  Mo- 
nastero la  sua  porzione 
del  Casale  Parapiano. 


I 


N  NOMINE  DOMINI.  Regnante  donino  nostro  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coro- 
nato Karulo  magno  imperatore^  anno  imperi)  eius  primo.  Seu  et  domno 
nostro  leone  summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri 
apostolorum  principis  sede,  anno  vj°.,  mense  iunii^  indictione  viiij.  Sapientium 
est  cogitare  prò  futuris  casibus  et  uigilare^  et  dum  ad  terrena  tendimus  de  cae- 
lesti  gratia  nos  oportet  tractare^  ut  grauiora  pondera  peccati  abicere  possimus. 
Propterea  ego  gulfarius  filius  cuiusdam  gumperti  qui  habitare  uisus  sum  in  uico 
flauianoj  cogitaui  quod  dicit  sancta  scriptura^  quia  qua  bora  peccator  conuersus 
fuerit  statim  omnia  peccata  eius  remittuntur^  et  modo  per  hanc  paginam  largi- 
tatis  meae  a  praesenti  die  offero  et  dispono  prò  remedio  animae  meae  uel  quon- 
dam genitoris  mei  gumperti,  simulque  germani  mei  gumprandi  in  monasteri©  do- 
mini nostri  ihesu  christi  eiusque  genitricis  et  semper  uirginis  mariae  sito  in  finibus 
sabinensibus,  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  domnus  mauroaldus  uir  uenerabilis 
abbas  esse  uidetur,  uel  ad  cunctam  sanctam  congregationem  eiusdem  monasterii. 
Idest  ex  integro  omnem  meam  rationem  de  casale  qui  dicitur  pampianus  una 
cum  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis,  seu  aquis  aquarumque  decursibus,  et 


Z)/  FARFA 


141 


cum  omni  accessione  uel  adiacentia  sua,  quantum  in  suprascripto  casale  mea 
ratio  esse  uidetur,  aut  ex  iure  parentum  meorum  in  ipso  casale  die  praesenti 
uisus  sum  habere,  in  ipso  monasterio  in  integrum  donaui,  ut  ab  hac  die  su- 
prascripta  ratio  de  suprascripto  casale  qualiter  superius  legitur^  in  iura  et  po- 
testate  praedicti  monasterii  sanctae  mariae  deueniant,  permaneant  et  persistant 
semper,  sibi  habendi,  donandi,  commutandi,  uel  quicquid  exinde  facere  uel  indi- 
care uoluerint  eius  custodes  praenominati  monasterii  liberam  exinde  in  omnibus 
habeant  potestatem.  Quam  uero  paginam  dispositionis  meae  sine  aliqua  ui^  spon- 
tanea uoluntate  mea,  grausum  notarium  scribendam  rogaui  et  testes  a  me  roga- 
tos  optuli  roborandam.  Et  qui  hanc  donationem  meam  per  rapinae  cupiditatem 
suptrahere  quaesierit,  incidat  in  iram  dei  omnipotentis  et  omnium  angelorum, 
atque  sanctorum  prophetarum  et  martyrum,  omniumque  confessorum  et  electorum 
deij  et  cum  iuda  traditore  habeat  damnationem  in  die  tremendi  iudicii.  Actum 
biterbo.  ^  Ego  gulfarius  in  hoc  indicato  a  me  facto  manu  mea.  Ego  bru- 
ningus  manu  mea.  Signum  ^  manus  agiprandi  filli  cuiusdam  teuprandi  notarli 
uiri  denoti  testis.  Signum  ^  manus  donuli  filli  cuiusdam  andreae  uiri  denoti 
testis.  ^  Ego  ragifridus  testis  sum.  Signum  ^  manus  aduli  filli  cuiusdam  bru- 
ningi  uiri  denoti  (i)  testis.  ^  Ego  qui  supra  grauso  notarius  hanc  paginam 
scripsij  compleui  et  dedi. 


clxxxvj , 


IN  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  nostro  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coro- 
nato Karulo  imperatore  magno,  anno  imperii  eius  primo.  Seu  domno  nostro 
leone  summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  principis 
apostolorum  sede  anno  \]°.,  mense  augusti,  indictione  viiij.  Constai  nos  atrio- 
nem  et  atricausum  filios  cuiusdam  radicisi  habitores  in  uico  suliniano,  libera  po- 
testate  uendidisse  tibi  domno  mauroaldo  abbati  monasterii  sanctae  mariae  seu  ad 
ipsam  sanctam  congregationem.  West  unam  casellam  nostram  cum  curticella  et 
terrula  suda,  et  ipsam  casellam  cum  curte  et  terrula  habente  tota  in  circuitu  per- 
ticas  xxviij.  Cuius  sunt  fines.  De  duabus  partibus  terrula  suda  suprascriptorum 
uenditorum,  a  tenia  parte  uinea  palduli,  a  quarta  parte  currit  semita.  Simul  et 
uendidimus  nos  suprascripti,  uobis,  domne  mauroalde  abbas,  atque  ad  ipsam  sanctam 
congregationem,  unam  petiam  de  uinea  et  ipsa  habente  tota  in  circuitu  perticas  xviiij., 
cuius  sunt  fines.  De  duabus  partibus  uinea  suprascriptorum  uenditorum,  a  tertia 
parte  uinea  palduli,  a  quarta  parte  currit  fossatus.  Simul  et  uendidimus  uobis 
aliam  petiam  de  uinea  in  plano  et  ipsam  habentem  totam  in  circuitu  perticas  xlviij. 
Cuius  sunt  fines.  Ab  una  parte  uinea  palduli,  ab  alia  parte  uinea  sanctae  >la- 
RiAE,  a  duabus  partibus  currit  uia  publica.  Et  ipsa  casa  et  uinea  positae  sunt 
in  uico  suliniano,  et  legitirae  mensuratae  ad  perticas  pedum  xij.  una  cum  omni 
accessione  sua.  Vnde  profitemur  nos  qui  supra  suscepisse  a  te,  domne  mauroalde, 
et  ab  ipsa  sancta  congregatione.  Idest  solidos  xx  finiti  pretii,  sicut  Inter  nos  con- 
uenit.  Quatenus  amodo  suprascriptas  res  in  uestra  uel  posterorum  uestrorum 
sit  potestate  faciendi  et  iudicandi,  quicquid  aut  qualiter  uolueritis,  et  liberam  in 
omnibus  habeatis  potestatem  et  a  me  plenissimam  largitatem.  Et  quod  fieri  mi- 
nime credimus,  ut  habet  humana  fragilitas,  si  nos  ipsi  uenditores,  aut  aliquis  de 
nostris  haeredibus,  uos  supradictos  emptores  uel  posteros  successores  uestros  de 
iam  dieta  uenditione  quam  textus  huius  continet,  in  aliquo  molestare  per  nos 


Documento  170. 

An-  801. 

Atrione  ed  Atricaiiso 
fratelli  vendono  alcuni 
beni  al  Monastero  pel 
prezzo  di  venti  soldi. 


(i)  Il  Codice  ha  per  tre  volte  ui. 


36 


142 


IL  \EGESTO 


aut  per  submissam  personam  temptauerimus  et  a  quocumque  homine  defendere 
non  potuerimuSj  tunc  componamus  uobis  quibus  exinde  infertur  molestia,  poenae 
nomine,  ipsas  res  duplum  et  in  quantum  amodo  fuerit  meliorata,  sub  iusta  aesti- 
matione.  Actum  biterbo.  Signum  ^  ^  manuum  atrionis  et  atricausi,  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauerunt.  Signum  ^  manus  mazonis  gualdimanni  uiri  deuoti 
testis.  Signum  ^  manus  iohannis  germidini  uiri  deuoti  testis.  Signum  ^  ma- 
nus aliperti  filii  cuiusdam  auderadi  uennenni  uiri  deuoti  (i)  testis.  ^  Ego  alti- 
causo  testis  sum.  ^  Ego  ingo  testis  sum.  ^  Ego  lampertus  diaconus  et  notarius 
huius  cartulae  scriptor,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  171. 

An.  798. 

Mancione  abate,  Aro- 
ino  ed  Isembardo  messi 
regi  fanno  restituire  al 
Monastero  le piscariae 
invase  dagli  uomini  di 
Guinichi  duca  di  Spo- 
leto. 


D 


clxxxvij. 

VM  IN  DEI  NOMINE  Rcscdissemus  nos  mancio  abbas,  haroinus  et  hlsem- 
bard  missi  domni  regis,  ciuitatis  spoletanae  in  palatio,  ad  singulorum 
hominum  audiendas  uel  deliberandas  intentiones,  ubi  nobiscum  aderant 
guinichis  duXj  stabilis  notarius,  radoin  de  placentia,  hilpidius  tribunus 
et  magio  castaidi],  grisio  et  maximus  sculdahis.    Ibique  uenit  iohannes  monachus 
monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod  situm  est  in  finibus  sabinensibus, 
una  cum  hilderico  castaldio  aduocato  ipsius  monasterii,  et  retulit  nobis  quod  homi- 
nes  suprascripti  guinichis  ducis  contenderent  piscarias  iam  dicti  monasterii  quas 
habet  per  singula  loca  ducatus  spoletani,  et  retia  ipsius  monasterii  rupissent,  et 
pisces  tulissentj  et  homines  eius  uapulassent.    Dum  ipsi  nobis  talia  retulissent, 
diximus  eidem  guinichis  duci  ut  eis  exinde  daret  responsum.    Qui  dixit  :  Cer- 
tissime ego  piscarias  uestras  nunquam  contempsi  nec  contemnere  mandaui.  Sed 
si  hoc  factum  est,  sine  mea  uoluntate  factum  est  et  nesciente  me.    Et  ego  uobis 
exinde  facio  iustitiam.    Dum  ipse  guinichis  dux  nobis  talia  dixisset,  diximus  ut 
causam  ipsam  inquireret,  et  ad  placitum  uenisset  ad  eis  iustitiam  faciendam.  Cum 
talia  ei  dixissemus,  affatus  est  ipse  guinichis  dux:  Certissime  uaerum  est,  sicut 
iste  hildericus  dicit,  quia  homines  mei  ipsas  piscarias  contempserunt,  sed  ut  dixi, 
non  per  meum  commandatum  nec  per  meam  uoluntatem.    Ego  uolo  exinde  ad 
partem  monasterii  iustitiam  facere,  sicut  michi  iudicatis.    Dum  autem  ipse  gui- 
nichis nobis  talia  retulissent,  iussimus  ut  eundem  iohannem  monachum  et  hil- 
dericum,  de  ipsis  piscariis  ad  partem  iam  dicti  monasterii  reuestiret,  sicut  et 
factum  est.    Insuper  fecimus  eos  dare  guadiam  de  compositione  iuxta  legem,  prò 
eo  quod  homines  eius  ibi  uapulati  fuissent  et  retia  rupta  uel  pisces  ablati.  Et 
finita  est  causa.    Vnde  qualiter  acta  uel  deliberata  est,  praesentem  notitiam  prò 
securitate  partis  monasterii  suprascripti,  bonifrit  notarium  scribere  iussimus.  Et 
ego  quidem  ursinianus  notarius  ex  dictato  ipsius  bonifrid  scripsi,  anno  domnorum 
nostrorum  Karoli  et  pipini  regum  xxiiij.,  et  xviij.  in  hitalia,  mense  mail,  indictio- 
ne  vj.    4$»  Ego  in  christi  nomine  mancio,  ac  si  indignus  abbas  missus  domni  re- 
gis  Karoli,  interfui.   Signum  ^  manus  haroini, missi  domni  regis,  interfui.  Signum^ 
manus  hisembardi  his  interfui.    ^  Stabilis  notarius  his  actis  interfuj. 


Documento  172. 

An.  796. 

Alticaiiso  dona  al 
Monastero  i  casali  Sun- 
sa ,  Surrine ,  Campo 
aureo  c  de  Salicis. 


clxxxvii  j , 


R 


EGNANTE  domino  deo  et  salvatore  nostro  ihesu  christo  per  infinita  sae- 
cula,  anno  deo  propitio  domnj  nostri  leonis  ter  beatissimi  et  apostolici 
papae,  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis  in  sede,  anno  j., 
mense  octobris,  indictione  v.    Sapientium  est  cogitare  prò  futuris  causis 


(i)  Il  Codice  ha  per  tre  volte  uit. 


DI  FARFA  14? 

et  uigilare,  et  dum  ad  terrena  tendimus  de  cadesti  gratia  nos  oportet  tractarc,  ut 
grauiora  pondera  peccati  ahicere  possimus.  Propterea  ego  àlticausus  filius  cuiusdam 
fridi  habitator  in  foffiano,  considerans  humanae  fragilitatis  instantia,  michi  compa- 
ruit  quia  primo  debet  homo  per  sacra  et  uenerabilia  loca  de  rebus  suis  offerre ,  deinde 
in  haeredibus,  et  ideo  a  praesenti  die  ordino  atque  dispono  prò  remedio  animae 
meae,  uel  parentum  meorum  in  monasterio  domini  nostri  ihesu  christi  et  eius  ge- 
nitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  in  sabinis,  loco  qui  dicitur  acutianus,  idest 
integram  rationem  meam  et  filiorum  meorum  de  iiij,"  casalibus  ;  Idest  casalem  sun- 
sam  et  casalem  surrinem  et  casalem  campum  aureum,  seu  et  de  casale  de  salicis 
cum  omnibus  ad  se  pertinentibus  in  integrum,  excepto  res  mobiles.  Quae  omnia 
recepì  prò  ratione  a  filiis  meis.  Et  ab  hac  die  suprascripti  iiii  casales  sint  in  po- 
testate  uenerabilis  monasterii,  uel  tua,  domne  mauroalde  abbas,  uel  cunctae  congre- 
gationi  eiusdem  monasterii,  qui  ibidem  prò  tempore  fuerint  faciant  exinde  quod  uo- 
luerint.  Et  qui  hoc  judicium  uel  dispositionem  meam  corrumpere  uoluerit,  incidat 
in  iram  dei  omnipotentis  et  omnium  angelorum  et  archangelorum  et  prophetarum, 
seu  confessorum  et  martyrum,  et  cum  iuda  traditore  habeat  damnationem  in  die  tre- 
mendi iudicii,  omnium  haeredum  et  prò  haeredum  meorum  in  posterum  repetitione 
damnata.  Quam  uero  paginam  iudicati  uel  dispositionis  meae,  grausonem  notarium 
scribere  rogaui,  et  supter  testes  a  me  rogatos  ut  corroborarent  optuli.  Actum  ad 
fontem,  regno  et  indictione  suprascripta.  Ego  alticauso  manu  mea.  «J»  Ego  ma- 
gnus  presbiter  manu  mea.  Signum  ^  manus  mazonis  filli  cuiusdam  radicis  uiri 
deuoti  testis.  «J»  Ego  ursus  presbiter  manu  mea.  ^  Ego  ragifridus  manu  mea. 
^  Signum  manus  luponis  filli  cuiusdam  peredei  uiri  deuoti.  (i)  ^  Ego  hermo 
manu  mea.  ^  Ego  grauso  notarius  hanc  paginam  iudicatus  uel  dispositionis,  post 
testium  roborationem  compleui  et  dedi. 

clxxxviiij . 

VNDECIMUS  DENiQUE  Huic  monasterio  pater  uir  uenerabilis  Benedictvs  praefuit  An.  8o2?-8i5? 
annos  x.  et  v.  menses,  Diesque  ili.    Obiit  in  pace  ili.  idus  augusti. 


Benedetto  Abate. 


cxc. 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Karolus  serenisslmus  augustus  a 
deo  corona tus,  magnus  et  pacificus  imperator,  romanorum  gubernans  imperium, 
qui  et  per  misericordiam  dei  rex  francorum  et  langobardorum.  Si  ea,  quae  a 
deum  timentibus  hominibus  locis  sanctorum,  ob  amorem  dei  et  oportunitatem  fòmàgno'imperatore.' 
seruorum  dei  condonata  esse  noscuntur,  nostris  confirmauerimus  edictis,  non  solum 
regiam  exercemus  consuetudinem ,  sed  etiam  hoc  nobis  procul  dubio  ad  mercedis 
augmentum,  seu  stabilitatem  imperii  nostri,  in  dei  nomine  pertinere  confidimus.  Qua- 
propter  notum  sit  omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  ducibus,  comitibus,  castaldiis,  ui- 
cariis,  centenariis,  actionariis,  uel  reliquis  fidelibus  nostris  praesentibus  scilicet  et 
futuris,  quia  uir  uenerabilis  benedictus  religiosus  abbas  monasterii  sanctae  dei  geni- 
tricis  semperque  uirginis  mariae  quod  situm  est  in  territorio  sabinensi  loco  qui  di- 
citur acutianus,  mansuetudini  nostrae  suggessit,  petens  ut  res  ipsius  monasterii  quae 
a  longo  tempore  ad  ipsum  sanctum  locum  per  diuersorum  hominum  donationes, 
uidelicet  regum,  reginarum,  ducum,  pontificum,  comitum,  castaldiorum,  uel  coUa- 
tiones  populi,  cessiones,  uenditiones,  comparationes,  commutationesque  peruenerunt^ 


Documento  173. 

An.  803. 
Diploma  di  conferma 


(i)  Il  Codice  ha  per  due  volte  u^. 


(2)  Effigie  dell'Abate  Benedetto. 


144  REGESTO 

De  quibus  et  ipsa  casa  dei,  moderno  tempore,  idest  ab  incarnatione  domini  nostri  ihesu 
christi  octingentesimo  tertio  anno,  atque  imperii  nostri  iij.»  inuestituram  habere,  nel 
quieto  ordine  possidere  uidetur,  per  praeceptum  regiae  auctoritatis  nostrae,  prò  mer- 
cedis  nostrae  augmento  ad  eundem  sanctum  locum  plenius  cedere  et  confirmare  iube- 
remus.    Cuius  petitioni  annuentes  ad  mercedis  nostrae  augmentum,  prò  reuerentia 
ipsius  sancti  loci  uel  propter  deprecationem  memorati  uiri  uenerabilis  benedicti  ab- 
batis  ita  concessimus  et  confirmare  iussimus.    Precipientes  ergo  iubemus  quod 
perpetualiter  circa  memoratum  sanctum  locum  mansurum  esse  uolumus,  ut  nullus 
quislibet  de  fidelibus  nostris  memorato  uiro  uenerabili  benedicto  abbati  aut  succes- 
soribus  suis,  in  perpetuum  de  iamdictis  rebus,  quas  praefata  casa  dei  moderno  tem- 
pore, idest  anno  ab  incarnatione  domini  nostri  ihesu  christi  dece.  iij.°  et  iij."  imperii 
nostri  iuste  et  rationabiliter  quieto  ordine  possidere  cernitur,  aut  in  ante,  domino  lar- 
giente,  legitimo  ordine  acquirere  potuerit,  inquietare,  nec  condemnare,  nec  aliquid 
exinde  iniuste  abstrahere,  aut  minuere,  quoquo  tempore  praesumat.    Sed  per  hoc 
nostrae  serenitatis  atque  confirmationis  praeceptum,  nostris  futurisque  temporibus 
ad  ipsam  sanctam  dei  aecclesiam  proficiant  in  augmentis.    Quatinus  omni  tempore, 
absque  cuiuslibet  iUicita  contrarietate,  ipsas  res  superius  comprehensas  rectores  ipsius 
monasterii  tenere  et  possidere  debeant,  ita  ut  melius  delectet  praedicto  uenerabili 
uiro  benedicto  abbati  atque  eiusdem  aecclesiae  congregationi  in  perpetuum  prò  nobis 
et  prò  stabilitate  imperii  nostri,  seu  prò  filiis  ac  filiabus  nostris,  uel  prò  cuncto  po- 
pulo  nobis  a  deo  dato  attentius  iugiter  diuinam  exorare  clementiam.  Et  ut  haec  aucto- 
ritas  firmior  habeatur  et  per  tempora  diligentius  obseruetur,  iuxta  consuetudinem  im- 
perialem  subscribere  et  de  anulo  nostro  iussimus  sigillari.  Datum  idibus  iunii  anno  iii." 
christo  propitio  imperij  nostri,  et  xxxv.  regni  nostri  in  fi-ancia  atque  xxviiij.  in 
hitalia,  Indictione  xj.    Actum  aquis  palatio  nostro  publico.    In  dei  nomine  feliciter. 
Amen,  (i) 


cxci. 


Documento  174. 

An.  803. 

Desiderio  figlio  di 
Leoniano  sculdascio 
dona  alcuni  suoi  locai 
al  Monastero. 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  Regnantibus  domuis  no- 
stris Karolo  et  pipino  filio  eius  uiris  excellentissimis  regibus  francorum  et  lan- 
gobardorum,  anno  regni  eorum,  deo  propitio  in  hitalia  xxx."  et  xxiij,",  vj."  die  mensis 
martii,  per  indictionem  xi.  Ego  desiderius  filius  cuiusdam  leoniani  sculdahis  dono 


trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae  a  die  presenti 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis  in  acu- 
tiano,  ubi  et  uenerabilis  benedictus  abbas  esse  uidetur,  casam  nostram  in  luniano 
cum  uineis,  terris,  siluis,  in  monte  et  in  plano,  omnia  et  in  omnibus  quantum 
ibidem  michi  ab  alerisino  ex  dono  uenit,  in  ipso  sancto  monasterio  donauimus.  Seu 
et  terram  in  bisiano,  loco  qui  dicitur  campiliones,  quae  michi  in  comparatione  ab 
anercione  euenit.  Seu  et  in  amiterno  portionem  meam  de  casale  qui  dicitur  tris- 
sile,  qui  michi  in  cambio  a  bretaldo  euenit  in  integrum,  in  ipso  loco  concedimus 
possidendum,  excepto  terram  quam  habemus  ad  papini  et  hortum  quidem  habemus 
secus  casam  pertonis.  Et  ipsa  terra  est  secus  terra  pupuli,  quem  in  mea  reseruaui 
potestate.  Nam  alia  omnia  superius  nominata  in  ipso  sancto  monasterio  concedimus 
possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco  donum 
nostrum,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  ullo  homine  aliquando  contradicatur.  Et  nullo 
me  in  tempore  liceat  noUe  quod  semel  uolui,  sed  in  perpetuis  temporibus  stabile  per- 
maneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  et  pio  loco.  Actum  in  reale,  mense  et  in- 
dictione suprascripta.    <J»  Ego  desiderius,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogaui  manu  mea. 

(0  Effigie  di  Carlomagno. 


VI  FARFA 


14) 


CXCl] . 

IN  NOMINE  PATRis  ET  Fii.ii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamatìone  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dccciiij."  Et,  auxiliante  domino,  anno  iiij.°  imperii  Karoli  a  deo  coro- 
nati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium.  Qui  et  per  misericordiam 
dei  rex  francorum  et  langobardorum ,  anno  regni  ipsius  in  francia  xxxv.,  et  in 
hitalia  xxxj.  Seu  et  regnante  pipino  filio  eius,  anno  in  dei  nomine  xxiiij.,  mense  fe- 
bruarii,  xviiij.  die,  per  indictionem  xij.  Ego  probatus  et  picco  germani  filii  cuiusdam 
ursi  profitemur  et  claret  ueritas,  quia  mauroaldus  abbas  monasteri!  sanctae  dei  ge- 
nitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm  est  in  acutiano  territori!  sabinensis? 
dedit  nobis  mutuo  auri  solidos  mancosos  xx  et  argenti  libras  iiii."',  et  domnus  bene- 
dictus  abbas  ipsius  monasteri!  sanctae  mariae  reddidit  nobis  argenti  libras  vi  et  pannos 
duos  ualentes  mancosos  Ix.  Et  dum  non  haberemus  unde  ipsum  debitum  redde- 
remus,  sic  dedimus  prò  ipso  debito,  quam  et  prò  remedio  animarum  nostrarum,  a 
die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio  uirginis  mariae  omnem  nostram  substantiam^ 
quam  habere  uisi  sumus  per  singulas  ciuitates,  uel  loca  et  casas,  uineas  et  terras, 
prata,  pascua,  ripas,  salecta,  cultum  uel  incultum,  ut  diximus  omnia  et  in  omnibus 
a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio,  quam  et  domno  benedicto  abbati  ipsius 
monasteri!  sanctae  mariae,  dedimus  atque  tradedimus  possidendam.  Excepto  sub- 
stantiam  nostram  quam  habemus  in  finibus  firmanae  ciuitatis.  Et  excepto  omnia 
mobilia  nostra  et  seruos  et  ancillas  nostras  manuales,  quos  in  nostra  reseruamus 
potestate  faciendi  quod  uoluerimus.  Nam  alia  nostra  substantia  ut  diximus  in  in- 
tegrum  in  ipso  sancto  monasterio  concedimus  possidendam  a  die  praesenti.  Quatinus 
ab  hac  die  firmum  et  stabile  permaneat  in  ipso  sancto  monasterio,  et  neque  a  nobis 
neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tem- 
pore stabile  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego 
probatus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  picco  in  hac  cartula  a  me 
facta  manu  mea.  ^  Ego  clarissimus  manu  mea.  ^  Ego  audolfus  manu  mea. 
^  Ego  opteramus  manu  mea.  «J»  Ego  gualdipertus  manu  mea.  4^  Ego  hildericus 
manu  mea.  4^  Ego  gudepertus  manu  mea.  ^  Ego  ansefridus  manu  mea.  ^  Ego 
constantinus  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dedi. 


Documento  175. 

An.  8o4. 

Probato  e  Piccone 
fratelli  cedono  gran 
parte  dei  loro  heni  in 
pagamento  di  alcune 
somme  di  danaio  do- 
vute da  loro  al  Mona- 
stero. 


CXCll]. 

IN  nomine  patris  et  filii  et  spiritus  sancti.  Ab  incarnatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dccciiij.".  Et  auxiliante  domino  anno  iiij."  imperii  Karoli  a  deo  con- 
seruati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam dei  regis  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius  deo  propitio  in 
francia  xxxvij.  et  in  Italia  xxxij.  Seu  et  regnante  domno  pipino  filio  eius  anno  in 
dei  nomine  xxiiij. %  Mense  mali,  die  xxviij.,  per  indictionem  xij.  Ego  liuderisius  filius 
cuiusdam  iohannis  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione,  prò  remedio 
animae  bonae  memoriae  pauli  et  petri  filii  mei,  Iterum  et  prò  nostra  mercede  in 
monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano  terri- 
torii  sabinensis,  ubi  et  uenerabilis  Benedictus  abbas  praeesse  uidetur,  portionem  meam 
in  massa  nautona,  loco  qui  dicitur  accligianus,  casas  et  uineas,  terras,  siluas,  poma 
et  arbores,  cultum  uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  quantum  ibidem  in  accli- 
giano  habemus  et  michi  a  sabulo  in  comparationem  euenit,  a  die  praesenti  in  ipso 
sancto  monasterio  tradimus  possidendum.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile 
sit  in  ipso  sancto  loco  donum  nostrum,  et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  haerede 
posteroque  nostro  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat  do- 

37 


Documento  i-j6. 

An.  804. 

Liuderisio  figlio  di 
Giovanni  dona  al  Mo- 
nastero i  suoi  beni  posti 
nel  luogo  detto  Accli- 
giano  nella  massa  Nau- 
tona. 


I4Ó 


IL  \E  GESTO 


num  nostrum  in  ipso  sancto  et  pio  loco.  Et  nullo  unquam  tempore  michi  aliquando 
liceat  noUe  quod  semel  uolui,  sed  in  perpetuis  temporibus  stabile  permaneat.  Actum 
in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  liuderisini  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  teufanius  manu  mea.  Ego  gidiodorus  manu  mea. 
^  Ego  picco  manu  mea.  ^  Ego  giso  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  opteramus 
notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dedi. 


Documento  177. 

An.  805. 

Iugulo  figlio  di  Ba- 
roccione  vende  al  iVto- 
iiastero  per  sei  soldi 
d'argento  una  sua  terra 
posta  nel  vico  Quin- 
ziano  nel  Viterbese. 


I 


CXClllj. 

N  NOMINE  DOMINI.  Imperante  Domno  piissimo  perpetuo  a  deo  coronato  Karolo 
magno  et  pacifico  imperatore,  anno  imperii  eius  in  dei  nomine  v."  Seu  et  domno 
leone  summo  pontifice  etuniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  principis  aposto- 
lorum  sede  annox.,  mense  augusti,  per  indictionem  xiij.  Constat  me  ingulum  filium 
cuiusdam  baroccionis  habitatoris  uici  quintiani  finibus castri  uiterbii uirum honestum(i) 
uenditorem  libera  potestate  uendidisse  tibi  domno  benedicto  sanctissimo  abbati  mona- 
sterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  quod  positum  est  in  territorio  sabinensi,  loco  qui 
uocatur  acutianus,  emptori  meo,  hoc  est  casas  et  curtes,  ac  terrulam,  seu  uineam, 
mensurata  omnia  insimul  tam  per  longum  quam  per  latum  perticarum  xli  et  media, 
ad  perticam  iustam  pedum  xij  legitimorum,  una  cum  pomis  et  arboribus  fructuosis 
et  infructuosis,  et  omni  accessione  sua  in  integrum,  ubi  finis  est,  ab  una  parte  terra 
et  uinea  agiprandi,  et  ab  alia  parte  percurrit  riuus,  a  tertia  parte  uinea  et  terra  ro- 
mani, et  a  quarta  parte  percurrit  uia  publica.  Positae  suprascriptae  res  in  uico  et 
casale  quintiano.  Vnde  profiteor  me,  quem  supra  uenditorem,  recepisse  a  te  su- 
prascripto  emptore  meo  prò  suprascriptis  rebus  nominatis,  idest  argenti  solidos  vi 
finito  pretio  sicut  Inter  nos  bono  animo  conuenit.  Et  ab  hac  die  in  tua  emptoris 
mei,  uel  successorum  tuorum  sit  potestate  res  superius  nominata  et  commutandi 
exinde  liberam  in  omnibus  habeatis  potestatem.  Et  si  ego  uenditor,  aut  aliquis  hae- 
redum  meorum  per  nos,  aut  per  a  nobis  submissam  personam  te  suprascriptum 
emptorem  uel  posteros  tuos  in  aliquo  molestare  praesumpserimus,  et  a  quocumque 
homine  minime  deffenderimus ,  promittimus  uobis  componere  ipsas  res  melioratas 
in  duplum.  Actum  castro  uiterbii,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus 
iuguli  uiri  honesti  (2)  uenditoris,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  4^»  Ego  teudualdus 
manu  mea.  Signum  ^  manus  petronis  de  uico  quintiano  testis.  ^  Ego  antipertus 
manu  mea.  ^  Ego  gualipertus  manu  mea.  Signum  ^  manus  agiprandi  filli  cuius- 
dam teusprandi  testis.    ^  Ego  liminosus  clericus  et  notarius  compleui  et  dedi. 


CXCV. 


Documento  178. 

An.  805. 

Donnone  preposto, 
col  consenso  dell'abate 
di  Farfa  cede  a  Pinziolo 
una  casa  posta  nel  luo- 
go detto  Quinziano  e 
riceve  da  esso  in  cam- 
bio un'altra  casa  posta 
nel  luogo  stesso. 


I 


N  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  nostro  piissimo  et  a  deo  coronato  Karolo 
magno  imperatore  ^  anno  imperii  eius  in  dei  nomine  v.°  Seu  domno  nostro 
leone  summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  aposto- 
lorum  principis  sede  anno  x.,  mense  septembris^  indictione  xiiij.  Placuit 
atque  conuenit  Inter  donnum  praepositum  monasterii  sanctae  mariae,  et  pintio- 
lum  filium  cuiusdam  minioli  de  quintiano,  ut  commutassent  Inter  se  casas  cum 
hortis  et  curtibus  uel  terrulis  sudis.  Ibi  prope  ipsam  casam  dedi  ego  donnus 
praepositus  una  per  consensum  et  uoluntatem  domni  benedicti  uiri  uenerabilis 
abbatis  casam  cum  curte  et  horto  et  terrula  suda  tibi  pintiolo,  quae  est  posita  in 


(i)  Nel  Codice  uìi. 


(2)  Nel  Codice  ufi. 


7)1  FARFA 


147 


quìntianoj  quae  nobis  in  monasterio  sanctae  mariae  a  leone  filio  cuiusdam  auperti 
per  donationem  euenit,  et  est  mensurata  tota  in  circuitu  perticarum  Ix,  Et  fines 
eius^  ab  una  parte  uia  publica^  ab  alia  parte  casa  fenguli,  a  tertio  latcre  terra 
sancti  laurentii^  a  quarta  uero  parte  terra  iorduli,  una  cum  lignamine  atque  po- 
miferis  arboribus  et  accessione  sua  in  integrum  dedi  in  commutationis  titulo.  Si- 
militer  ego  suprascriptus  pintiolus  dedi  tibi  praedicto  donno  praeposito  ad  partem 
suprascripti  monasterii  sanctae  mariae  siti  in  acutiano  ubi  domnus  benedictus  abbas 
esse  uidetur,  casam  meam  cum  curte  et  horto  et  terrula  sòda,  quae  est  posila  in 
suprascripto  quintiano  et  est  mensurata  tota  in  circuitu  perticarum  Ix  pedum  xij 
legitimorum,  cuius  finis  est  ab  una  parte  terra  bruningi,  ab  alia  parte  terra  con- 
telmi,  a  tertio  latere  terra  racinaldi  germani  mei,  a  quarta  parte  uinea  mea.  Et 
ipsam  suprascriptam  casam  cum  horto,  tenentem  caput  in  uia  publica,  una  cum 
lignamine  seu  pomiferis  arboribus,  et  aquis,  et  adiacentiis  suis,  et  accessione  sua  in 
integrum  dedi  tibi  in  commutationis  titulo  infra  ipsa  designata  loca,  michi  nichil 
reseruaui.  Sed  quicquid  de  rebus  nostrae  commutationis  facere  uolueritis,  ut 
uerae  proprietatis  domni  in  omnibus  habeatis  potestatem,  et  sine  aliqua  molesta- 
tione  habere  et  possidere  ualeatis  ab  omni  homine  deffensa.  Et  si  causare  prae- 
sumpserimus  aut  defendere  non  potuerimus,  componamus  nostram  commutatio- 
nem  in  duplum  qualiter  dedimus  et  in  quantum  postmodum  meliorata  fuerit  sub 
estimatione.  Quam  uero  cartulam  commutationis  nostrae  pari  tenore  conscriptam 
et  a  testibus  roboratam  nobis  inuicem  tradidimus.  Actum  uiterbio,  mense  et  in- 
dictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  pintioli  commutoris,  qui  hanc  cartulam 
fieri  rogauit.  Signum  «J»  manus  mazonis  gualdimanni  de  uiterbio  uiri  denoti  testis. 
Signum  ^  manus  ragifredi  de  auenula  uiri  denoti  testis.  ^  Ego  rachipertus  pri- 
micerius  me  testem  subscripsi.  <^  Ego  vnualdus  me  testem  subscripsi.  Signum  ^ 
manus  gisiperti  de  uico  flauiano  uiri  deuoti  testis  (i).  Ego  occinius  presbiter  et 
notarius  hanc  cartulam  scripsi,  compleui  et  dedi. 

cxcvj . 

IN  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  nostro  piissimo,  perpetuo,  a  deo  coronato 
Karolo  magno  imperatore,  anno  imperii  eius  ij.°  Seu  domno  nostro  leone  summo 
pontifice  et  uniuersali  papa,  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis 
sede  vi).",  mense  februarii,  indictione  x.  Constat  me  gualfredum  nec  non  et 
agipertum  germanos  seu  et  pertonem  filium  cuiusdam  nustiolae  et  habitatores  uici 
antoniani,  libera  potestate  uendidisse  tibi  donnoni  praeposito  sancti  ualentini,  idest 
totam  portionem  nostram  de  cesabus  nostris  sodisj  quas  habere  uisi  sumus  in  fini- 
bus  uel  territoriis  uiterbensibus,  una  cum  pomiferis  et  repalibus  et  arboribus  suis 
fructuosis  uel  infructuosis  et  accessione  sua  in  integrum.  Et  nobis  uenditoribus  de 
suprascriptis  terris  sudis  nichil  reseruauimus,  sed  tibi  emptori  nostro  in  integrum 
uendidimus.  Vnde  profitemur  nos  uenditores  suscepisse  a  te  emptore  nostro,  idest 
solidos  V  finito  pretio,  sicut  inter  nos  bono  animo  conuenit.  Quatinus  ista  supra- 
scripta uenditio  quam  textus  iste  continet,  in  tua  cuius  supra  emptoris  uel  succes- 
sorum  tuorum  qui  in  ipsa  cella  prò  tempore  fuerint,  sit  potestate  faciendi  et  iudi- 
candi  quicquid  aut  qualiter  uokierint,  liberam  in  omnibus  habeatis  potestatem.  Et 
si  nos  ipsi  uenditores,  aut  aliquis  haeredum  nostrorum,  per  nos  aut  per  a  nobis 
submissam  personam  contra  te  uel  posteros  tuos  de  ista  suprascripta  uenditione 
quam  textus  iste  continet  in  aliquo  molestare  praesumpserimus  et  si  ab  omni  homine 


Documento  179. 

An.  802. 

Gualfredo,  Agiperto 
e  Pertone  fratelli  ven- 
dono a  Donnone  pre- 
posto di  S.  Valentino 
la  loro  porzione  di  al- 
cuni beni  posti  nel 
territorio  di  Viterbo 
pel  prezzo  di  cinque 
soldi. 


(i)  11  Codice  ha  per  tre  volte  ud. 


148 


IL  \E  GESTO 


deffendere  non  potuerimus,  uobis  quibus  infertur  molestia,  componamus  penae  no- 
mine ipsam  suprascriptam  terram  in  duplum  sub  iusta  aestimatione.  Actum  uiter- 
bio.  Signum  ^  ^  ^  manuum  gualfredi,  agiperti  et  pertonis  germanorum  et  uendito- 
rum  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauerunt.  ^  Ego  alticauso  manu  mea.  Signum  ^ 
manus  hildiprandi  testis.  Signum  ^  manus  nordonis  testis.  4j»  Ego  gulfarius  manu 
mea.  Signum  ^  manus  petronis  filii  cuiusdam  fridonis  testis.  ^  Ego  herminfridus 
notarius  huius  cartulae  scriptor  compleui  et  dedi. 


Documento  180. 
An.  806. 


Melilo,  Liiiprando, 
Giovanni  ed  Astolfo 
fratelli  donano  i  loro 
beni,  e  gli  ultimi'  due 
offrono  se  stessi  al  Mo- 
nastero. 


I 


CXCVl]. 

N  NOMINE  PATRis  ET  FILII  ET  spiRiTus  sANCTi.  Ab  incamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccvj.,  Et  auxiliante  domino,  anno  vj."  imperii  Karoli  a  deo  coronati 
magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericordiam  dei 
regis  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius  in  Trancia  deo  propitio  xxxvij. 
et  in  hitalia  xxxiij.  Seu  et  regnante  domno  pipino  filio  eius,  anno  in  dei  nomine  xxv., 
mensis  martii,  die  xiiij.,  per  indictionem  xiiij.  Ego  mellitus  filius  cuiusdam  aliperti, 
sana  mente  et  integro  Consilio  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò 
remedio  animae  meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
sito  in  acutiano,  territorii  sabinensis,  ubi  et  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  prae- 
sens  esse  uidetur,  omnem  portionem  meam  substantiae  quam  habeo  in  giliano. 
Seu  et  in  massa  narnatina.  Et  casam  nostram  intra  ciuitatem.  Seu  terram  suptus 
muros  ciuitatis  reatinae  quam  habuimus  suptus  prata,  et  pratum  nostrum  in  fra- 
ganiano.  In  alia  cartula.  Similiter  et  ego  liuprandus  filius  cuiusdam  aliperti  con- 
cedo in  ipso  suprascripto  sancto  monasterio  omnem  portionem  substantiae  meae 
quam  habeo  in  ipsis  praedictis  locis  et  uocabulis.  Idest  in  giliano  et  in  massa  nar- 
natina. Seu  pratum  in  fraganiano.  Et  casam  intro  ciuitatem  reatinam  cum  terra 
uacua  suptus  muros  ciuitatis.  In  alia  cartula.  Et  nos  iohannes  et  haistolfus  ger- 
mani filii  suprascripti  aliperti,  bona  uoluntate  nostra  offerentes  nos  ipsos  in  eodem 
sancto  coenobio  concedimus  omnem  substantiam  nostram,  quam  habemus  in  ipsis 
suprascriptis  locis,  Idest  in  giliano.  Et  in  narnatina,  Insuper  et  in  cample.  Seu 
casam  nostram  intro  ciuitatem  et  pratum  in  fraganiano  uel  ubicumque  aliquid  pos- 
sideremus.  Casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  eulta  uel  inculta,  omnia 
in  omnibus  nostrarum  substantiarum  in  integrum  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio tradimus  possidenda.  Quatenus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso 
sancto  monasterio  donum  nostrum.  Et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  homine  ali- 
quando  contradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Et  nullo  unquam  tem- 
pore aliquando  nos  liceat  noUe  quod  semel  uoluimus.  Sed  in  perpetuis  temporibus 
stabile  permaneat  in  ipso  sancto  monasterio.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.    Signum       ^  manuum  melliti  et  liuprandi,  atque  iohannis  et 

haistulfi  filiorum  aliperti,  qui  has  cartulas  fieri  rogauerunt.  ^  Ego  scaptolfus  manu 
mea.  «J»  Ego  constantinus  manu  mea.  «J»  Ego  halaricus  manu  mea.  ^  Ego  anse- 
fridus  manu  mea.  ^  Ego  grifo  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor 
harum  trium  cartularum  quas  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  181. 

An.  806. 

Mellito  figlio  di  Ali- 
perto  riceve  dal  Mo- 
nastero in  enfiteusi 
alcuni  beni  per  la  pen- 
sione annua  di  sei  de- 
nari. 


CXCVll]. 

N  NOMINE  PATRIS  ET  FILI!  ET  spiRiTus  SANCTL  Ab  incarnatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccvj.,  et,  auxiliante  domino,  anno  vj.  imperii  Karoli  a  deo  coronati 
magni  et  pacifici  romanum  gubernanfis  imperium,  atque  per  misericordiam  dei 
regis  francorum  et  langobardorum,  anno  regni  eius  in  francia  deo  propitio  xxxvij. 


I 


T>I  FARFA 


149 


Et  in  hltalia  xxxiij.  Seu  et  regnante  domno  pipino  filio  eius  anno  in  dei  nomine  xxv., 
mense  aprilis,  per  indictionem  xiiij.  Ego  mellitus  filius  cuiusdam  aliperti  petii  tibi 
domno  Benedicto  uiro  uenerabili  abbati  monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE  siti  sabinis  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ut  ipsas  res  quae  fuerunt 
cuiusdam  acerisini  et  Zaronis  ad  sanctum  gregorium  in  pitiliano  et  in  manciano  et 
in  luniano,  Vineas,  domos  cultiles,  in  loco  qui  dicitur  pastina  haberemus  ego  et  coniux 
mea  tadiperga  diebus  uitae  nostrae  ad  usum  fructuarium  colendi,  meliorandi  in  no- 
stra potestate.  Nam  non  uendendi,  nec  donandi,  nec  in  alterius  potestatem  per  quod- 
libet  ingenium  subiciendi.  Quas  ita  concessisti  nobis,  in  tali  uidelicet  ratione  ut  omni 
anno  in  missa  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quae  eueni  txviii.  kalendas  septembris, 
persoluamus  uobis,  seu  successoribus  uel  posteris  uestris,  pensionis  nomine  dena- 
rios  vi.  Et  si  de  ipsis  rebus  aliquid  alienare  aut  negligere  uoluerimus,  componamus 
uobis  solidos  mancosos  in  auro  Ixx.  Et  ipsae  res  reuertantur  in  uestram  potestatem. 
Et  si  omnia  suprascripta  obseruauerimus,  diebus  uitae  nostrae  in  nostra  habeamus 
potestate  usufruendi.  Et  post  nostrum  discessum  omnia  suprascripta,  absque  con- 
tradictione  seu  expectata  traditione,  habeatis  potestatem  recipiendi.  Actum  in  reate, 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  4jf  manus  melliti,  qui  hanc  cartulam  fieri 
rogauit.  Ego  giliodorus  manu  mea.  ^  Ego  ursus  manu  mea.  «J»  Ego  guar- 
fardus  manu  mea.  4j»  Ego  gaiderisius  manu  mea.  ^  opteramus  notarius  post  omnes 
compleui  et  dedi. 


CXCVlll] . 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLH  ET  spiRiTUs  SANCTi.  Ab  incamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccvj.,  et,  auxiliante  domino,  anno  imperii  vj.°  domni  Karoli  a  deo 
coronati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regnantis  in  francia  deo  propitio  anno  xxxvii.,  et  in  hitalia  xxxiii.  Seu 
et  regni  domni  pipini  filli,  anno  in  dei  nomine  xxv.,  mensis  aprilis,  die  j.,  per  indictio- 
nem xiiij.  Ego  racoruda  filia  cuiusdam  ainardi  una  cum  uiro  meo  liutprando,  sana 
mente  et  integro  Consilio,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente  nisi  bona  et  spon- 
tanea nostra  uoluntate,  donamus  atque  concedimus  in  aeterna  traditione  prò  re- 
medio animae  nostrae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
sito  in  acutiano  territorii  sabinensis,  ubi  et  uir  uenerabilis  domnus  benedictus  abbas 
praesens  esse  uidetur,  omnem  nostram  substantiam  quam  habemus  in  bagiano,  quae 
nobis  a  fratribus  in  dotem  uenit,  casas,  uineas,  terras,  prata,  arbores,  poma,  cultum 
uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus  quanta  ibidem  michi  a  fratribus  meis  uenit  in 
integrum,  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidenda.  Seu  et  in 
eciculis  loco  qui  dicitur  galianus,  casas,  domus  cultiles,  cum  uineis  et  terris,  siluis, 
cultis  uel  incultis,  et  omnia  in  omnibus,  quanta  ibidem  habemus  in  gallano,  domos 
cultiles  et  colonaticas.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco 
donum  nostrum,  et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  homine  aliquando  contradicatur, 
sed  omni  tempore  stabile  permaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  et  pio  loco.  Et 
a  nullo  unquam  tempore  liceat  nobis  noUe  quod  semel  uolurnus,  sed  in  perpetuis 
temporibus  stabile  permaneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
Signum  ^  manus  racorudae  et  liutprandi  uiri  eius  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauerunt. 
^  Ego  giliodorus  manu  mea.  <^  Ego  ursus  manu  mea.  ^  Ego  guarifardus  manu 
mea.  1^  Ego  gaiderisius  manu  mea.  «J»  Ego  opteramus  notarius  post  omnes  com- 
pleui et  dedi. 


DOCUMENIO  182. 

An.  806. 

I  coniugi  Racoruda 
e  Liutprando  donano 
al  Monastero  i  loro  beni 
posti  nei  luoghi  detti 
Bagiano  e  Galiano. 


38 


IL  \EGESTO 


ce. 


Documento  183. 

An.  80G. 

Giudicato  di  Romano 
Duca  in  una  causa  tra 
il  Monastero  e  i  tutori 
del  fanciullo  Leone  per 
l'eredità  del  padre  di 
lui  Ragefredo. 


I 


N  NOMINE  DOMINI.  Dum  ucnìsset  domnus  romanus  gloriosus  dux  situm  castrum 
uiterbii  singulas  audiendum  uel  deliberandum  causas,  et  adesset  cum  eo  bru- 
ningus  sculdahis,  rodipertus  sculdais,  rasimundus,  toto,  carolus  de  balneo  re- 
gis,  gregorius,  autepertus,  locerius,  ciamarus,  seu  hermulus  hiso  germani,  adel- 
pertus,  hildeprandus,  hildepertus,  nonnus,  gualarius,  hermenfridus  seu  alii  plures, 
sic  caeperunt  in  eorum  presentia  altercari.  Idest  donnus  praepositus  una  cum  ragi- 
fredo  filio  arnenfredi,  aduersus  leonem  una  cum  altecauso  sculdahis  et  nordo  ger- 
manis,  tutoribus  ipsius  leonis  filli  cuiusdam  ragefredl,  Dicentes  Ipse  donnus  et  ra- 
gifredus,  qui  causam  aecclesiae  uel  monasterii  sanctae  mariae  de  sabinis  ubi  co- 
gnominatur  acutianus  peragebant:  Nos  debemus  habere  res  cuiusdam  ragefredi  ad 
partem  suprascriptae  aecclesiae  sanctae  mariae,  eo  quod  ille  benemorius  ragefredus  per 
scripti  iudicatum  tradidit  uel  concessit  prò  anima  sua  omnes  res  suas  ad  ipsum  ue- 
nerabile;n  locum.  Responderunt  ipsi  tutores  eiusdem  infantisi  nobis  dedisti  guadiam 
ipsa  scripta  adducere,  ita  et  estende  nobis.  Tunc  ostenderunt  iudicatum  ubi  emi- 
serat  omnes  res  suas  in  ipso  sancto  monasterio,  mobile  uel  immobile,  et  posuerat 
ibi  casellam  unam  cum  terrula  et  uinea,  quantum  alepertus  cum  germanis  suis  li- 
bertinis  nostris  ad  suam  habuerunt  manum.  Post  haec  responderunt  dicentes  alter- 
causus  et  nordo  a  parte  infantis  ipsius  leonis  :  Aliud  iudicatum  fecit,  ipsum  addu- 
cile, tunc  postea  habemus  quid  dicamus  et  ad  nostrum  iudicatum  dicemus.  Ille 
fecit  de  suis  rebus  omnibus,  sed  istum  infantulum  filium  suum  non  potuit  exhae- 
redare.  Ad  haec  responderunt  donno  et  ragefredus  :  Nos  non  quaerimus  eum  exhe- 
redare,  eo  quod  suas  res  ad  ipsum  infantulum  pertinentes  nec  nobis  dedit  nec  con- 
tendimus,  nisi  suas  dedit  in  integrum  sicut  in  hoc  scripto  legitur.  Dixerunt  altecasus 
et  nordo:  lUud  aliud  iudicatum  ueniat  ante.  Tunc  et  illud  aliud  iudicatum  quod 
ante  emiserat  relegi  fecerunt,  ubi  legebatur  quod  res  suas  immobiles  in  integrum 
donasset  ad  suprascriptum  monasterium,  quantum  a  filiis  suis  habere  uidebatur,  et 
mobilia  reseruasset  in  sua  potestate.  Seruos  uel  ancillas,  aldios  uel  aldias  ad  liberos 
dimittendum.  Et  de  mobilibus  prò  anima  sua  dandum  in  sua  reseruauerat  potestate. 
Dum  relectum  fuisset,  ita  dixerunt  altecausus  et  nordo:  Istum  iudicatum  uolumus 
permanere  sicut  legitur,  quia  mobilia  non  dedit,  nec  seruos  uel  ancillas,  aldios  uel 
aldias  liberos  fecit  nec  dimisit,  sed  debent  esse  istius  infantis  filli  sui.  Ita  respon- 
derunt donno  et  ragifredus  :  Dum  ipse  ragefredus  fecisset  istud  iudicatum  et  relectum 
fuisset  ab  ipso  abbate  nostro  uel  a  sancta  congregatione  monachorum,  sic  ad  eum 
dixerunt  ut  confirmationem  de  suis  rebus  meliorem  faceret  prò  anima  sua  in  ipso 
sancto  monasterio,  ut  securius  et  uiriliter  prò  anima  sua  deum  ex  toto  corde  pre- 
carentur.  Ita  ille  magnum  responsum  eis  dedit:  Certe  quanto  plus  melius  facere 
possum,  ita  ex  toto  corde  facio.  Et  sic  postea  rogauit  facere  istud  iudicatum  de 
omnibus  rebus  suis,  et  mobilia  et  immobilia  essent  uel  deuenirent  prò  anima  sua  in 
ipso  sancto  ac  uenerabile  monasterio.  Tunc  ipse  dux  praecepit  ad  omnes  iudices 
hanc  causam  iudicare  per  legem.  Sic  nos,  qui  supra  iudices,  dum  ipsa  indicata 
relegi  audissemus,  ut  sicut  ipse  ragefredus  donauerat  uel  concesserat  omnes  suas  res 
mobiles  uel  immobiles;  et  sicut  sua  ordinatio  uel  donatio  facta  erat  ad  ipsum  mo- 
nasterium cum  ipso  leone  filio  ipsius  ragefredi  diuiderent  et  ut  ille  haberet  res  suas 
et  ipsum  monasterium  haberet  res  ipsius  ragefredi.  Ita  Inter  eos  iudicauimus  et 
guadiam  dare  fecimus,  ut  res  ipsas  omnes  diuiderent  per  medietatem  secundum 
suum  iudicatum,  et  semper  haberet  ipsum  sanctum  monasterium  eiusque  defensores 
sicuti  cdicti  paginam  capitulationum  domni  haistulphi  regis  continet.  Vt  si  quis  lan- 
gobardus  in  sanitate  uel  in  egritudine  per  cartulares  suos  ordinauerit  et  dixerit  eas 


7)1  FARFA 


habere  loca  uenerabilia,  sic  permanerent.  Et  nos  sic  iudicauimus,  ut  sicut  per  car- 
tulam  fecerat,  sic  haberet  ipsum  monasterium.  Et  diuiderent  res  ipsas  mobilcs  et 
immobiles  per  medietatem,  et  quae  faerunt  ragefredi,  habcret  ipsum  monasterium.  Et 
medietatem  mobilium  et  immobilium  quae  fuerunt  partis  filii,  haberet  ipse  filius  eius. 
Et  qualiter  haec  iudicauimus,  uitalem  notarium  scribere  admonuimus,  ut  omni 
teiTjpore  in  eadem  deliberatione  debeant  permanere.  Actum  temporibus  Karoli  domni 
nostri  piissimi  perpetui  augusti,  a  deo  coronati,  magni  imperatoris,  anno,  deo  pro- 
pitio  imperii,  eius  vj.,  atque  domni  nostri  leonis  summi  pontificis  et  uniuersalis  papae 
in  sacratissima  sede  beati  petri  apostoli,  anno  xj.  in  mense  mali,  per  indictionem  xiiij. 
Signum  manus  bruningi  sculdahis  qui  interfui  et  iudicium  dedi.  Signum  ^  ra- 
chimundi  qui  interfui  et  iudicium  dedi.  Signum  <J»  totoni  qui  interfiii  et  iudicaui. 
Signum  ^  ciamari  qui  interfui.  4^  Ego  rudepertus  sculdahis  interfui.  4j»  Ego 
autipertus  locipositus  interfui.  ^  Ego  gregorius  interfui.  Ego  Karolus  interfui  et 
iudicaui.  Scripsi  ego  uitalis  notarius  hoc  iudicatum  per  admonitionem  suprascripto- 
rum  iudicum  et  post  roborationem  omnium  compleui  et  dedi. 


CCl. 


IN  DEI  NOMINE.  Notitia  ìudicatì.  Dum  per  iussìonem  domnorum  nostrorum 
Karoli  imperatoris  uel  domni  regis  pipini  perexissemus  nos  ardemannus  et  gai- 
dualdus  missi  domnorum  nostrorum  hic  in  ciuitatem  reatinam,  et  residentibus  nobis 
in  casa  leonis  sculdahis,  una  cum  hisemundo  aepiscopo  sanctae  reatinae  aeccle- 
siae,  et  Untone  gastaldio,  leone  et  teudiperto  sculdahis,  scaptolfo  et  spentone,  statio 
et  totone  germanis,  et  leutherio  seu  audolfo,  mango  de  balba  et  aliis  plurimis  iudi- 
cibus,  ad  singulorum  hominum  decidendam  uel  deliberandam  intentionem.  Ibique 
uenerunt  in  nostra  praesentia  guelantus  monachus  monasterii  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE  territori!  sabinensis,  una  cum  scaptolfo  aduocato  ipsius  monasterii,  alterca- 
tionem  habentes  cum  gaidone  presbitero  et  opteramo  notarlo,  atque  hilderico  ger- 
manis, filiis  cuiusdam  magnolfi,  de  substantia  cuiusdam  palumbi  barbani  eorum.  Et 
dicebat  iam  dictus  scaptolfus  aduocatus:  Quia  palumbus  barbanus  uester  tradidit 
omnem  substantiam  suam  in  manibus  guelanti  et  fratelli  monachorum.  prò  anima 
sua  in  monasterio  sanctae  mariae,  et  uos  in  ipsam  substantiam  contra  legem  in- 
troistis,  nosque  exinde  disuestistis.  Ad  haec  respondebat  gaido  presbiter  et  opteramus 
seu  hildericus:  Absit  ut  ipse  palumbus  suam  substantiam  uobis  dedisset,  aut  tra- 
didisset.  Et  replicabat  ipse  scaptolfus  aduocatus:  Sic  possumus  consignare,  quo- 
modo  idem  palumbus  barbanus  uester  tradidit  omnem  substantiam  suam,  et  mo- 
bilia in  manibus  guelanti  et  fratelli  monachorum  prò  anima  sua  in  suprascripto 
monasterio  sanctae  mariae.  Et  ecce  testimonia  in  praesentia  Idest  constantinus , 
probatus  et  guadipertus  qui  a  iudicibus  interrogati,  qualiter  exinde  scirent.  Uno 
ore  ipsum  testimonium  dixerunt:  Ibi  fuimus  et  uidimus  ipsum  palumbum  tradere 
ipsam  casam  suam  intro  ciuitatem  cum  omni  mobile  et  substantia  sua  in  manibus 
guelanti  et  fratelli  monachorum  prò  anima  sua  et  in  monasterio  sanctae  mariae  ter- 
ritorii  sabinensis.  Sic  ipsi  iudices  fecerunt  iurare  in  sua  praesentia  constantinum 
et  gudipertum  et  probatum,  et  dixerunt:  quia  qualiter  testimonium  reddidimus,  sic 
est  uerum.  Et  ipsi  suprascripti  germani  donauerunt  ipsum  sacramentum  scaptolfo 
aduocato  et  prò  ipso  sacramento  receperunt  ab  ipso  launa  macioni  parium  unum. 
Et  sic  nos  qui  supra  iudices  et  auditores  ipsa  hora  fecimus  de  ipsa  substantia  et 
mobilibus  reinuestire  ipsum  scaptolfum  aduocatum  uel  guelantum  monachum,  ut 
amodo  et  semper  in  ea  deliberatione  permaneat,  et  ipse  gaido  presbiter  et  opteramus 
et  hildericus  sibi  de  hac  causa  quiescerent.    Et  finitura  est  Inter  eos.    Quam  uero 


Documento  i84. 

An.  807. 

Giudicato  di  Ardc- 
manno  e  Gaidnaldo 
messi  regi  in  una  causa 
tra  il  Monastero  e  i 
fratelli  Gaidone,  Opte- 
ramo e  llderico  per  i 
beni  di  Palombo  loro 
zio. 


IL  \EGESTO 


notitiam  ìudicati  ex  dictato  suprascripti  ardemanni  et  gaidualdi  missorum  domni  regis 
scripsi  ego  hisimundus  notarius  in  xxij.  die  mensis  februarii,  per  indictionem  xv. 
Signum  ^  manus  ardemanni  missi  domni  regis,  qui  hic  signum  sanctae  fecit. 
^  Ego  gaidoald  his  actis  interfuj.  4^  Ego  teudipertus  sculdahis  his  actis  interfui. 
^  Ego  spento  his  actis  interfui.    ^  Ego  statius  his  actis  interfuj. 


cell. 


Documento  185. 

An.  807. 

Omulo  figlio  di  Cau- 
siperto  vende  al  Mo- 
nastero un'oncia  e 
mezza  d'una  sua  terra 
posta  nel  casale  Sere- 
pito,  pel  prezzo  di  venti 
soldi  d'argento. 


I 


N  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  nostro  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coronato 
Karolo  magno  imperatore,  anno  imperii  eius  in  dei  nomine  vij.  Seu  dom.no 
nostro  leone  summo  pontifice  et  uniuersali  papa,  in  sacratissima  beati  petri  apo- 
stolorum  principis  sede  anno  xij.,  mense  aprilis,  indictione  xv.  Constat  me 
homulum  filium  cuiusdam  causiperti,  qui  sum  habitator  ciuitatis  tuscanensis,  uirum 
honestum  (i)  uenditorem,  libera  potestate  uendidisse  tibi  domno  benedicto  uiro  ue- 
nerabili  abbati  monasterii  sanctae  mariae  siti  in  acutiano,  territorii  sabinensis,  hoc 
est  terram  iuris  mei  unciam  unam  et  mediam,  in  casale  qui  uocatur  serepitus,  qui 
reiacere  uidetur  ad  finem  casalis  ueroniani.  Et  de  alio  latere  casalis  mortianelli, 
tertia  uero  pars  casalis  qui  dicitur  agella.  Et  quarta  pars  tenet  caput  in  uia  pu- 
blica  quae  descendit  ad  minionem,  una  cum  cetinis  seu  arboribus  fructuosis  et  in- 
fructuosis,  atque  pascuis  suis  et  accessione  sua  in  integrum,  cum  aquis  et  adiacentiis 
suis.  Vnde  profiteor  me,  qui  supra,  uenditorem  recepisse  a  te  emptore  m^eo  prò 
ipsa  uncia  et  media  pretium  argenti  solidorum  xx  finito  pretio,  sicut  inter  nos  bono 
animo  conuenit.  Quatinus  ab  hac  die  in  tua  et  posterorum  tuorum  maneat  po- 
testate fruendi  et  defensandi,  qualiter  uolueritis,  liberam  exinde  habentes  in  omnibus 
potestatem.  Et  si  ego  ipse  uenditor,  aut  aliquis  de  meis  haeredibus  et  prohaere- 
dibus,  per  nos  aut  per  a  nobis  submissam  personam,  te  suprascriptum  emptorem, 
uel  posteros,  successoresque  tuos  de  iam  dieta  uenditione,  quam  textus  iste  loquitur 
in  aliquo  molestare  uel  contra  agere  aut  causare  presumpserimus,  et  a  quocumque 
homine  defendere  non  potuerimus,  componamus  uobis,  quibus  exinde  infertur  mo- 
lestia, paenae  nomine  ipsam  suprascriptam  unciam  et  mediam  in  duplum  et  in  quan- 
tum apud  uos  meliorata  fuerit  sub  aestimatione.  Quam  uenditionis  meae  cartulam, 
occinium  presbiterum  et  notarium  scribere  rogaui  et  testes  a  me  rogatos  optuH  ro- 
borandam.  Actum  ad  casalem  in  curte  suprascripti  monasterii,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Signum  ^  manus  homuli  uenditoris  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit. 
Signum  ^  manus  picconis  de  prato  albiani  testis.  Signum  ijt  manus  prandonis  de 
bruenula.  Signum  ^  manus  lamperti  filli  cuiusdam  grunonis  testis.  Signum  ^ 
manus  cellae  germani  suprascripti  lamperti  testis.  ^  Ego  rico  manu  mea.  Si- 
gnum ^  manus  aldonis  de  prato  albiani  testis.  ^  Ego  occinius  presbiter  et  no- 
tarius post  omnes  compleui  et  dedi. 


CCll). 


Documento  186. 

An.  8oli. 

Rodoperto  figlio  di 
Alarico  dona  al  Mona- 
stero la  metà  del  gualdo 
c  della  Corte  di  b.  Ste- 
fano, e  l'intiera  chiesa 
di  S,  Stefano. 


I 

ad 
die 


N  DEI  NOMINE.  Notitia  breuis,  ante  quorum  presentiam  tradidit  et  inuestiuit  a 
praesenti  die  rodopertus  filius  cuiusdam  halarici  prò  redemptione  animae  suae 
domnum  benedictum  abbatem  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  siti  in  acu- 
tiano, territorii  sabinensis,  omnem  medietatem  de  gualdo  et  curte  quam  habuit 
sanctum  stephanum,  et  tradidit  ei  ipsam  aecclesiam  sancti  stephani  a  praesenti 
cura  dote,  quantum  ad  ipsam  aecclesiam  per  singula  loca  uel  uocabula  pertinet. 


(i)  Nel  Codice  uh. 


VI  FARFA 


Casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  ripas,  salicta,  arbores  et  poma,  cultum 
uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  et  quicquid  ad  ipsam  medietatem  de  ipso  gualdo 
uel  curte  et  aecciesia  sancti  stephani  cum  omni  dote  qui  ad  ipsam  aecclesiam  per- 
tinet,  ut  diximus,  in  integrum  a  praesenti  die  tradidit  in  manus  domni  benedicti 
abbatis,  et  tradidit  ei  illam  clauem  de  praenominata  aecciesia  sancti  stephani.  Et 
ipse  abbas  a  praesenti  bora  cum  monachis  suis  intrauit  in  ipsam  aecclesiam,  et  in 
omnes  suprascriptas  res,  ut  per  eius  ordinationem  in  ipso  sancto  monasterio  per- 
manerent.  Et  facta  sunt  haec  omnia  suprascripta  in  praesentia  testium,  hoc  est: 
Scaptolfi,  halarici,  contefridi,  formosi  germanorum,  goderisini  de  caneria,  et  rimonis, 
scamarae  filii  guillonis,  gaitari  et  mancie  de  caneria.  Hoc  breue  traditionis  ego  hi- 
simundus  notarius  scripsi  xiiij.  die  mensis  ianuarii,  indictione  j.  Imperante  domno 
Karolo  serenissimo  augusto,  anno  viij.  Et  anno  regni  eius  deo  propitio  xxxviij.  in 
francia,  et  in  hitalia  xxxvj.  Seu  et  regnante  domno  pipino  filio  eius  rege  gentis  lan- 
gobardorum,  anno  regni  eius  deo  propitio  xxviij.  <J»  Ego  scaptolfus  in  hac  tradi- 
tione  interfui.  ^  Ego  halaricus  bis  actis  interfui,  Ego  goderisi  interfui.  4$»  Ego 
rimo  his  actis  interfui. 


ceni). 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FILII  ET  spiRiTus  SANCTI.  Ab  incamationc  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviij.,  et  Karoli  a  deo  coronati  magni  et  pacifici  romanum  gu- 
bernantis  imperium,  anno  viij.,  atque  per  misericordiam  dei  regnantis  in  fran- 
cia, anno  xxxviij.,  et  in  hitalia  xxxvj.  Seu  et  regnante  domno  pipino  filio  eius, 
anno  regni  langobardorum  deo  propitio  xxviij.,  Mense  ianuarii,  die  viij.,  per  indictio- 
nem  j.  Ego  rodoricus  filius  cuiusdam  halarici  profiteor  quia  antea  prò  redemptione 
animae  meae  donaui  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
sito  in  acutiano,  territorii  sabinensis,  ubi  et  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  praeesse 
uidetur.  Idest  aecclesiam  sancti  stephani  cum  omni  dote  sua  quae  ad  ipsam  aec- 
clesiam pertinet,  in  integrum  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  suprascripto  monasterio 
tradimus  possidendam.  Simul  et  in  ipso  sancto  monasterio  donauimus  a  die  praesenti 
medietatem  de  curte  seu  gualdo  ibidem  ad  sanctum  stephanum,  cum  omnibus  quae 
ad  ipsam  medietatem  pertinet  in  integrum,  ut  diximus  a  die  praesenti  in  ipso  sancto 
monasterio  iam  antea  tradidimus  et  per  scriptum  firmauimus.  Modo  quidem  ego 
qui  supra  rodoricus,  nemine  me  cogente  ncque  uim  faciente  nisi  bona  et  spontanea 
uoluntate  mea,  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  redemptione 
animae  nostrae  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  suprascripto  monasterio  tradimus  pos- 
sidendam, casas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  ripas,  salicta,  cultum  et  incultum, 
omnia  et  in  omnibus,  quantum  ad  ipsam  aliam  medietatem  de  ipso  gualdo  uel  curte 
pertinet  in  integrum  tradimus  possidendam.  Excepto  illam  siluam  ad  illum  caera- 
sium,  quam  massolo  cuiusdam  frauperti  reseruauimus  in  eius  potestate.  In  alia  car- 
TULA.  Et  medietatem  de  gualdo  nostro,  quem  habemus  ad  sanctum  stephanum,  qui 
est  prope  gualdum  uestrum  de  tanciis  et  prope  gualdum  de  aepiscopio  sanctae  rea- 
tinae  aecclesiae,  et  ipse  gualdus  nuncupatur  ad  sanctum  pancratium.  Et  de  alio  la- 
tere  tenent  helina  et  rodiperga  ancillae  dei.  Omnia  in  integrum  a  praesenti  die  in 
ipso  sancto  caenobio  tradimus  possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile 
sit  donum  nostrum  in  ipso  suprascripto  monasterio,  et  neque  a  nobis,  ncque  ab  ullo 
haerede  posteroque  nostro,  neque  ab  ullo  homine  aliquando  contradicatur  nostra 


Documento  187. 

An.  808  (i). 

Rodorico  figlio  di  A- 
larico  dona  al  Mona- 
stero l'allra  metà  de'! 
gualdo  e  della  corte  di 
S.  Stefano. 


(i)  Il  Rodoperto  del  Documento  antecedente  e  il  Ro- 
dorico di  questo,  sembra  che  siano  una  persona  stessa. 


L'errore  di  scrittura  è  facilmente  spiegabile  per  la  somi- 
glianza della  prima  parte  dei  due  nomi. 

39 


IL  \E  GESTO 


donatio  uel  traditio,  sed  omni  tempore  stabilis  permaneat  in  ipso  sancto  suprascripto 
monasterio,  et  nullo  unquam  tempore  liceat  michi  nolle  quod  semel  uolui,  sed  in- 
uiolabiliter  me  obseruare  promitto.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta. 
Signum  ^  manus  rodorici  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  fraupertus  manu 
mea.  ^  Ego  halaricus  manu  mea.  ^  Ego  escamara  manu  mea.  Ego  rimo 
manu  mea.  ^  Ego  cuntefredus  manu  mea.  «J»  Ego  scaptolfus  manu  mea.  ^  Ego 
hisimundus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  omnium  testium  roborationem  com- 
pleui  et  dedi. 


CCV. 


Documento  i88. 

An.  808. 

.  Frauperto  figlio  di 
Agiperto  dona  al  Mo- 
nastero una  selva  si- 
tuata a  Santo  Stefano. 


I 


N  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  iucamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviij.  Et  auxiliante  domino  anno  viij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  miserciordiam 
dei  regnanfis  in  francia  anno  deo  propitio  xxxviiij.,  et  in  hitalia  xxxvi.  Seu  et 
regnante  domno  nostro  pipino  filio  eius  rege  gentis  langobardorum,  anno  deo  pro- 
pitio in  dei  nomine  xxviij.,  Mense  martii,  die  xxx.,  per  indictionem  ij.  Ego  frau- 
pertus filius  cuiusdam  agiperti  sana  mente  et  integro  Consilio,  nemine  me  cogente 
neque  uim  faciente  nisi  bona  et  spontanea  mea  uoluntate,  dono  trado  atque  con- 
cedo in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae  in  monasterio  sanctae  dei  ge- 
nitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis,  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  et 
uir  uenerabilis  benedictus  abbas  praesens  esse  uidetur,  siluam  nostram  quam  habe- 
mus  ad  sanctum  stephanum  in  loco  qui  uocitatur  ad  illum  caerasum.  Ipsam  ter- 
ram.  Ab  uno  latere  terra  helinae  ancillae  dei,  et  ab  alio  latere  terram  maxioli.  Et 
unum  caput  ueniens  in  fossatum  de  numisiano.  Et  aliud  caput  ueniens  in  terram 
ipsius  helinae  ancillae  dei.  Ipsam  siluam  cum  pomis  et  arboribus,  pascuis,  ripis  et 
omnia  in  omnibus  et  quanto  in  suprascripto  loco  habemus,  in  integrum  a  die  prae- 
senti  in  suprascripto  monasterio  tradimus  possidendam.  Quatinus  ab  hac  die  firmum 
et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco  donum  nostrum.  Et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo 
homine  aliquando  contradicatur,  sed  omni  in  tempore  stabile  permaneat.  Et  nullo 
unquam  tempore  liceat  michi  nolle  quod  semel  uolui.  Sed  in  perpetuis  temporibus 
stabile  permaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  et  pio  loco.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  Ego  fraupertus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea. 
^  Ego  fratellus  manu  mea.  ^  Ego  acerisius  manu  mea.  ^  Ego  hildericus  manu 
mea.  ^  Ego  maurus  manu  mea.  if^  Ego  gundipertus  manu  mea.  ^  Ego  opte- 
ramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  omnium  testium  compleui  et  dedi. 


Documento  189. 

An.  808. 

Massiolo  figlio  di  Cal- 
vulo  domanda  in  con- 
cessione al  Monastero 
ed  ottiene  per  sè  e  pei 
suoi  figli  Lamperto  ed 
Anseramo  l'usufrutto 
di  una  sostanza  già  da 
lui  stesso  donata,  u  si 
obbliga  al  pagamento 
di  tre  denari  annui. 


CCV]. 

IN  NOMINE  PATRIS  ET  FiLii  ET  spiRiTUs  SANCTi.  Ab  incamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviij.  Et  auxiliante  domino  anno  viij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regni  in  francia  deo  propitio  xxxviiij.,  et  in  hitalia  xxxvj.  Seu  et  re- 
gnante domno  nostro  pipino  filio  eius  rege  langobardorum,  anno  in  dei  nomine  xxviij., 
Mense  iunii,  die  xviij.,  per  indictionem  ij.  Ego  massiolus  filius  cuiusdam  caluuli,  de 
propria  substantia  mea  cartulam  a  die  praesenti  emisi  in  monasterio  sanctae  dei  ge- 
nitricis  MARIAE  sito  sabinis  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  et  uir  uenerabilis  be- 
nedictus abbas  praesens  esse  uidetur,  et  sicuti  mos  est  a  die  praesenti  confirmaui 
et  tradidi  ipsas  res  quas  michi  bonae  memoriae  rodoricus  ad  sanctum  stephanum 
dedit  et  per  cartulam  confirmauit.    Et  nunc  quidem  habeo  petitionem  meani  ad  te 


T)I  FARFA 


domnum  benedictum  abbatem  et  ad  tuos  monachos,  ut  ipsam  substantiam  supra- 
scriptam  per  concessionem  beneficii  uestri,  diebus  uitae  mèae  et  lamperti  et  anse- 
rami  filiorum  meorum  haberem,  usu  fruendi,  Iaborandi,  colendi,  cuitandi,  et  melio- 
randi.  Nam  nec  uendendi,  nec  donandi,  neque  negligendi,  neque  per  quodlibct 
ingeniiim  in  alios  homines  transmittendi.  Et  hoc  concessistis  nobis  in  ea  ratione,  ut 
omni  anno,  ad  missas  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quae  euenit  xviii.  kalendas  septem- 
bris,  persoluamus  uobis  seu  successoribus  uestris  pensionis  nomine  denarios  iii.,  et 
ipsas  res  in  nostra  habeamus  potestate  diebus  uitae  nostrae  tantum  usu  fruendi.  Et 
si  de  ipsa  suprascripta  substantia  causationem  per  nos,  aut  per  submissam  a  nobis 
personam,  aut  per  cuiuslibet  argumenti  ingenium,  contra  te  benedictum  abbatem,  aut 
contra  tuos  successores  opponere  uoluerimus,  uel  ipsas  suprascriptas  resede  pote- 
state monasterii  sanctae  mariae  subtrahere  uoluerimus,  componamus  uobis  uel  suc- 
cessoribus uestris  auri  solidos  mancosos  quinquaginta.  Actum  in  reate,  mense  et 
indictione  suprascripta.  Signum  «Jf  manus  massioli  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit. 
<J»  Ego  gudipertus  manu  mea.  «J»  Ego  picco  manu  mea.  Ego  halaricus  manu 
mea.  Ego  taciprandus  manu  mea.  Ego  iohannes  manu  mea.  ^  Ego  opte- 
ramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  omnium  testium  compleui  et  dedi. 


CCVlj. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.    Imperante  domno  nostro  piissimo  et  a      documento  190. 
deo  coronato  Karolo  magno  imperatore,  anno  imperii  eius  deo  propitio  viij.  Seu 

domno  nostro  leone  summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  orYo^lSc  al^Mona''- 

^  •        •      •    •  ^  I  j        •••  •!•       •    j'  •  A.  j.  stero  il  fondo  Casale  o 

petri  prmcipis  apostolorum  sede  xii).,  mense  apriiis,  indictione  j.    Constai  me  casalina. 

ursipertum  filium  cuiusdam  ursi  habitatorem  in  uico  amena,  territorii  tuscanensis, 
libera  potestate  uendidisse  tibi  domno  benedicto  uiro.  uenerabili  abbati  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  mariae,  siti  in  territorio  sabinensi,  loco  ubi  dicitur  acutianus, 
hoc  est  omnes  meas  rationes  in  fundo  casale,  quod  est  casalinam  infra  territorium 
tuscanensem,  una  cum  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis  aquis  aquarumque  de- 
cursibus.  Simul  et  aecclesiam  sancti  petri  quae  sita  est  infra  ipsum  casalem  cum 
omni  aedificio,  tam  uineis,  territoriis,  campis,  pratis,  pascuis,  quibusque  locis,  omnia 
et  in  omnibus,  ut  dixi,  quantum  michi  qui  supra  ursiperto  ad  manus  meas  est  de- 
uolutum,  tibi  domno  benedicto  abbati  in  integrum  uenundedi  et  nichil  in  ipsa  ca- 
salina michi  reseruaui,  sed  uobis  uendidi  in  integrum.  Vnde  profiteor  me  quem 
supra  uenditorem  recepisse  a  uobis  prò  suprascriptis  casalibus,  idest  solidos  xxx  pre- 
tium  placitum  et  diffinitum,  sicuti  inter  nos  bono  animo  conuenit,  ut  ab  hac  die  res 
superius  nominatae  in  tua,  qui  supra  domne  benedicte  abbas,  uel  posterorum  tuorum 
et  successorum  permaneat  potestate  faciendi  et  iudicandi  quicquid  uel  qualiter  uo- 
lueritis,  liberam  exinde  in  omnibus  habentes  potestatem  et  a  me  plenissimam  lar- 
gitatem.  Et  si  ego  ipse  uenditor,  aut  aliquis  de  mei  haeredibus  et  prohaeredibus, 
uos  uel  successores  uestros  qui  in  praefato  monasterio  sanctae  mariae  prò  tempore 
fuerint,  de  iam  dieta  uenditione  quam  textus  iste  continet  in  aliquo  molestare  aut 
causare  praesumpserimus ,  uel  si  ab  omni  homine  minime  defendere  potuerimus, 
tunc  componamus  uobis  quibus  exinde  infertur  molestia,  paenae  nomine  ipsas  su- 
prascriptas res  in  duplum,  uel  in  quantum  amodo  melioratae  fuerint  iuxta  aestima- 
tionem.  Actum  in  uico  amena.  Signum  ^  manus  ursipertj  uenditoris  qui  hanc 
cartulam  uenditionis  fieri  rogauit.  Signum  «J»  manus  asterij  de  suprascripto  uico 
testis.  Signum  ^  manus  occini  filli  cuiusdam  adelperti  testis.  Ego  hermiteus  manu 
mea.  4^  Ego  christianus  manu  mea.  Signum  4j»  manus  suabini  testis.  ^  Ego  gul- 
finus  notarius  hanc  cartulam  scripsi,  compleui  et  dedi. 


1^6 


IL  \E  GESTO 


Documento  191. 

An.  808. 

Teodoaldo  figlio  di 
Teodorico  cede  al  Mo- 
nastero alcuni  terreni 
in  Viterbo  e  di  un  altro 
terreno. 


I 


CCVllJ. 

N  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  nostro  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coro- 
nato Karolo  magno  imperatore,  anno  imperii  eius  viij.  Seu  et  domno  leone 
summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  prin- 
cipis  sede  xiij.  mense  februarij,  indictione  j.  Reuerendarum  legum  sanxit  aucto- 
ritas,  commutationes,  uenditiones,  caeter aeque  res  seu  contractus  pari  firmitate  subsi- 
stere.  Cum  igitur  inter  bonas  honestasque  personas  sola  commutatio  possit  placitis 
diffinitionibus  permanere,  at  tamen  necesse  est  de  ea  quae  sollemniter  statuitur,  ut 
praesentis  documenti  testimonio  roboretur,  ut  nulla  deinceps  inter  ipsos  possit  eue- 
nire  causatio,  iccirco  dat  atque  tradit  teudualdus  filius  cuiusdam  teuderici  habitator 
uici  antoniani,  commutationis  nomine,  domno  benedicto  viro  venerabili  abbati  mo- 
nasterii  sanctae  mariae  siti  in  acutiano,  territorii  sabinensis,  uineam  suam  quam  ha- 
bere  uisus  est  in  castellione,  quae  est  per  mensuram  tota  in  circuitu  perticarum  xxxi 
ad  legitimam  perticam  pedum  xij:  cuius  est  finis,  ab  una  parte  uinea  sanctae  mariae, 
ab  alia  parte  terrula  mauroaldi,  a  tertia  parte  terrula  filiorum  cuiusdam  ottonis,  a 
quarta  parte  est  ripa  quam  sibi  qui  supra  teudoaldus  ex  comparatione  acquisiuit 
ab  battone  et  lupone,  una  cum  terrula  ubi  ipsa  uinea  posita  est,  et  accessione  atque 
ripalibus  suis  in  integrum.  Seu  et  dedit  unam  petiam  de  terrula  sauda  quae  reia- 
cere  uidetur  infra  casalem  antonianum.  Et  ipsa  terrula  est  per  mensuram  tota  in 
circuitu  perticarum  xxiiij  ad  legitimam  perticam  pedum  xij.  Quae  res  ei  ex  pa- 
rentum  successione  euenit,  cuius  est  finis:  Ab  una  parte  terra  quae  fuit  cuiusdam 
anselmonis.  Ab  alia  parte  terram  sanctae  mariae.  A  tertia  parte  terra  cuiuspiam 
teudualdi.  A  quarta  parte  similiter  terrula  sanctae  mariae  una  cum  accessione  sua 
in  integrum.  Pro  quibus  retepi  ego  qui  supra  teudualdus  a  te  domno  benedicto 
uiro  uenerabili  abbate,  commutationis  nomine,  casam  quae  posita  est  intro  castrum 
uiterbii,  quae  ad  partem  monasterii  a  quodam  auperto  uel  a  filio  eius  leone  euenit, 
quae  est  in  circuitu  perticarum  quinque  et  pedum  viij  et  semisse,  ad  legitimam  per- 
ticam pedum  xij ,  una  cum  omnibus  fictilibus  et  solo  ubi  ipsa  casa  super  posita  est, 
quam  suptus  solarem  quam  etiam  super,  seu  accessione  sua  in  integrum.  Cuius  est 
finis.  Ab  una  parte  casa  luponis  et  benedicti,  et  a  duabus  partibus  casa  mea  cuiuspiam 
teudualdi.  A  quarta  parte  est  murus  de  castro  uiterbii.  Seu  et  dedisti  michi  unam 
petiam  de  terrula  sauda,  quae  esse  uidetur  infra  casalem  antonianum,  quae  ad  partem 
monasterii  a  quodam  auderado  euenit,  et  est  per  mensuram  tota  in  circuitu  pertica- 
rum  xxiiij.  ad  legitimam  perticam  pedum  xij  cuius  est  finis.  Ab  una  parte  terrula 
mea  cuiuspiam  teudualdi  uel  meorum  consortium.  Similiter  ab  aliis  duabus  par- 
tibus, a  quarta  parte  pergit  riuus  una  cum  accessione  sua  in  integrum,  quas  ab  hac 
die  res  suprascriptas  commutatas  uel  traditas,  quaeque  pars  bono  iure  possideat, 
tam  nos  commutatores  quamque  nostri  haeredes  et  successores  sine  aliqua  contro- 
uersia.  Et  quicquid  de  rebus  ipsis  commutatis  uel  traditis  facere  aut  iudicare  uo- 
luerimus,  ut  ueri  proprietarii  domini  in  integrum  habeamus  potestatem.  Et  ab  omni 
homine  inuicem  defendamus  qualiter  dedimus.  Et  si  qua  pars  praesentium  et  fu- 
turorum  contra  hanc  commutationem  ire  temptauerit,  componat  ipsas  melioratas  res 
in  duplum  parti  fidem  seruanti.  Cartula  uero  ista  in  sua  maneat  firmitate.  De 
quibus  suprascripfis  rebus  duas  cartulas  pari  tenore  utriusque  rogantibus  parfibus 
lampertus  diaconus  et  notarius  scripsit,  et  a  se  uel  a  testibus  roboratas,  partes  sibi 
inuicem  tradiderunt  et  ut  suprascriptum  est  spoponderunt.  Actum  uiterbii.  ^  Ego 
teudualdus  in  hac  cartula  commutationis  a  me  facta  manu  mea.  Signum  ^  manus 
ciamarij  filli  cuiusdam  meruli  tesfis.  Signum  manus  hieronimi  filii  cuiusdam  que- 
ronis  tcstis.    ^  Ego  hildepertus  manu  mea.    ^  Ego  bruningus  manu  mea.    4j»  Ego 


VI  FARFA 


vnualdus  manu  mea.  Ego  lampertus  diaconus  et  notarius  hanc  cartulam  com- 
mutationis  scripsi  compleui  et  dedi. 


CCVlll]. 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLn  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamationc  domini  nostri  ihesu 
cliristi  anno  dcccviij.  Et  auxiliante  domino  anno  vii),  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati, magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regis  in  francia,  anno  xxxviiij.  et  in  hitalia  xxxvj.  Seu  et  regnante 
domno  pipino  filio  eius  rege  langobardorum,  anno  in  dei  nomine  xxvij.  Mensis  iulii 
die  xviij.  per  indictionem  ij.  Ego  scaptolfus  filius  cuiusdam  hilderici  sculdahis  con- 
cambiaui  tibi  uiro  uenerabili  benedicto  abbati  monasterii  sanctae  dei  genitricis,  sem- 
perque  uirginis  mariae,  siti  sabinis,  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  seu  monachis  con- 
gregationis  uestrae,  terram  meam  in  lauriano,  loco  qui  dicitur  in  terria,  quantum  in 
ipso  loco  habeo,  uobis  in  integrum  cambiaui  possidendum,  de  quibus  nichil  michi 
in  ipso  loco  reseruaui.  Vnde  ego  scaptolfus  recepì  a  uobis  in  cambio  terram  ue- 
stram  quam  habetis  in  furiano,  et  in  campo  portionem  quae  fuit  de  petronace  in 
integrum.  Et  secundum  qualiter  edicti  continet  pagina,  ambulauerunt  supra  ipsum 
cambium  missus  pontificis  seu  liberi  homines  et  boni  tres,  quorum  fìdem  admisimus 
et  cum  ipsos  direximus  utraeque  partes  a  parte  monasterii,  et  ipsa  res  meliorata  eis 
comparuit,  quem  pars  loci  religiosi  suscepit.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile 
sit  inter  cambium  nostrum,  et  neque  a  me  scaptolfo  neque  ab  haeredibus  meis  uobis 
benedicto  abbati  aut  successoribus  uestris  aliquando  contradicatur,  sed  quicquid  de 
ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  commutandi,  in  orflnibus  firmis- 
simam  habeatis  potestatem.  Et  si  ego  scaptolf,  uel  mei  haeredes,  per  nos  aut  per 
submissam  a  nobis  personam,  uel  per  qualecumque  ingenium,  contra  uos  domnum 
benedictum  abbatem  siue  successores  uestros  de  ipso  cambio  causare  uoluerimus, 
aut  ab  alio  homine  minime  defFenderimus ,  dupla  condicione  uobis  subiaceamus.  Et 
nullo  unquam  tempore  liceat  nobis  noUe  quod  semel  uoluimus,  sed  inuiolabiliter 
nos  obseruare  promittimus,  ut  perennis  temporibus  firmum  et  stabile  permaneat  inter 
nos  cambium  nostrum.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego 
scaptolfus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea. 


Documento  192. 

An.  808. 

Scaptolfo  figlio  d'  II- 
derico  cede  al  Mona- 
stero una  sua  terra  in 
Lauriano  cambiandola 
con  una  terra  situata 
in  Furiano  ed  un'altra 
situata  in  Campo. 


ccx. 


IN  NOMINE  DOMINI.  Imperante  domno  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coronato  Karolo 
magno  imperatore,  anno  imperi)  eius  viiij.  Seu  domno  leone  summo  pontifice 
et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis  sede  xiiij., 
mense  februarij,  indictione  ij.  Qvisquis  homo  in  hoc  seculo  positus,  iuxta  quod 
tempus  facultates  uel  opes  habere  uidetur,  debet  eas  salubriter  tractare  atque  pru- 
denti dispertire  Consilio,  ut  cum  eius  anima  de  hoc  corruptibile  corpore  fuerit 
sublata  non  iudicetur  de  negligentia  sed  quantulumcumque  de  bona  prouidentia 
consoletur,  quum  aeternae  uitae  animae  suae  remedium  cogitat  quisquis  in  locis 
uenerabilibus  confert  terrena  ut  a  christo  recipiat  aeterna  caelestia.  Ideoque  nos 
faulo  clericus  et  autarius  germani,  filli  cuiusdam  armeni  et  habitatores  in  mariliano 
finibus  tuscanensibus,  a  praesenti  die  damus  atque  cedimus  in  monasterio  dominae 
nostrae  sanctae  dei  genitricis  mariae  semper  uirginis  sito  in  acutiano  infra  territo- 
rium  sabinense  et  ad  ipsam  sanctam  congregationem  quae  prò  tempore  fuerit,  idest 
omnes  res  uel  substantias  nostras  atque  rationem  de  aecclesia  sancti  mamiliani,  quem 
habere  uidemur  in  territorio  tuscanensi  in  loco  qui  uocitatur  marilianus,  cum  casis, 

40 


Documento  193. 

An.  809. 

Faulo  chierico  ed  Au- 
tario  figlio  d'Ilderico 
donano  al  Monastero 
tutte  le  loro  sostanze 
in  Mariliano. 


1^8 


IL  \E  GESTO 


curtis,  hortis,  campis,  pratis,  uineis,  siluis,  territoriis,  arboribus  fructuosis  uel  in- 
fructuosis,  aquis,  aquarumque  decursibus,  una  cum  omni  accessione  atque  perti- 
nentia  sua,  a  praesenti  die  donamus  atque  tradimus  ad  ipsum  sanctum  et  uenerabilem 
locum  in  integrum,  prò  remedio  animarum  nostrarum  atque  parentum  nostrorum, 
ut  ipsa  sancta  congregatio  quae  ibidem  prò  tempore  fuerit,  dominum  caeli  prò 
nostris  peccatis  et  parentum  nostrorum  deprecare  debeat,  cui  nos  omnes  res  nostras 
condonamus,  ut  ante  tribunal  christi  in  aeterna  tabernacula  peruenire  ualeamus, 
omni  nostrarum  haeredum  et  prohaeredum  in  posterum  repetitione  damnata.  Quam 
uero  cartulam  indicati  seu  dispositionis  nostrae,  lampertum  diaconum  et  notarium 
scribere  rogauimus,  et  testes  a  nobis  rogatos  ad  eam  supter  corroborandam  optuli- 
^  mus,    Actum  uiterbii.    <Jl  Ego  faulo  in  hoc  iudicatu  a  me  facto  manu  mea.  Si- 

gnum  ^  manus  autarenj  qui  hoc  iudicatum  seu  dispositionem  fieri  rogauit.  ^  Ego 
alticausus  sculdahis  manu  mea.  Signum  «J»  manus  nordonis  germani  alticausi  testis. 
Signum  ^  manus  benedicti  filii  cuiusdam  auperti  de  flauiano  testis.  Signum  ^ 
manus  ragifridi  filii  cuiusdam  arnifridi  testis.  Signum  manus  aliperti  filii  bru- 
ningi  testis.  Signum  ^  manus  gisiperti  de  uico  flauiano  testis.  ^  Ego  lampertus 
diaconus  et  notarius  hanc  cartulam  scripsi,  et  post  testium  roborationem  compleui 
et  dedi. 


CCX], 


Documento  194. 

An.  809. 

Spento,  Stazio  e  Toto 
figli  di  Lupo  donano 
al  Monastcrio  molte 
case,  terre  c  servi  co- 
me porzione  del  loro 
fratello  Teutonc. 


I 


N  NOMINE  PATRis  ET  FiiLi  ET  spiRTTus  sANCTi.  Ab  incamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviiij,  et,  auxiliante  domino,  anno  viiij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regis  francorum,  anno  deo  propitio  xxxviiij.  Et  in  hitalia  xxxvj.  Seu 
et  regnante  domno  pipino  filio  eius  rege  langobardorum,  anno  in  dei  nomine  xxvij., 
mense  martii,  die  xvij.,  per  indictionem  iij.  Ego  spento  et  statius  et  toto  germani 
filii  cuiusdam  luponis  gastaldii,  damus  atque  concedimus  tibi  domno  benedicto  uiro 
uenerabili  abbati  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito 
sabinis  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  uel  ad  ipsam  sanctam  congregationem  ipsius 
monasterii,  prò  portione  teutonis  germani  nostri.  Idest  in  primis  casam  nostram 
quam  habemus  in  barbi,  cum  uineis,  terris,  siluis,  cultis  uel  incultis,  et  omnia  in 
omnibus,  quanta  ibidem  in  barbi  habemus  in  integrum.  Et  terram  nostram  quam 
habemus  in  massa  nautona  in  loco  ubi  dicitur  ad  arcum ,  quae  nobis  ab  homi- 
nibus  amiternensibus  in  comparatione  euenit,  terras  et  siluas  quas  ibidem  habemus 
in  integrum,  de  quibus  nichil  nobis  reseruauimus.  Seu  et  casam  nostram  quam 
habemus  in  plagie,  quae  regitur  per  petrulum  cum  uxore  sua  et  filiabus  siue  filiis 
suis,  et  uineis,  terris,  siluis,  cultis  uel  incultis,  quantum  ibidem  habemus.  Seu  et  in 
frascano,  quae  nobis  a  rabennone  in  comparatione  euenit,  qui  per  cartulam  nobis 
confirmauit  omnia  in  integrum.  Et  terram  nostram  quam  habemus  in  octauo,  quae 
nobis  in  comparatione  euenit,  quantum  ibidem  habemus  in  integrum,  unde  nobis 
ibidem  nichil  reseruauimus.  Et  terram  nostram  ad  aquam  cani,  quam  uobis  in 
cambium  dedisfis  ualerio  et  fratri  eius  et  radareno.  Et  est  ipsa  terra  suptus  casam 
teudualdi  in  ilio  butu.  Et  aliam  petiam  in  illis  hortalibus.  Et  alias  petias  de  terra 
ad  uidentem  hirculi,  quas  ipsi  dedistis  ad  suprascriptos  homines  in  ipso  cambio. 
Et  clausuram  nostram  in  fraganiano  in  loco  ubi  dicitur  ad  lacum,  quae  est  secus 
gualdum  nouum,  ipsam  clausuram  in  integrum.  Et  quartam  portionem  de  terra 
quam  habemus  ad  undam,  excepto  illam  casam.  Et  in  massa  turana,  in  loco  qui 
dicitur  campilianus,  colonum  unum  nomine  caparillum  cum  uxore  et  filiis  ac  filia- 
bus suis,  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  cultis  uel  incultis,  et  omnibus  quae  ad 


T>I  FARFA 


suas  tenent  manus  in  integrum.  Et  alium  colonum  qui  residet  in  uilla  magna  de 
massa  sancii  cipriani  nomine  teudelapum,  cum  uxore  et  filiis  ac  filiabus  suis  et 
cum  casis,  uineis,  terris,  siluis  et  omnibus,  quae  ad  suas  tenent  manus  in  inte- 
grum. Et  in  massa  interocrina  colonos  duos,  idest  causulum  qui  residet  in  campo 
cum  uxore  et  filiis  ac  filiabus  suis,  et  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis  et  omni  por- 
tione  eorum  in  integrum.  Et  barosulum  qui  residet  in  rapillesca.  Omnia  superius 
nominata  in  ipsis  suprascriptis  locis,  in  integrum  nos  suprascripti  germani  a  die  prae- 
senfi  in  ipso  sancto  monasterio  tradimus  possidenda  prò  portione  teutonis  germani 
nostri.  Quatinus  ab  hac  die  firma  et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  loco  nostra  concessio. 
Et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  haerede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur, 
sed  quicquid  de  ipsis  suprascriptis  rebus  seu  hominibus,  abbas  qui  prò  tempore  in 
suprascripto  monasterio  fuerit,  facere  uoluerit,  uendendi,  donandi,  commutandi,  in 
omnibus  firmissimam  habeat  potestatem.  Et  si  nos  suprascripti  spento,  statius  et 
toto  germani,  aut  nostri  haeredes  contra  te  iam  dictum  domnum  benedictum  ab- 
batem  uel  contra  tuos  successores  de  ipsis  suprascriptis  rebus  seu  hominibus  cau- 
sare uoluerimus,  aut  ab  aliis  hominibus  minime  defendere  potuerimus,  dupla  con- 
ditone uobis  promittimus  subiacere  de  ipsis  suprascriptis  rebus  seu  hominibus 
melioratis,  de  quibus  agitur.  Actum  in  monasterio  santae  mariae,  mense  et  indictione 
suprascripta.  Signum  manus  totonis  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego 
spento  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  4$»  Ego  statius  in  hac  cartula  a  me 
facta  manu  mea.  4j»  Ego  scaptolfus  manu  mea.  i^  Ego  ansefridus  manu  mea. 
«5»  Ego  petrus  manu  mea.  Ego  iohannes  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  no- 
tarius  hanc  cartulam  scripsi  compleui  et  dedi. 


CCXl] . 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviiij,  et,  auxiliante  domino,  anno  viiij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericordiam 
dei  regis  francorum,  anno  deo  propitio  xxxviiij.,  et  in  hitalia  xxxvj.  Seu  et  re- 
gnante domno  pipino  filio  eius  rege  langobardorum,  anno  in  dei  nomine  xxvij.,  Mense 
martii,  die  xvij,  per  indictionem  iij.  Ego  spento,  statius  et  toto  germani,  filli  cuiusdam 
luponis  gastaldii  dedimus  tibi  domno  benedicto  abbati  de  monasterio  sanctae  dei  ge- 
nitricis  semperque  uirginis  mariae,  sito  in  sabinis,  loco  qui  dicitur  acutlanus  uel  ad 
ipsam  sanctam  congregationem  eiusdem  monasterii  prò  parte  teutonis  germani  no- 
stri. Idest  in  primis  in  fraganiano  clausuras  ij.  Vna  clausura  est  secus  terram  hil- 
derici  gastaldii,  unum  caput  tenens  in  uia  publica.  Et  alia  clausura  unum  latum 
tenens  in  uia  publica  et  aliud  caput  tenens  in  terra  de  crescio.  Ipsas  clausuras  in 
integrum,  de  quibus  nobis  nichil  reseruauimus.  Et  terram  nostram  prope  campum 
sanctae  anatholiae,  unum  caput  tenentem  in  uia  publica,  et  aliud  latus  tenentem  in 
casale  margaritae,  et  aliud  caput  tenentem  in  lacu.  Ipsam  terram  in  integrum,  de 
qua  nobis  nichil  reseruauimus.  Et  terras  et  uineam  in  oliano,  quae  fuerunt  colo- 
niae  tres,  una  colonia  fuit  cuiusdam  anuli,  et  alia  colonia  fuit  cuiusdam  liuduli,  et 
tertia  colonia  fuit  cuiusdam  gemuli.  Ista  omnia  superius  nominata  in  ipsis  praedictis 
locis,  in  integrum  a  die  praesenti  tradimus  in  suprascripto  monasterio  sanctae  dei 
genitricis  mariae  prò  portione  teutonis  germani  nostri.  Quatinus  ab  hac  die  firma 
et  stabilis  sit  in  ipso  sancto  monasterio  nostra  concessio,  et  si  nos  suprascripti  ger- 
mani uobis  domno  benedicto  abbati,  uel  uestris  successoribus,  quoquo  tempore  de 
ipsis  suprascriptis  rebus  ad  partem  monasterii  causationem  opponere  uoluerimus  aut 
retoUere  quaesierimus,  tam  nos  quam  nostri  haeredes  componamus  uobis  uel  uestris 


Documento  195. 

Ali.  809. 

Spento,  Stazio  e  Toto 
figli  di  Lupo  donano 
al  Monastero  come 
porzione  del  loro  fra- 
tello Tentone  due  clau- 
sure situate  in  Oliano. 


i6o 


IL  \EGESTO 


successoribus  in  auro  mancosos  solidos  ce.  Et  ipsa  cartula  quam  tu  nobis  fecisti 
ad  partem  monasterii  redeat.  Actum  in  suprascripto  monasterio  sanctae  mariae, 
mense  et  indictione  suprascripta.  Signa  ^  ^  ^  manuum  totonis,  spentonis  et  statii 
germanorum,  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauerunt.  <^  Ego  scaptolfus  manu  mea. 
^  Ego  ansefridus  manu  mea.  ^  Ego  petrus  manu  mea.  ^  Ego  iohannes  manu 
mea.    ^  Ego  opteramus  notarius  hanc  cartulam  scripsi,  compleui  et  dedi. 


CCXll] 


Documento  196. 

An.  809. 

Grifo  figlio  di  Ta- 
colfo  in  cambio  di  una 
vigna  cede  al  Mona- 
stero una  sua  terra  si- 
tuata in  campo  San 
Pietro. 


I 


N  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamationc  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccviiij.  et,  auxiliante  domino,  anno  viiij.  imperii  Karoli  a  deo 
coronati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regis  in  francia,  anno  deo  propitio  xxxviiij.  Et  in  hitalia  xxxvij.  Seu 
et  regnante  domno  pipino  filio  eius  rege  langobardorum,  anno  in  dei  nomine  xxviij. 
Mense  aprilis,  die  xvij.,  per  indictionem  iij.  Ego  grifo  sculdahis  filius  cuiusdam 
tacolfi  concambiaui  tibi  domno  benedicto  uiro  uenerabili  abbati  de  monasterio  sanctae 
dei  genitricis  mariae  sito  sabinis  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  terram  nostram  in 
campo  sancti  petri  ubi  dicitur  cruce,  modiorum  decem,  quae  est  secus  terram  iohan- 
nuli  porcari!.  Vnde  in  cambio  recepi  ego  grifo  a  te  domno  benedicto  uiro  uenerabili 
abbate  uineam  uestram  quam  habuistis  ad  pratum  usualdi,  quae  fuit  andreae  filii 
cuiusdam  rumualdi,  cum  terra  uacua  et  uinea,  est  per  mensuram  in  longitudine  pe- 
des  xc.  Et  in  latitudine  pedes  Ixxx.  Et  in  illa  terra  est  per  mensuram  pedes  in 
longitudine  cxxx.  Et  in  latitudine  pedes  cxx.  ad  pedem  publicum.  Et  super  ipsum 
cambium  ambulauerunt  anseramus  presbiter,  et  itto,  et  guadipertus,  et  sindo  decanus, 
et  melioratum  eis  comparuit  ipsum  quod  pars  monasterii  recepit.  Quatinus  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  inter  nos  cambium  nostrum  et  neque  a  nobis  neque  ab 
ullo  haerede  posteroque  nostro  tibi  uel  tuis  successoribus  aliquando  contradicatur. 
Sed  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi,  donandi,  commutandi,  in 
omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Et  si  ego  grifo  sculdahis,  aut  haeredes 
mei  contra  uos  uel  uestros  successores  de  ipso  cambio  causare  uoluerimus  aut  ab 
alio  homine  minime  defendere  potuerimus,  componamus  uobis  auri  solidos  man- 
cosos XX.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  grifo  scul- 
dahis in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  «J»  Ego  constantinus  manu  mea.  ^  Ego 
gudipertus  manu  mea.  ^  Ego  leo  sculdahis  manu  mea.  <^  Ego  iohannes  manu 
mea.  Ego  gaidemarius  manu  mea.  ^  Ego  opteramus  notarius  hanc  cartulam 
scripsi,  compleui  et  dedi. 


Documento  197. 

An.  811. 

Notizia  di  un  giudi- 
rato  favorevole  al  Mo- 
nastero in  una  causa 
contro  Chiarissimo  per 
una  terra  mal  tolta  al 
Monastero  stesso. 


I 


CCXIU]. 

N  dei  nomine.  Notitia  iudicati  qualiter  acta  est  causa  inter  clarissimum  et  ittonem 
presbiterum  et  monachum  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  et  inter  leonem 
sculdahis  qui  causam  guinichis  ducis  peragebat  in  praesentia  guinichis  ducis, 
hisemundi  aepiscopi,  spentonis,  audolfi,  statii,  leucerii,  ioseph,  constantini  et  gu- 
diperti,  et  aliorum  plurimorum  circumstantium;  ibique  uenerunt  in  nostram  praesen- 
tiam  ipsi  causatores  et  scaptolfus  aduocatus  monasterii  sanctae  mariae,  qui  causam 
monasterii  peragebat.  Et  dicebat  ipse  scaptolfus  ad  leonem  sculdahis  :  quia  iste  cla- 
rissimus  tulit  terram  de  monasterio  sanctae  mariae,  et  guinichis  duci  in  casa  perotae 
malo  ordine  et  contra  rationem,  et  ipse  signata  cappilauit.  Vnde  nos  iam  antea  cum 
ipso  clarissimo  iudicium  habuimus  in  praesentia  iudicum.  Et  ipsi  iudices  iudica- 
uerunt  ut  ipsam  terram  nobis  retraderet,  sed  ille  noluit  iudicium  eorum  facere.  Sic 


VI  FARFA 


lói 


ipse  clarissimus  dicebat  :  Quia  uaerum  non  est  quod  ego  iudicium  eorum  noluissem 
facere,  sed  in  omnibus  eorum  iudicium  facere  uolui.  Et  ipsa  hora  nobis  ostende- 
runt  breue  scriptum  testationis  ubi  continebatur  qualiter  uenerunt  ambae  partes  in 
presentia  spentonis,  audulfi,  leutherii,  statii,  totonis,  constantini,  et  ipse  clarissimus 
iudicium  illorum  facere  noluit  de  quibus  breue  ipsum  testatum  erat  per  ipsos  iudi- 
ces.  Tunc  ipse  hisemundus  aepiscopus  una  cum  suprascriptis  iudìcibus  interrogauit 
spentonem,  audulfum,  statium  et  leutherium  si  sic  esset  uaerum  sicut  in  ipso  breue 
continebatur.  Et  ipsi  professi  sunt  quia  sic  fuit  uaerum  sicut  in  ,isto  breue  conti- 
netur.  Et  dum  nos  iam  dicti  hisemundus  aepiscopus  una  cum  suprascriptis  iudi- 
cibus  omnia  taliter  cognouissemus  per  ipsum  breue  et  per  ipsos  iudices,  statim  ipsa 
hora  fecimus  ipsum  clarissimum  retradere  ipsam  terram  in  manu  leonis  sculdahis  et 
izzonis  presbiteri  ad  partem  monasterii  sanctae  mariae  et  guinichis  ducis.  Et  feci- 
mus ipsum  clarissimum  dare  guadiam  ipsi  izoni  presbitero  et  leoni  sculdahis  ut  eis 
componeret,  sicut  ille  qui  malo  ordine  in  terram  alienam  introibit  aut  signata  al- 
terius  cappilauit.  Et  finita  est  inter  eos  causa  ut  amodo  semper  in  eadem  delibe- 
ratione  debeant  permanere.  Quam  uero  notitiam  indicati  scripsi  ego  opteramus  no- 
tarius  in  mense  ianuarii,  per  indictionem  iiij.  Temporibus,  domnj  Karoli  imperatoris, 
anno  imperii  eius  in  dei  nomine  x.  <J»  Ego  spento  in  hoc  iudicatu  interfui.  «J»  Ego 
statius  interfui.  «J»  Ego  leutherius  interfui.  ^  Ego  audulfus  interfui.  4^  Ego 
ioseph  interfui.    ^  Ego  constantinus  interfui.    ^  Ego  gudibertus  his  actis  interfui. 


CCXV. 


IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLH  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamatioue  domini  nostri  ihesu 
christi,  anno  dcccxi.,  et,  auxiliante  domino,  anno  xi  imperi]  KaroU  a  deo  coro- 
nati magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericordiam 
dei  regis  francorum,  deo  propitio,  anno  xlj.  Et  in  hitalia  xxxvij.  Mense  maio, 
die  xxiiij.,  per  indictionem  iiij.  Ego  teudolfus  clericus  filius  cuiusdam  teuderisini 
una  cum  teuprando  presbitero  filio  meo,  sana  mente  et  integro  Consilio,  nemine  nos 
cogente  ncque  uim  faciente,  bona  et  spontanea  uoluntate  nostra  donamus  atque 
concedimus  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animarum  nostrarum  in  monasterio 
sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis  in  loco  qui  dicitur 
acutianus,  ubi  et  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  praesens  esse  uidetur,  omnem 
nostram  substantiam  quam  habemus  in  massa  eciculana,  loco  qui  dicitur  galianus 
et  in  pontiano  et  in  pastinule.  Seu  et  substantiam  nostram  in  castello  et  in  spinti- 
riano.  Et  casam  nostram  quam  habemus  suptus  muros  ciuitatis  reatinae,  cum 
curte  et  horto  quam  secus  ipsam  casam  habere  uidemur.  Et  uineam  nostram 
quam  habemus  foris  pontem  ad  aream  marmoream  in  integrum.  Excepto  terram 
modiorum  quinque  in  rosia,  et  omnia  nostra  mobilia  quae  in  nostra  reseruamus 
potestate  faciendi  quod  uoluerimus.  Nam  alias  nostras  substantias  in  ipsis  su- 
prascriptis locis,  et  casas,  uineas,  terras,  silvas,  prata,  pascua,  castaneta,  cultura  uel 
incultura,  colonos  uel  colonas,  orania  in  omnibus,  quanta  in  ipsis  suprascriptis  locis 
habere  et  possidere  uidemur,  in  integrum  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio 
tradiraus  possidenda  prò  reraedio  aniraarum  nostrarum.  Quafinus  ab  hac  die  fir- 
mum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco  donum  nostrura.  Et  neque  a  nobis  neque 
ab  uUo  homine  aliquando  contradicatur,  sed  omni  terapore  stabile  permaneat.  Et 
nullo  unquam  tempore  aliquando  liceat  nobis  noUe  quod  serael  uoluraus,  sed  in 
perpetuis  temporibus  firmissiraura  perraaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  et  pio 
loco.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  teudolfus  clericus 
in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.    ^  Ego  teuprandus  indignus  pre- 

41 


Documento  198. 

An.  811. 

Teudolfo  chierico  e 
Teuprando  prete  suo 
figlio  donano  al  Mona- 
stero con  molti  altri 
beni  una  casa  situata 
sotto  le  mura  di  Rieti 
ed  una  vigna  foris  pon- 
tem ad  arca'm  marmo- 
ream. 


IÓ2 


IL  T{E  GESTO 


sbiter  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  teudipertus  sculdahis 
testem  me  subscripsi.  ^  Ego  audulfus  testis  subscripsi.  ^  Ego  picco  testis  sub- 
scripsi. ^  Ego  ursus  testis  subscripsi.  ^  Ego  iohannes  testis  subscripsi.  4j»  Ego 
opteramus  notarius  et  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui 
et  dedi. 


Documento  199. 

An.  813. 

Carta  di  convenienza 
tra  il  Monastero  e  i  con- 
iugi Mauro  ed  Ilde- 
perga,  per  la  quale  ven- 
gono restituiti  ai  due 
coniugi  alcuni  beni  ap- 
partenuti già  ad  Ai- 
mone ed  Ansetruda  avi 
materni  d'Udeperga  e 
donati  al  Monastero  in 
danno  di  Anastasia  loro 
figlia  diseredata  contro 
il  tenore  dell'Editto. 


ccxvj. 

IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Imperante  domno  Karolo  piissimo  per- 
petuo augusto  a  deo  coronato  magno  imperatore,  anno,  deo  propitìo,  imperii 
eius  xiij.  Atque  domni  nostri  leonis  summi  pontificis  et  uniuersalis  papae  in 
sacratissima  sede  beati  petri  apostoli,  anno  xviij,  mense  maio,  indictione  vj. 
Dum  in  dei  nomine  resideret  domnus  noster  leo  summus  pontifex  et  uniuersalis 
papa  in  sacro  palatio  lateranensi,  et  adessent  ibidem  iohannes  et  tastaldus  aepiscopi, 
theodorus  numinculator,  georgius  bibliothecarius ,  gemmosus  uestararius,  albininus 
quondam  lori  et  agiprandus  cubicularii,  nordo,  racucio,  naningus  de  biterbo.  Et 
dicebat  maurus  filius  bonae  memoriae  suabini  de  castro  contra  benedictum  abba- 
tem  monasteri!  sanctae  mariae  loci  ubi  dicitur  acutianus  territorii  sabinensis:  Malo 
ordine  habetis  res  et  substantias  in  territorio  biterbensi  uel  in  tuscana,  uel  singulis 
locis  quae  fuerunt  aimonis  et  ansetrudae  coniugis  eius,  qui  fuerunt  genitores  anasta- 
siae  socrus  meae  quae  legibus  in  ipsis  rebus  haereditare  debuit  et  modo  legibus 
coniugi  meae  filiae  eorum  pertinere  debet,  prò  eo  quod  ipsam  filiam  suam  supra- 
scripti  sibi  haeredem  constituerunt.  Vnde  ante  hos  dies  plurimo  tempore  uobiscum 
in  iudicio  fuimus,  et  guadiam  michi  dedistis  ut  munimina  adduceretis,  et  exinde  pi- 
gnora habui,  sed  legem  meam  habere  non  potui.  Ad  haec  respondebat  benedictus 
abbas  una  cum  monachis  suis:  Vaerum  est,  quia  cum  antecessore  meo  multas  causa- 
tiones  habuisti,  sed  de  ista  causa  non  respondeo  antequam  inquiram  munimina  et 
homines  per  quos  ipsa  res  legibus  pars  monasterii  habere  possit.  Et  sic  inter  se 
guadiam  dederunt  et  fideiussores  posuerunt  ut  inquirerent  et  in  die  constituto  ue- 
nirent  ad  iustitiam  faciendam.  Et  reconiunxerunt  se  in  alio  die  constituto  intra  pa- 
latium  et  aderat  suprascriptus  tastaldus  aepiscopus,  reginaldus  de  tuscana,  principium 
de  orbe  uetere  scabinus,  mauringus  sculdahis  de  castro,  hermentacus,  modelpertus  cle- 

ricus,  petrus  albus,  tachipertus  (i),  ifFo  et  filiprandus  de  suana,  tachipertus  et  prando 

germani  de  silua,  roprandus  et  petrus  germani  et  alii  plures.  Iterum  dicebat  maurus 
contra  iam  dictum  benedictum  abbatem  uel  contra  monachos  suprascripti  mona- 
sterii: Sicuti  iam  antea  dixi  uobis,  contra  legem  habetis  res  uel  substantias  aimonis 
et  ansetrudae.  Respondebat  benedictus  abbas  cum  monachis  suprascripti  monasterii, 
Idest  tentone  monacho,  alifredo  presbitero  et  monacho,  donulo  monache  et  prae- 
posito  suprascriptae  substantiae  unde  agebatur,  bettone  monacho,  ingone  monacho, 
ansefrido  langobardo  de  reate ,  qui  cum  ipsis  erant  et  aliis  plurimis  :  Ipsas  res 
quas  nobis  requiris,  legibus  habemus,  prò  eo  quod  almo  cum  filio  suo  petro  intrauit 
in  monasterium  sanctae  mariae,  et  ipse  petrus  in  ipso  monasterio  mortuus  est,  et 
postea  aimo  genitor  eius  in  suprascripto  monasterio  mortuus  est  et  per  cartulam 
optulit  ipsas  res  suas  in  monasterio  sanctae  mariae.  Ad  haec  respondebat  maurus: 
Vaerum  est  quod  dicitis,  quia  petrus  in  ipso  monasterio  ante  genitorem  suum  mor- 
tuus est,  sed  infra  aetatem  erat  quando  defunctus  est,  et  aimo  qui  suprauixit  gua- 
regangus  homo  fuit  et  cum  filia  sua  anastasia  remansit,  et  secundum  aedicti  tenorem 
filiam  suam  exhaereditare  non  potuit.    Et  cum  sic  multas  altercationes  uel  causa- 


(i)  Il  Codice  ha  in  questo  punto  una  lacuna  per  lo  spazio  di  circa  sette  lettere. 


7)1  FARFA 


tìones  inter  se  habuissent,  fecerunt  inter  se  conuenientiam  una  cum  consensu  et  uo- 
luntate  monachorum  suprascripti  monasterii,  seu  per  absolutionem  domni  leonis  papae, 
qui  ipsum  abbatem  et  monachos  suprascripti  monasterii  ore  suo  interrogauit ,  si 
ipsam  conuenientiam  sua  bona  uoluntate  cum  suprascripto  mauro  uel  cum  coniuge 
eius  facere  uoluissent.  Et  ipse  abbas  et  monachi  eius  dixerunt:  Quia  bona  uolun- 
tate nostra  cum  suprascripto  mauro  et  cum  coniuge  eius  conuenientiam  et  decisionem 
facere  uolumus.  Et  ita  in  praesenti  fecerunt.  Et  dedit  benedictus  abbas  una  cum 
monachis  suis  praedicto  mauro  et  hildepergae  coniugi  eius  casalem  qui  uocatur 
caesarianus,  cum  casis,  curte,  hortis,  pratis,  uineis,  cetinis,  siluis,  aquis  aquarumque 
ductibus,  et  cuitum  uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  una  cum  uocabulis  suis. 
Cui  ab  una  parte  est  casalis  terentilianus,  ab  alia  parte  casalis  cazianus,  et  a  tertia 
parte  casalis  agellula,  a  quarta  parte  casalis  cornutianus.  Ista  omnia  damus  et  a 
praesenti  tradimus  infra  ista  designata  loca  in  integrum,  in  conuenientia  uel  diffini- 
tione  tibi,  maure,  uel  suprascriptae  coniugi  tuae  prò  rebus  aimonis  et  ansetrude,  quas 
nos  habemus.  Vnde  promitto  ego  suprascriptus  benedictus  abbas  una  cum  con- 
gregatione  monachorum  suprascripti  monasterii,  si  aliquando  nos  uel  posteri  nostri 
centra  te,  maure,  uel  contra  coniugem  tuam  aut  contra  uestros  haeredes,  de  su- 
prascripto casale  uel  rebus  quas  uobis  in  conuenientia  dedimus,  agere  aut  causare 
uoluerimus  uel  toUere  aut  per  quodlibet  ingenium  contra  ire  per  nos  aut  per  sum- 
missam  personam  quaesierimus ,  atque  de  ipsa  conuenientia  exire  eamque  corrum- 
pere  uoluerimus,  tunc  componamus  poenam  nominatam  auri  mundi  affinati  libras  xxx. 
Et  repromitto  ego  maurus  una  cum  coniuge  mea  hildiperga,  quae  interrogata  est  ab 
hermiteo  germano  suo  seu  raginaldo  et  aimmone  consobrinis  eius,  dixit:  quia  nul- 
lam  uiolentiam  patior  a  iugali  meo  nisi  pura  et  spontanea  uoluntate  nostra  istam 
conuenientiam  fecimus,  et  repromittimus  si  aliquando  de  rebus  aimonis  et  ansetrudae, 
quas  ad  partem  monasterii  sanctae  mariae  modo  ad  manus  uestras  detinetis,  agere 
aut  causare  contra  uoluerimus  per  nos  aut  per  submissam  personam  per  quodlibet 
ingenium,  uel  amplius  toUere  quaesierimus  nisi  quantum  nobis  in  conuenientiam  de- 
distis,  quod  superius  legitur,  tunc  componamus  nos  uel  nostri  haeredes  tibi,  bene- 
diete  abbas,  uel  successoribus  tuis  in  suprascripto  monasterio  sanctae  mariae  poenam 
nominatam  suprascriptam  in  duplum,  omnia  unde  agere  aut  causare  uoluerimus. 
De  quibus  omnibus  duae  cartulae  conuenientiae  et  repromissionis  pari  tenore  scriptae 
sunt.  Actum  intus  sacrum  palatium  lateranense,  mense  et  indictione  suprascripta , 
feliciter.  «J»  Ego  maurus  in  hac  cartula  conuenientiae  et  repromissionis  a  me  factae 
manu  mea.  Signum  ii^  manus  hildepergae  feminae  quae  hanc  cartulam  conue- 
nientiae et  repromissionis  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  hermitei  germani  supra- 
scriptae feminae  qui  ipsam  interrogauit  et  propter  infìrmitatem  oculorum  minime 
manu  sua  scribere  potuit  «J»  Ego  raginaldus  qui  ipsam  feminam  interrogaui ,  manu 
mea.  4^  Ego  immo  qui  ipsam  feminam  interrogaui,  manu  mea.  Signum  <J»  manus 
ghisilprandi  fìlli  hermitei  de  gallano  testis.  Signum  «J»  manus  ariperti  de  carfaniano 
testis.    Signum      manus  solomo  fìlli  lamperti  de  ualentano  testls. 


CCXVl] . 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  incamatloue  domini  nostri  ihesu 
chrlstl  anno  dcccxlilj.  Et,  auxlllante  domino,  anno  xllij.  Imperli  Karoll  a  deo 
coronati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantls  Imperlum.,  atque  per  mlserlcor- 
dlam  del  regls  francorum,  deo  propltlo,  anno  xllllj.  efln  hltalla  xl.    In  xxviij.  die 


Documento  200. 

An.  813. 

Acerisio  figlio  dello 
sculdascio  Teudemon- 
do  dona  al  Monastero  i 
beni  venutigli  dai  suoi 
fratelli  e  posti  nei  luo- 
ghi chiamati  Val  di  Ti- 
ba,  Cerrus  ruptus  e  in 
Fenoccletto. 


IÓ4  IL  \E  GESTO 

mensis  octobris,  per  indictionem  vij  (i).  Ego  acerisius  fiUus  cuiusdam  theudemundi 
sculdahis,  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea  uoluntate 
mea,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae  dono,  trado  atque  concedo  a  die 
praesenti  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uir- 
ginis  MARiAE  territorii  sabinensis  loco  qui  uocatur  acutianus  ubi  uir  uenerabilis 
domnus  benedictus  abbas  praesens  esse  uidetur.  Idest  omnem  meam  portionem, 
quotquot  michi  a  fratribus  meis  pertinent  in  loco  qui  uocatur  uallis  tybae  et  ubi 
dicitur  cerrus  ruptus  et  in  fenoccletto.  In  istis  praedictis  locis  cum  casis,  uineis,  terris, 
siluis,  pratis,  pascuis,  ripis,  salictis  et  cultura  uel  incultura,  omnia  quaecumque  meae 
suprascriptae  portioni  in  suprascriptis  locis  pertinent,  in  integrum  prò  anima  mea 
in  ipso  sancto  monasterio  a  die  praesenti  tradimus  possidenda,  ut  ab  hac  die  fir- 
mum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum,  et  nullo  unquam  tem- 
pore liceat  nolle  quod  semel  uoluimus,  sed  semper  firmum  et  stabile  perraaneat. 
Actum  in  tribule,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  acerisini  qui 
hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  hugo  rogatus  ab  acerisio  manu  mea.  ^  Ego 
taciprandus  manu.  ^  Ego  lupo  manu  mea.  «J»  Ego  stephanus  diaconus  manu 
mea.  ^  Ego  benedictus  presbiter  manu  mea.  ^  Ego  hisemundus  notarius  scriptor 
huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


Documento  20 i. 

An.  813. 
Elina   anelila  Dei 


stero. 


I 


CCXVll]. 

N  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  ìncamatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccxiiij.,  et,  auxiliante  domino,  anno  xiiij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
mòiti'^blnf'arMona-  |  conati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regis  francorum,  deo  propitio,  anno  xliiij.  Et  in  hitalia  xl.  Mense 
iulii,  die  X.,  per  indictionem  vj.  Ego  helina  ancilla  dei,  filia  cuiusdam  taciperti  ca- 
staldii,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea  uoluntate 
mea,  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae 
a  die  praesenti  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito 
sabinis  loco  qui  dicitur  acutianus  ubi  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  praeesse 
uidetur,  idest  in  primis  casara  meam  intro  ciuitatem  reatinam,  portionem  meam  quae 
michi  euenit  a  sorore  mea  taciperga,  ipsara  casam  cum  solo,  petris,  lignaminibus 
et  cum  omni  aedificio  suo  in  integrum,  seu  hortum  suptus  muros  ciuitatis,  qui  est 
positus  iuxta  aecclesiam  sancti  leopardi,  portionem  meam  in  integrum.  Similiter  et 
portionem  meam  de  curte  mea  quam  habemus  in  acuniano  in  integrum,  cum  casis, 
uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis,  salictis,  riuis,  aquis  aquarumue  decursibus,  et 
cultura  uel  incultura,  quaesitura  et  inexquesitura ,  in  monte  et  in  plano,  quantum  ad 
ipsam  curtem  pertinet.  Excepto  in  escantiano  portionera  raeara  quara  in  mea  re- 
seruo  potestate.  Similiter  et  in  plagie,  loco  qui  dicitur  sessianus,  portionem  meam 
quae  michi  euenit  a  sorore  mea  in  integrum.  Casas  colonicias  quatuor  cum  co- 
lonis  uel  colonabus,  filiis  et  filiabus  cura  omnibus  suis  pertinentiis  in  integrum,  unde 
in  ipso  loco  nìchil  michi  reseruaui.  Iterum  et  terram  raeara  sementariciara  in  loco 
qui  dicitur  cimbrianus,  portionera  meam  in  integrura.  Excepto  illam  uineam  ibidera 
in  cimbriano  quara  in  mea  reseruo  potestate.  Nec  non  et  uineam  raeara  suptus 
sanctura  martinura  in  oliueto,  portionera  meam  cum  ipsa  casa  ad  se  pertinente, 
quae  ibidem  in  ipso  loco  posita  est  in  integrum.    Itera  et  terram  sementariciara  ad 

(i)  Non  è  credibile  che  nell'ottobre  dell'anno  814  potuti  segnare  gli  anni  44  e  40  dei  suoi  regni.    Le  note 

s'ignorasse  in  Italia  la  morte  di  CauJomagno,  nè  cor-  cronologiche  trovandosi  in  egual  modo  errate  anche  in 

reva  allora  l'indizione  settima,  nè,  se  pure  Carloma-  alcuni  dei  documenti  seguenti,  noi  in  questi,  come  nel 

gno  fosse  stato  ancora  in  vita  a  quel  tempo,  si  sarebbero  presente,  indietreggeremo  di  un  anno  la  data. 


VI  FARFA 


pratum,  locum  qui  dicitus  suptus  pauperi,  et  ipsa  terra  est  posita  secus  terram  fra- 
telli filii  cuiusdam  andreae  et  leonis  filii  cuiusdam  aderisini.  Ipsam  terram  quanta 
michi  in  portionem  euenit  in  integrum.  Similiter  et  in  capita  loco  qui  dicitur  ma- 
rianus  et  in  felecto  et  in  gassano  quantum  in  ipsis  praedictis  michi  in  portionem 
euenit  in  integrum.  Casas,  uineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  aquas  aquarumue 
decursus,  et  cultum  uel  incultum,  quaesitum  uel  inexquisitum,  colonos  uel  colonas, 
omnia  in  omnibus,  quanta  ibidem  uisa  sum  habere  in  integrum.  Et  terram  meam 
in  rusia  loco  qui  dicitur  sanguinetum  portionem  meam  in  integrum.  Excepto  ter- 
ram meam  in  campo  marciani,  et  pratum  meum  in  grigiano,  et  portionem  meam  in 
ture.  Ista  tria  praenominata  loca  in  mea  reseruo  potestate  faciendi  quicquid  uo- 
luero.  Item  de  meis  mobilibus  pecora  et  iumenta  in  ipso  monasterio  prò  anima  mea 
a  die  praesenti  cum  omnibus  suprascriptis  rebus  dono,  trado  in  aeterna  traditione  prò 
redemptione  animae  meae,  seu  prò  tertia  portione  substantiae  meae  in  ipso  supra- 
scripto  sancto  monasterio  concedimus  possidendum.  Et  ipsa  suprascripta  pecora 
cum  opilionibus  suis  qui  ipsa  pascere  uidentur.  Idest  teudemundo  et  trasone  et 
alemundo,  ipsos  suprascriptos  opiliones  qui  residere  uidentur  in  eciculis,  loco  qui 
dicitur  cliuigianus,  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  cum  mulieribus  et  filiis  et 
fìliabus  suis,  et  omnia  in  omnibus,  quanta  ipsi  opiliones  habere  uidentur,  in  inte- 
grum concedimus  possidenda.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso 
sancto  loco  donum  nostrum,  et  neque  a  nobis  ncque  ab  uUo  homine  aliquando  con- 
tradicatur,  sed  omni  tempore  stabile  permaneat,  et  nullo  unquam  tempore  liceat 
michi  noUe  quod  semel  uolui,  sed  in  perpetuis  temporibus  stabile  permaneat  in 
ipso  sancto  monasterio.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum 
manus  helinae  ancillae  dei,  quae  hanc  cartulam  fieri  rogauit.  Ego  scaptolfus 
rogatus  ab  helina  anelila  dei  manu  mea  subscripsi.  4j»  Ego  teodipertus  sculdahis 
manu  mea.  ^J»  Ego  ursus  manu  mea.  ^  Ego  gaidemarius  manu  mea.  ^  Ego 
fraupertus  manu  mea.  «J»  Ego  auto  manu  mea.  ^  Ego  probatus  manu  mea. 
«5»  Ego  opteramus  notarius  et  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem 
compleui  et  dedi. 


CCXVlllj. 

IN  NOMINE  PATRis  ET  FILII  ET  spiRiTUS  SANCTi.  Ab  incamatlone  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccxiiij.,  et,  auxiliante  domino,  anno  xiiij.  imperii  Karoli  a  deo  co- 
ronati magni  et  pacifici  romanum  gubernanfis  imperium,  atque  per  misericor- 
diam  dei  regis  francorum,  deo  propitio,  anno  xliiij.  Et  in  hitalia  xl.  Mense  iulii, 
die  xviij.,  per  indictionem  vi.  Ego  helina  anelila  dei,  filia  cuiusdam  taciperti  castaldii, 
dum  pluribus  notum  esse  cernitur  quod  de  propria  substantia  meas  cartulas  emisi 
prò  redemptione  animae  meae  a  die  praesenti  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
semperque  uirginis  mariae,  sito  sabinis  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  uir  uenera- 
bilis  benedictus  abbas  praeesse  uidetur,  modo  quidem  habeo  petitionem  meam  ad 
te,  domne  benedicte  abbas,  et  ad  tuos  monachos,  ut  ipsas  res  quas  uobis  uel  mo- 
nasterio uestro  per  cartulam  a  die  praesenti  concessi  et  tradidi,  michi  sub  benefi- 
ciali ordine  concedere  deberefis  diebus  uitae  meae,  quod  ita  concessistis  michi.  Si- 
mul  et  habeo  petitionem  meam  ego  helina  ad  te,  benedicte  abbas,  ut  michi  sub 
beneficiali  ordine  concedere  deberetis  de  rebus  proprietatis  monasterii  in  casa  perotae, 
colonos  quinque  cum  mulieribus  et  filiis  ac  filiabus  suis  et  cum  omni  portione 
eorum.  Simul  et  casalem  aggellum  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis  et  omnibus  quae- 
cumque  ad  manus  suas  tenent  ipsi  qui  supra  sedent.  Quod  et  ita  concessistis  michi ^ 
qualiter  a  uobis  possessum  est  usufruendi,  Iaborandi,  cultandi  et  meliorandi,  nam 

42 


Documento  202. 

An.  813. 

Elina  domanda  al 
Monastero  in  usufrutto 
ed  ottiene  i  beni  donati 
nella  carta  precedente 
ed  alcuni  altri  obbli- 
gandosi al  pagamento 
di  tre  soldi  annui. 


lóó 


IL  REGESTO 


nec  uendendi,  nec  donandi,  nec  in  alterius  potestatem  per  quodlibet  ingeniiim  sub- 
trahendi  de  suprascriptis  rebus,  quas  ego  helina  anelila  dei  a  praesenti  die  per  car- 
tulam  emisi  in  ipso  sancto  monasterio  seu  et  de  ipsis  colonis  superius  scriptis.  In 
ea  uidelicet  ratione,  ut  omni  anno  in  missa  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quae  eue- 
nit  xviii.  Kalendas  septembris,  persoluamus  uobis  uel  successoribus  vestris  pensionis 
nomine  solidos  tres  in  argento  uel  pannis.  Et  si  ego  helina  anelila  dei  haec  omnia 
superius  scripta  minime  adimpleuero,  aut  causatione  contra  uos  aut  per  quodlibet 
ingenium,  de  ipsis  rebus  superius  scriptis  quas  uobis  per  cartulam  concessi  et  tra- 
didi,  suptrahere  uoluero,  componamus  uobis  auri  solidos  mancosos  ducentos,  aut  si 
de  ipso  censu  aliquid  minuere  quaesierimus  diebus  uitae  meae  sit  nobis  ipsa  petitio 
inanis  et  uacua  et  ipsae  res  in  uestram  reuertantur  potestatem  uel  uestrorum  suc- 
cessorum.  Et  si  omnia  superius  nominata  adimpleuerimus,  Ipsas  res  superius  scriptas 
diebus  uitae  meae  in  nostra  habeamus  potestate  usufruendi  ut  supra,  et  post  meum 
quandoque  deo  uolente  discessum,  omnia  et  in  omnibus,  sicut  uestrae  cartulae  con- 
tinent,  absque  ulla  contradictione  uel  dllatione  seu  expectata  traditione,  in  uestram 
uel  uestrorum  successorum  omnia  superius  scripta  habeatis  reuocandi  potestatem. 
Nec  non  et  ipsos  colonos  in  casa  perotae,  idest  casam  maurini,  casam  petri,  casam 
teudolfi,  casam  gundonls  et  casam  fratris  ipsius  gundonis,  sicut  supra  legitur,  absque 
ulla  contradictione  in  uestram  faclatis  reuocare  potestatem.  Actum  in  reate,  mense 
et  indictione  suprascripta.  Signum  «J»  manus  helinae  ancillae  dei,  quae  hanc  prae- 
carlam  fieri  rogauit.  <^  Ego  ansefridus  manu  mea.  ^  Ego  fratellus  manu  mea. 
^  Ego  maurus  manu  mea.  ^  Ego  hildericus  manu  mea.  <^  Ego  ursus  manu 
mea.    ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  compleui  et  dedi. 


CCXX. 


Documento  203. 

An.  813. 

Orso  figlio  di  Filippo 
e  Ildiperga  sua  moglie, 
ceduti  i  loro  beni  al 
Monastero ,  ne  doman- 
dano l'usufrutto  obbli- 
gandosi al  pagamento 
annuo  di  venti  denari. 


I 


N  NOMINE  PATRis  ET  FiLii  ET  spiRiTus  SANCTi.  Ab  iucarnatione  domini  nostri  ihesu 
christi  anno  dcccxiiii.,  et^  auxiiiante  domino,  anno  xiiii.  imperii  Karoli  a  deo 
coronati  magni  et  pacifici  romanum  gubernantis  imperlum,  atque  per  mise- 
ricordiam  dei  regnante  in  francia,  anno  xlliij.  Et  in  hitalia,  deo  propitio, 
anno  xl.  Mense  iulii,  Die  xvlij.,  per  indictionem  vj.  Dvm  pluribus  notum  esse 
cernltur  qualiter  ego  ursus  fillus  cuiusdam  teudemundi  sculdahis^  cartulam  emi- 
serlm  de  omni  substantia  mea  a  die  praesenti  prò  remedlo  animae  meae  in  mo- 
nasterio sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginls  mariae  sito  sabinis,  loco  qui 
dlcitur  acutianus,  ubi  et  uir  uenerabllls  benedictus  abbas  praeesse  uidetur.  Idem 
ego  hildeperga  filia  cuiusdam  hilderici  sculdahis  una  cum  uoluntate  uiri  mei  et 
cum  Consilio  et  uoluntate  audolfi  germani  mei  in  cuius  mundio  pertineo,  dona- 
uerlm  atque  concesserim  a  die  praesenti  prò  remedio  animae  meae  in  suprascripto 
monasterio  omne  morcingap  meum  quod  michi  ipse  ursus  uir  meus  in  die  uo- 
torum  secundum  legem  per  cartulam  confirmauit.  Casas,  uineas,  terras,  siluas, 
prata,  pascua,  cultum  uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  quae  ad  ipsum  mor- 
gincap  meum  pertinet,  excepto  omnia  nostra  mobilia  quae  in  nostra  reseruamus 
potestate  faciendi  de  ipsis  mobilibus  quicquid  uoluerimus.  Nam  quae  de  ipsa 
nostra  mobilia  iniudlcata  dlmiserimus,  in  integrum  deueniant  cum  ipsa  nostra 
substantia  in  suprascriptum  monasterium.  Modo  quidem  habemus  petitionem  ad 
te,  domne  benedicte  abbas,  et  ad  tuos  monachos,  ut  ipsas  suprascriptas  res  uel 
substantias  nobis  sub  beneficiali  ordine  concedere  deberetis,  quod  ita  et  fecistis. 
Iterum  precamur  nos  qui  suprascripti  ursus  et  hildeperga  te,  domne  benedicte 
abbas,  tuosque  monachos,  ut  de  rebus  proprietatis  ipsius  sancti  monasterii  nobis 
concedere  deberetis.   Idest  casas  colonicias  quatuor  in  massa  tribulana,  quae  sunt  : 


DI  FARFA 


In  tribulae  casam  petri.  In  pupU  casam  saborruli.  In  fagiano  casam  gaudio- 
sulij  et  casam  sindeperti.  Ipsos  suprascriptos  colonos  cum  mulieribus  et  filiis  uei 
filiabus  suis  et  cum  omni  portione  eorum  in  integrum.  Quod  ita  et  obaudistis 
petitionem  nostrani  et  concessistis  nobis  omnes  suprascriptas  res  uel  substantias 
sub  beneficiali  ordine  diebus  uitae  nostrae  Iaborandi  cultandi.  Nam  nec  uen- 
dendi,  nec  donandi,  neque  per  aliquod  ingenium  in  alterius  potestatem  subiciendi. 
In  ea  uidelicet  ratione  ut  omni  anno  ad  missas  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quae 
euenit  xviii.  Kalendas  septembris^  persoluamus  uobis  seu  et  successoribus  uestris 
pensionis  nomine  denarios  xx,  et  ipsas  suprascriptas  res  in  nostra  habeamus  po- 
testate.  Et  si  nos  suprascripti  omnia  supradicta  minime  adimpleuerimus,  aut 
contra  uos  uel  contra  successores  uestros  per  nos  aut  per  submissam  personam 
causationem  opponere  uoluerimus^  aut  de  ipso  censu  minuerimus,  componamus 
uobis  uel  successoribus  uestris  auri  solidos  mancosos  ecc.  Et  si  nos  suprascripti 
omnia  adimpleuerimus  diebus  uitae  nostrae  in  nostra  sit  tantum  potestate  usu- 
Iruendi.  Et  post  nostrum  amborum  quandoque^  deo  nolente,  discessum,  omnia 
et  in  omnibus  sicut  in  uestris  cartulis  continetur_,  absque  ulla  contradictione  seu 
expectata  traditione,  in  uestram  uel  successorum  uestrorum  faciatis  reuocare  po- 
testatem. Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  ursus  in  hac 
cartula  precariae  a  me  facta  manu  mea.  Signum  ^  manus  hildepergae  quae 
hanc  cartulam  fieri  rogauit.  ^  Ego  ioseph  manu  mea.  Ego  landemarius  manu 
mea.  ^  Ego  agemundus  manu  mea.  ^  Ego  ansefridus  manu  mea.  ^  Ego  fra- 
tellus  manu  mea.  ^  Ego  gaiderisius  testis  sum.  ^  Ego  hildericus  testis  sum. 
^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  com- 
pleui  et  dedi. 


ccxxj. 

IN  DEI  NOMINE.  Notitia  breuis  memoratorii  qualiter  acta  est  causa  inter  leu- 
fonum  abbatem  monasterii  domini  et  saluatoriSj  siti  baugiano,  cum  aduocato 
suo  ansifrido  et  cum  suis  monachis,  nec  non  et  inter  benedictum  abbatem 
monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  territorii  sabinensis,  siti  acutiano  et 
cum  scaptolfo  aduocato  suo  et  cum  suis  monachis,  in  praesentia  leonis  sculdahis, 
spentonis,  ioseph,  stephani  archipresbiteri,  constantini  et  gudiperti,  de  substantia 
cuiusdam  palumbi  filii  cuiusdam  teudualdi.  Vbi  dicebat  leufonus  abbas  cum 
aduocato  suo  ansefrido  et  cum  suis  monachisi  Ecce  cartula,  quam  in  monasterio 
domini  et  saluatoris  palumbus  fecit  de  omni  proprietate  substantiae  suae  prò 
anima  sua.  Ad  haec  respondebat  benedictus  abbas  et  scaptolfus  aduocatus  eius 
cum  suis  monachis  :  et  ecce  cartula  quam  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
mariae  palumbus  cum  fratre  suo  anseramo  et  cum  genitrice  sua  alla  prò  anima 
sua  de  omni  proprietate  substantiae  suae  fecit.  Et  dum  ipsae  ambo  cartulae  re- 
lectae  fuissent  in  praesentia  suprascriptorum  iudicum,  cartula  illa  quam  ipse  pa- 
lumbus cum  alla  genitrice  sua  et  cum  fratre  suo  anseramo  in  monasterio  sanctae 
MARIAE  fecerat  de  omni  proprietate  substantiae  suae,  anterior  erat  a  diebus  guini- 
chis  ducis  et  luponis  castaldii.  Et  illa  alia  cartula  quam  leufonus  abbas  osten- 
debat,  quam  in  monasterio  domini  et  saluatoris  ipse  palumbus  fecerat  de  sua 
portione,  posterior  erat  a  die  hilderici  castaidi!.  Et  dum  ipsi  suprascripti  iudices 
talia  cognouissent  per  ipsas  cartulas,  renuntiauerunt  leufono  abbati  et  ansifrido 
aduocato  eius,  ut  sibi  de  hac  causa  quiesceret,  et  pars  monasterii  sanctae  dei 
genitricis  mariae  et  benedictus  abbas  haberent  et  possiderent,  sicut  et  antea  usque 
nunc  possederant  et  ipsa  cartula  anterior  continebat.    Acta  est  haec  causa  ad 


Documento  2o4. 

An.  807. 

Breve  memoratorio 
di  una  causa  tra  il 
Monastero  del  Salva- 
tore in  Baugiano  e  il 
Monastero  di  Farfa  per 
una  doppia  donazione 
fatta  in  favore  d'en- 
trambi da  Palombo. 
La  donazione  fatta  al 
Monastero  di  Farfa  è 
giudicata  più  antica  e 
sola  cflìcace. 


IÓ8 


IL  \E  GESTO 


sanctum  angelum  foris  pontem  in  praesentia  suprascriptorum  iudicum,  in  mense 
aprilis^  per  indictionem  xv.  Hoc  breue  scripsi  ego  opteramus  notarius.  ij»  Ego 
leo  sculdahis  interfui.  «Jl  Ego  spento  ibi  fui.  ^  Ego  stephanus  archipresbiter 
interfui.  Ego  ioseph  interfui.  ^  Ego  gudipertus  interfui.  ^  Ego  constantinus 
interfui. 


Documento  205. 

An.  813. 

Breve  memoratorio 
di  una  causa  agitata 
intorno  ai  beni  di  Leone 
da  Rieti  tra  Romualdo 
ed  Erfualdo  da  un  lato 
e  il  Monastero  dall'al- 
tro. Romualdo  ed  Er- 
fualdo sono  inutilmente 
aspettati  a  tre  placiti 
da  Benedetto  abate  di 
Farfa. 


CCXXlj . 

BREUE  recordationis  qualiter  octaua  die  mensis  decembris,  per  indictio- 
nem yij.  fuit  preparatus  benedictus  abbas  de  monasterio  sanctae  mariae  in 
sabinis,  una  cum  scaptolfo  aduocato  suo^  in  pupiliano  ante  praesentiam 
guinichis  duciSj  hilderici  maximi  castaldii,  luponis  presbiteri,  iohannis  cuius- 
dam  paulinij  ioseph,  audolfi,  statii,  teudiperti  sculdahis,  totonis,  ursi  et  aliorum 
plurimorum.  In  istorum  suprascriptorum  praesentia  fuit  ipse  suprascriptus  abbas 
cum  scaptolfo  aduocato  suo,  ad  causam  ipsam  fìniendam  de  rebus  cuiusdam  leonis 
de  reate  quam  cum  rumualdo  et  herfualdo  filiis  eius  habebat,  et  per  scriptum  ipse 
rumualdus  et  herfualdus  fecerunt  ipsi  benedicto  abbati,  et  in  ipso  placito  ipse  abbas 
paratus  fuit  qualiter  guinichis  dux  eidem  mandauerat.  Iterum  et  expectauit  ipse 
abbas  secundo  et  tertio  placito.  Sed  ipse  rumualdus  et  herfualdus  non  ibi  uene- 
runt.  Quod  uero  breue  scripsi  ego  spolitinus  notarius.  ^  Ego  guinichis  ibi  fui. 
♦5»  Ego  hildericus  ibi  fui.  ^  Ego  ioseph  ibi  fui.  ^  Ego  maximus  gastaldius 
ibi  fui.  ^  Ego  lupo  presbiter  ibi  fui.  ^  Ego  statius  ibi  fui.  ^  Ego  adolfus 
ibi  fui.    ^  Ego  teudipertus  sculdahis  ibi  fui.    ^  Ego  auto  ibi  fui. 


Documento  206. 

An.  808  (1). 

Lupo  figlio  di  Pelle- 
grino dona  al  Mona- 
stero le  sue  case  situate 
in  Bettignano. 


B: 
; 


CCXXll], 

REUE  memoratorium  in  quorum  praesentia  tradidit  lupo  'fìlius  pelegrini 
casas  in  bettigiano,  ubi  resident  adualdus  et  petrus  et  iohannulus  et  geor- 
Igiolus  cum  hominibus  et  casis  et  uineis  et  terris  et  omnibus  sibi  perti- 
nentibus  in  integrum,  et  a  praesenti  bora  inuestiuit  benedictum  uirum  ue- 
nerabilem  abbatem  ad  partem  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae,  ubi  et  in 
praesenti  hora  pergonem  et  luponem  monachos  suos  inuestiuit  a  parte  ipsius  mo- 
nasterii. Et  factum  est  hoc  in  praesentia  hilderici  castaldii,  alerisini  actionarii, 
audualdi  fìlli  ualerii,  hilderici  filli  agioaldi,  asfridae  et  hildeprandi.  In  mense 
iunii,  per  indictionem  j.  <J»  Ego  hildericus  castaldius  interfui.  ^  Ego  gaideri- 
sius  interfui.    ^  Ego  alerisius  interfui.    Signum  ^  manus  asfridae. 


CCXXll  1], 


Documento  207. 

An.  8i4. 

Adalardo  di  Corbeia 
messo  imperiale  giudi- 
cando in  un  placito 
tenuto  a  Spoleto,  pro- 
nuncia sentenza  intor- 
no ai  beni  di  Leone 
contro  Romualdo  ed 
Krl'ualdo  e  in  favore 
del  Monastero. 


c 


VM  uenissem  ego  adalhard  abbas  missus  domnj  imperatoris  Karoli  ci- 
uitatem  spoletium  et  resedissem  in  iudicio  in  palatio  cum  sigualdo^  gra- 
digis  et  hisemundo  aepiscopis,  leone  iudice  domnj  regis,  fratello  abbate, 
iohanne,  lodegar  et  magio,  maximo^  hilderico  seu  hilpidiano  castaldie, 
benedicto  et  basso  scauinis,  tribuno  scauino  de  camerino.  Ibique  ueniens  ad  re- 
clamandum  benedictus  abbas  monasterii  sanctae  dei  genitricis  mariae  siti  sabinis, 
una  cum  iohanne  aduocato  suo,  quod  quidam  leo  de  reate  fecisset  traditionem  in 
eodem  monasterio  de  rebus  suis,  et  habuerit  exinde  conuenientiam  factam  cum 


(i)  Mancando  più  precise  date  cronologiche,  diamo  documenti  dell' abate  Benedetto,  e  pel  nome  che  vi  si  legge 
questo  documento  all'anno  808  perchè  Io  troviamo  tra  i      del  castaido  Ilderico. 


VI  FARFA 


herfoald  genero  eiusdem  leonis  filio  rumualdi  castaidi!,  ipso  eius  genitore  con- 
sentiente,  ut  si  ipse  aut  eius  haeredes  res  ipsas  retoUere  quaesissent  per  quodlibet 
ingenium,  aut  contra  eos  exinde  habere  uoluerit  causationem^  componcret  eis 
argenti  libras  Ix.  Sed  modo  contradicunt  eis  ipsas  res,  et  non  permittunt  ipsum 
monasterium  habere  secundum  suam  obiigationem.  Et  dum  ipse  rumuald  et  her- 
fuald  essent  praesentes  et  audissent  hanc  proclamationenij  fecimus  nobis  in  primis 
relegi  breue  illud  traditionis  quod  leo  fecerat  in  eodem  monasterio  de  rebus  suis. 
Deinde  fecimus  relegi  illam  conuenientiam  obligationis  quam  ipse  herfuald^  ipso 
genitore  suo  consentiente^  eidem  benedicto  abbati  factam  habebat,  ubi  contine- 
batur  sicut  superius  asseruerant.  Et  post  relecta  munirnina  ipsa,  interrogauimus 
ipsum  rumuald  et  herfuald  si  aliquid  aduersus  haec  dicere  uoluissent.  Qui  dixe- 
runt:  Nos  illi  de  rebus  ipsis  numquam  contradiximus  nec  contradicere  quaeri- 
mus.  Et  replicans  ipse  iohannes  aduocatus  aiebat  :  Certe  tu  contradixisti  et  contra 
nos  exinde  causationem  opposuisti  et  ita  possumus  comprobare.  Tunc  affati  sunt 
ipsi  herfuald  et  rumuald  :  Certe  negare  non  possumus^  nec  uolumus,  quia  con- 
tradiximus ipsas  res  et  causationem  exinde  opposuimus.  Hoc  dictOj  uenit  e  contra 
scaptolfus  de  reate,  similiter  gener  eiusdem  leonis  et  dixit  :  Conuenientiam  istam 
quam  tibi  isti  herfuald  et  rumuald  fecerunt,  facere  non  potuerunt  de  rebus  ipsius 
leoniSj  eo  quod  ecce  conuenientia  obligationis  quam  michi  fecit  iste  rumuald 
ante  ipsam  quam  uos  ostenditis^  ut  res  ipsas  quas  uos  quaeritis  mecum  diuidere 
debuisset.  Et  si  non  diuisisset,  et  aut  ipse  aut  herfuald  fìlius  eius  ita  non  adim- 
plessent  et  aliter  remouere  quaesissent  per  qualecumque  ingenium^  componerent 
michi  mancosos  cxc.  Et  dum  ipsam  nobis  relegi  fecissemus,  continebatur  ibi 
sicut  ipse  scaptolfus  asseruerat.  Et  relecta  conuenientia  ipsa,  interrogauimus  ipsum 
rumuald  cur  talia  fecisset^  et  quando  se  primo  obligauerat  scaptulfo  se  iterum 
quare  ad  partem  monasterii  obligasset.  Qui  dixit  quod  nescienter  hoc  fecisset. 
Et  adhuc  interrogauimus  eum  si  posset  aliquid  contradicere,  quod  penas  in  ipsis 
conuenientiis  obligatas  componere  non  debuisset.  Qui  dixit,  quod  nuUatenus  posset 
contendere  ut  penas  ipsas  non  solueret.  Hoc  dicto^  fecimus  eum  dare  guadiam 
suprascripto  iohanni  aduocato  ut  componeret  ad  partem  eiusdam  monasterii  se- 
cundum ipsam  conuenientiam  et  iuxta  suam  obiigationem  libras  Ix.  Et  deinde 
fecimus  eum  dare  guadiam  eidem  scaptulfo  de  compositione  mancosos  cxc  secun- 
dum cartulam  ipsius  obligationis,  quam  ei  fecerat.  Et  data  guadia  ista  suspen- 
dimus  causas  ipsas  usque  ad  alium  diem.  Et  dum  coniungeremur  cum  suppone 
comite  palatila  guinichis  et  heccideo  ducibus,  et  pertractaremus  quomodo  et  qua- 
liter  finem  inter  eos  fecissemus^  uenientes  alio  die  in  eodem  palatio  suprascripto 
corniti  et  ducibus,  per  ordinem  illorum  causas,  sicut  actae  fuerant,  intimauimus. 
Et  dum  ipse  rumuald  inuentus  fuisset  culpabilis,  caepimus  rogare  misericordiam, 
ut  eum  non  opprimerent,  sicut  poterant,  de  ipsis  compositionibus.  Et  statim  su- 
prascriptus  benedictus  abbas  cum  iohanne  aduocato  suo  dixit  :  Certe  nos  a  nostra 
parte  nuUam  compositionem  ei  toUere  quaerimus,  nisi  tantummodo  uolumus  habere 
res  ipsas  quas  ad  partem  monasterii  ipse  leo  tradidit.  Deinde  scaptolfus  dixit  : 
Certe  et  ego  ex  mea  parte  nuUam  compositionem  quaero  illius,  solummodo  liceat 
michi  habere  meam  portionem  quae  michi  pertinet  a  coniuge  mea  de  haereditate 
eiusdem  leonis  soceri  mei,  uel  quam  per  cartulam  in  eadem  coniuge  mea  uel  fìliis 
eius  dederat.  Et  statim  sua  bona  et  spontanea  uoluntate,  primo  omnium  ipse  be- 
nedictus abbas  cum  iohanne  aduocato  suo  cesserunt  et  perdonauerunt  eidem  ru- 
muald et  herfuald  filio  eius  ipsam  compositionem  in  integrum  et  susceperunt  ab 
eis  launechild  manicias  parium  unum.  Et  deinde  scaptolfus  sua  sponte  cessit  et 
perdonauit  eis  ipsos  cxc  mancosos,  et  suscepit  ab  eis  launechild  similiter  ma- 

43 


I/O 


IL  REGESTO 


nicias  parum  unum.  Et  cum  ita  factum  fuisset  guadiauerunt  Inter  se  ipsi  simul 
et  mausio  tutor  liupae  cognatae  eìusdem  scaptolfi  filii  supradicti  leonis  ut  ambu- 
larent  ad  diuidendas  ipsas  ras  eiusdem  leonis.  Et  pars  monasterii  toUeret  medie- 
tatem  quae  fuerat  portio  emsdem  leonis.  Et  ipse  scaptolfus  et  rumualdus  cum 
filio  suo  atque  mausione  tutore  eiusdem  liupae  tolleret  medietatem  secundum  le- 
gem.  Ita  sane  ut  quicquid  exinde  ipse  leo  in  coniuge  eiusdem  scaptulfi  uel  filiis 
eius  per  cartulam  dederat  ante^  haberent  sibi.  Et  dimisit  ipse  scaptolfus  eidem 
rumuald  et  herfuald  suam  portionem  quae  eidem  coniuge  sua  debebatur  in  ami- 
terno.  Reliqua  omnia  diuiserunt  sicut  supra  scriptum  est,  tantum  ut  hoc  quod 
ipse  leo  alii  donauerat  aut  in  aecclesia  optulerat,  uel  seruos  prò  anima  sua  li- 
beros  dimiserat,  in  illa  eiusdem  leonis  portione  sit  omne  computatum.  Et  mu- 
nimina  omnia  obligationis  et  conuenientiae  quas  inter  se  scaptolfus  et  rumuald  seu 
et  benedictus  abbas  facta  habuerantj  statim  praesentibus  nobis  sua  uoluntate  cas- 
sauerunt,  et  dixerunt  quod  amplius  conuenientias  uel  promissiones  non  haberent 
quas  alter  aduersus  alterum  ostendere  posset,  tantummodo  supra  scriptum  breue 
traditionis  et  illa  cartula  quam  leo  in  coniuge  eiusdem  scaptulfi  uel  in  filii  eius 
emiserat,  stabilitae  remaneant.  Et  finita  est  causa.  Vnde  qualiter  acta  uel  deli- 
berata est  causa j  praesentibus  testibus,  notitias  uno  tenore,  prò  eorum  securitate^ 
ursinianum  notarium  domnj  regis  facere  commonuimus.  Et  ego  quidem  martinus 
notarius  ex  ipsius  ursiniani  dictatu  scripsi  anno  domnorum  nostrorum  Karoli  et  ber- 
nardi  regum  xl.  ij.  (i)  Mense  februarii,  indictione  vij.  4j»  Ego  adalhard  subscripsi. 
Signum  ^  manus  supponis  comitis  palatii  qui  interfuit.  4j»  Ego  acchideus  comes 
interfui.  Ego  hisimundus  aepiscopus  interfui.  ^  Ego  maximus  castaldius  ibi 
fui.  <J»  Ego  tribunus  interfui.  ^  Ego  hildericus  interfui.  ^  Ego  iohannes  scul- 
dahis  ibi  fui.  «J»  Ego  guinichis  ibi  fui.  <J»  Ego  leo  bassus  domnj  regis  concor- 
dem  me  subscripsi. 


CCXXV. 


Documento  208. 

An.  802-815  (2). 

Breve  memoratorio 
che  ricorda  la  consegna 
di  un  mulino  situato 
sotto  la  Porta  Intero- 
crina  in  Rieti  fatta  pre- 
sente l'abate  Benedetto 
da  Merualdo  messo  di 
Guinichi  duca  di  Spo- 
leto. 


I 


N  DEI  NOMINE.  Notitia  breuis  memorato rii  facta,  qualiter  direxit  guinichis  dux 
missum  suum  nomine  merualdum  in  reatem,  ut  retraderet  molinum  suptus 
portam  interocrinam  in  ilio  filo  mediano  quod  fuit  antea  de  sancto  georgio. 
Et  apprehendidit  ipse  merualdus  idem  molinum  per  assem  de  hostio  eius,  et 
retradidit  illud  ad  partem  monasterii^  et  inuestiuit  de  ipso  molino  quelantum  mo- 
nachum  et  praepositu?h  sancti  angeli  et  baroncionem  monachum  et  praepositum 
monasterii  sancti  georgii.  Et  factum  est  in  praesentia  hisemundi  aepiscopi,  stante 
ibidem  domno  benedicto  abbate  cum  aliis  suis  monachis  qui  ipsum  molinum  fecit 
reciperCj  et  scaptolfo  aduocato  suOj  in  praesentia  spentonis  et  stati]  ^  teudiperti 
sculdahis,  ursonis  filii  teudemundi,  gaidonis^  acerisini,  darii^  iohannis  filii  gre- 
goriij  et  venelahi,  et  petri  filii  sindolfi.  Ego  spento  interfui.  4$»  Ego  scaptolfus 
interfui.  ^  Ego  statius  interfui.  ^  Ego  ioseph  interfui.  Ego  gaido  interfui. 
^  Ego  petrus  interfui.  ^  Ego  iohannes  interfui.  ^  Ego  opteramus  nòtarius 
hoc  breue  scripsi  et  interfui. 


(1)  Così  nel  Codice.    Manca  certo  la  et  tra  i  due  numeri. 

(2)  Anni  del  governo  dell'abate  Benedetto  menzionato  nel  documento. 


©/  FARFA 


CCXXV] . 

MANIFESTA  causa  est  quia  ego  gualpertus  filius  cuiusdam  guamuccii 
habitator  castri  uiterbii  ante  hos  dies  cartulam  ucnditionis  feci  in  mo- 
nasterio  sanctae  mariae  sabinensis,  necessitate  superueniente,  et  postea 
habui  petitionem  meam  ad  te,  vir  venerabilis  benedicte  abbas,  tuaeque 
congregationi,  ut  michi  gualperto  et  coniugi  meae  anstrudae  aliquid  de  ipsis  rebus 
uel  substantiis  usufructuarii  nominis  concedere  deberetis  diebus  uitae  nostrac  tan- 
tum prò  uestra  praestaria.  Idest  in  castro  uiterbii  casam,  et  casam  in  sulsa  cum 
horto  et  uinea  et  arboribus  suis,  quantum  ibi  in  sulsa  habuimus.  Et  in  squarrano 
casas,  terras  et  uineas.  Et  in  fundo  flaviano  terras  et  uineas  quas  ibi  habuimus. 
Et  in  carpiniano  casas  et  petium  unum  uineae  prope  ipsas  casas.  Quod  et  fe- 
cistis.  Nam  non  uendendi,  nec  donandi,  nec  concambiandi,  nec  per  quodlibet 
ingenium  de  suprascripto  monasterio  suptrahendi  sed  Iaborandi,  cultandi  et  me- 
liorandi.  Et  omni  anno  ad  missas  sanctae  dei  genitricis  mariae  quae  euenit  xviij. 
Kalendas  septembris,  uobis  et  successoribus  uestris  persoluamus,  tam  ego  qui 
supra  gualpertus  quam  et  coniux  mea  nomine  anstruda,  solidum  lucanum  j.  Et 
si  de  his  omnibus  suprascriptis  aliquid  minime  adimpleuerimus,  uel  de  ipsa  substantia 
quam  nobis  concessistis  usufruendi,  contra  uos  aliquam  causationem  facere  prae- 
sumpxerimus  per  quodlibet  ingenium  tam  per  nos  quam  et  per  submissam  per- 
sonam,  qualiter  in  uéstra  continet  cartula,  quam  iam  uobis  prò  necessitatis  causa 
uendidi,  componamus  uobis  et  successoribus  uestris  auri  mancosos  solidos  Ix,  et 
de  suprascriptis  rebus  exeamus  inanes  et  uacui,  et  ad  uestrum  praesentialiter  re- 
uertatur  monasterium  sine  aliqua  expectata  traditione.  Et  si  omnia  suprascripta 
adimpleuerimus,  diebus  uitae  nostrae  in  nostra  qui  supra  habeamus  potestate  usu- 
fruendi,  sicut  supra  scriptum  est. 


Documento  209. 

An.  802-815  (i). 

Gualporto  figlio  di 
Giiarnuccio  domanda 
per  se  e  per  la  moglie 
ATistriida  l'usufrutto 
di  alcuni  beni  n'ù  da 
lui  venduti  al  Mona- 
stero. 


CCXXVl]. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  LvDOGViCHO  SEREUissimO 
augusto  a  deo  coronato  magno  et  pacifico  imperatore  romanum  gubernante  im- 
perium,  anno  eiusdem  in  christi  nomine  j.°  Seu  et  regnante  bernardo  rege  lan- 
gobardorum,  anno  eius  in  dei  nomine  ij."  Sed  et  temporibus  guinichis  ducis 
ducatus  spoletani,  anno  eius  in  dei  nomine  xxv..  Mense  mali.  Die  xviij.,  per  indictio- 
nem  vij.  Ego  hildericus  castaldius  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona 
et  spontanea  uoluntate  mea,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae,  dono,  trado, 
atque  concedo  a  die  presenti  in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  geni- 
tricis MARIAE  sito  in  acutiano  territorii  sabinensis,  ubi  uir  uenerabilis  domnus  bene- 
dictus  abbas  praesens  esse  uidetur,  curtem  nostram  in  loco  qui  uocatur  pontianus 
cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis  pascuis,  ripis,  salictis  et  cultum  uel  incultum, 
arbores  et  poma,  oliueta,  omnia  et  in  omnibus,  quam  et  casas  colonicias  et  quantum 
ad  ipsam  iam  dictam  curtem  pertinet  in  integrum,  ut  diximus  prò  anima  mea  in  su- 
prascripto sancto  monasterio  a  die  praesenti  dono  possidenda,  sicut  continetur  in 
alio  testamento  quod  ego  iam  ante  in  ipso  sancto  monasterio  de  aliis  meis  sub- 
stantiis iudicatum  habui.  Quatenus  ab  his  diebus  firmum  et  stabile  sit  in  ipso 
sancto  monasterio  donum  nostrum,  et  nullo  unquam  tempore  liceat  mihi  noUe  quod 
semel  uolui,  sed  semper  firmum  et  stabile  permaneat.  Vnde  prò  stabilitate  huius 
cartulae  hisimundum  notarium  scribendum  rogauimus  et  testes  a  nobis  rogatos  optu- 


DOCUMENTO  210. 

An.  8i4. 

Il  Castaldo  Ilderico 
dona  al  Monastero  una 
corte  situata  in  Pon- 
ziano. 


(1)  Anni  del  governo  dell'abate  Benedetto  menzionato  nel  documento. 


.172 


IL  REGESTO 


limus,  qui  supter  manibus  suis  se  scripserunt.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione 
suprascripta.  ^  Ego  hildericus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  gai- 
derisius  manu  mea.  <J»  Ego  picco  manu  mea.  Ego  maurus  manu  mea.  ^  Ego 
iohannes  manu  mea.  ^  Ego  hisemundus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  te- 
stium  roborationem  compleui  et  dedi. 


BoCUMENTO  2t  l. 

Ali.  8i4. 

Il  castaido  Ilderico 
chiede  ed  ottiene  in 
usufrutto  una  corte  si- 
tuata nella  Massa  In- 
terocrina  e  gii  da  lui 
donata  al  Monastero. 


I 


CCXXVllj. 

N  DEI  NOMINE,  Ego  hildericus  castaldius  una  cum  sinda  coniuge  mea  precor 
te,  domne  benedicte  abbas,  tuosque  monachos  monasterii  sanct£Fe  dei  genitricis 
semperque  uirginis  mariae  siti  in  acutiano  territori!  sabinensis,  unde  mihi  et  iam 
dictae  coniugi  meae,  tantum  diebus  uitae  nostrae  sub  beneficiali  ordine  in  prae- 
stariae  nomine,  ad  usus  fructuum  concedere  digneris  ipsam  curtem  nostram  quam 
ego  prò  mercede  animae  meae  in  ipso  sancto  monasterio  per  cartulam  donationis 
delegaui  in  massa  interocrina  fundo  casaricae  cum  casis,  uineis,  terris,  siluis,  pratis, 
pascuis,  ripis,  salictis  et  cultum  uel  incultura,  omnia  et  in  omnibus,  et  melina, 
quantum  ad  ipsam  curtem  pertinet,  ad  usus  fruendi.  Iaborandi,  cultandi.  Nam  nec 
uendendi,  nec  donandi,  nec  ad  alteros  homines  per  quodlibet  ingenium  suptrahendi. 
Sed  annualiter  in  ipso  sancto  monasterio  promittimus  pensionem  persoluere  ad  mis- 
sam  sanctae  dei  genitricis  mariae  quae  euenit  xv.  die  mensis  augusti  denarios  viiij. 
Et  si  ego  hildericus  et  iam  dieta  coniux  mea  haec  omnia  suprascripta  annualiter  non 
obseruauerimus,  componamus  uobis  uel  successoribus  uestris  in  auro  mancosos  d. 
Et  haec  precaria  in  sua  permaneat  firmitate.  Quam  scripsi  ego  hisimundus  no- 
tarius in  mense  martii  indictione  vij.  Anno  imperii  domnj  ludoguici  et  bernardi 
regis  langobardorum  ij.°  4j»  Ego  hildericus  in  hac  precaria  a  me  petita  manu  mea 
subscripsi.  Signum  ^  manus  sindae  coniugis  eius  quae  hanc  precariam  fieri  ro- 
gauit.  Ego  audualdus  manu  mea.  ^  Ego  atto  manu  mea.  ^  Ego  optatus 
manu  mea,  4j»  Ego  cuntefredus  manu  mea.  4^  Ego  gisolfus  manu  mea.  <J»  Ego 
hisemundus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui 
et  dedi. 


Documento  212. 

An.  812. 

Unelasio  messo  del 
Duca  Guinichi  ricon- 
segna al  monaco  Gui- 
nelapo  una  terra  in 
Classina  che  dal  ca- 
staido Liutone  era  stata 
tolta  ingiustamente  al 
Monastero. 


CCXXVlll 


OTITI  A  breuis,  in  quorum  praesentiam  uenit  unelasius  missus  guinichis 
ducis  et  retradidit  illam  terram  in  classina,  quae  fuit  cuiusdam  arioaldi 
filli  cuiusdam  fulcoaldi  ex  iussione  ipsius  guinichis,  et  reddidit  ipsam  ter- 
ram guinelapo  monacho  monasterii  sanctae  mariae  de  acutiano  territorii 
sabinensis  ad  partem  ipsius  monasterii,  quam  liuto  castaldius  ab  ipso  monasterio 
sanctae  mariae  iniuste  et  malo  ordine  tulerat,  et  inuesfiuit  suprascriptus  unelasius  de 
ipsa  terra  eundem  monachum  in  praesenfia  iohannis  filli  scaptolfi,  formosi,  gundi- 
perti,  liutprandi,  goderisini.  Signum  ^  manus  guderisini  qui  ubi  fuit  testis.  «J»  Ego 
iohannes  ibi  fui.  Signum  manus  gundiperU  qui  ibi  fuit.  Signum  manus  for- 
mosi qui  ibi  fuit.  Signum  «J»  manus  liutprandi  qui  ibi  fuit,  Signum  ^  manus 
goderisini  qui  ibi  fuit.  Ego  opteramus  notarius  ibi  fui  et  hoc  breae  scripsi  in 
mense  aprilis,  indictione  v. 


7)1  FARFA 


ccxxx. 

IN   NOMINE    DOMINI   DEI    SALVATORIS   NOSTRI   IHESU   CHRISTI.      LvdoguicO   SerenissìlDO  Documento  213. 

augusto  a  deo  coronato  magno  et  pacifico  romanum  gubernante  imperium,  anno  ^'"^' 

eiusdem  1.°    Seu  et  reenante  domno  bernardo  rege  langobardorum,  anno  ipsius  co^fodonf  a?cuni  beni 

^   ^                          .,               .    .    ,  .              .                                ,          .     ^  al  Monastero, 
in  dei  nomine  ij."    Sed  et  temporibus  guinichis  ducis  ducatus  spoletani,  anno 

ducatus  eius,  deo  propitio,  xx.,  Mense  nouembris,  Die  viij.,  per  indictionem  viij.  Ego 
grifo  filius  cuiusdam  tacolfi,  nullo  me  cogente  ncque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spon- 
tanea uoluntate  mea,  prò  remedio  animae  meae  dono,  trado,  atque  concedo  in  aeterna 
tradUione  a  die  praesenti  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis 
MARiAE  sito  in  acutiano  territorii  sabinensis,  ubi  uir  uenerabilis  domnus  benedictus 
abbas  praesens  esse  uidetur.  Idest  clausuram  nostram  ad  petianum,  quantum  mihi 
ab  baione  et  alifrido  et  alerona  in  comparatione  et  in  cambio  euenit.  Vnum  latus 
a  congrego  racifridi,  et  aliud  secus  terram  quae  mihi  ab  agimundo  euenit.  Vnum 
caput  tenentem  in  riuo  et  aliud  in  carraria.  Et  medietatem  uineae  quam  ibi  habe- 
mus.  Vnum  caput  tenentem  in  salaria  et  aliud  in  uinea  sancti  laurentii.  Vnum 
latus  in  carraria.  Ipsam  medietatem  ipsius  uineae  in  integrum.  Et  pratum  nostrum 
in  congrego  ipsius  monasterii  quod  habuimus  ad  gualdum  nouum  in  integrum,  et 
casam  coloniciam  unam  quae  regitur  per  bonaldum  et  petruciolum  in  massa  ci- 
culana,  fundo  stenaciano  quam  mihi  coruinus  de  sua  portione  uendidit  in  integrum. 
Ista  omnia  suprascripta  a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio  dono  possidenda, 
ut  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum  et 
nullo  unquam  tempore  liceat  noUe  quod  semel  uolui,  sed  semper  firmissimum  per- 
maneat.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  tj»  Ego  grifo  in  hac 
cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.  ^  Ego  agemundus  manu  mea.  ijf  Ego 
mourus  manu  mea.  ^  Ego  optatus  testis  sum.  ^J»  Ego  audualdus  testis  sum. 
^  Ego  gisolfus  testis.  Ego  hisimundus  notarius  scriptor  huius  cartulae  com- 
pleui  et  dedj. 


nastero. 


CCXXX] . 

IN  NONnNE  DOMINI  DEI  SALVATORIS   NOSTRI   IHESU    CHRISTI.     LuDOgUlCO  Serenissimo         Documento  2i4. 
augusto  a  deo  coronato  magno  et  pacifico  imperatore  romanum  gubernante  ^is- 
imperium^  anno  eiusdem  ij.°  Seu  et  regnante  domno  bernardo  rege  langobar-    deHcoTFormis°a ''sia 
dorum,  anno  ipsius  in  dei  nomine  ij,    Sed  et  temporibus  guinichis  ducis  du-  XimTiorobcnfamo- 
catus  spoletani,  anno  eius  in  dei  nomine  xxvi.    Mense  ianuariij  Die  xvij.v,  per 
indictionem  viij.    AEternus  conditor  rerum  atque  caelipotens  domìnus^  dum  ad 
humanum  genus  descendere  uoluit  liberandum,  relieto  grege  angelorum  terrasque 
petens  iter,  uirginali  non  horruit  utero,  ut  nos  qui  a  tartaro  tenebamur  eius  sal- 
uaremur  aduentu,  ore  sancto  suo  praedicabat  :  Conuertimini  omnes,  quia  appro- 
pinquauit  regum  caelorum.    Iterum  subiungit  dicens:  Vendite  quae  possidetis 
dateque  pauperibus  et  aemite  uobis  habitaculum  aeternae  uitae  faciteque  uobis 
sacculos  qui  non  ueterescunt.    Nos  ergo  qui  eius  censemus  nomine,  debemus  ob- 

seruare  praecepta,  ut  tartarei  claustra  et  (i)  retia  euadamus  inferni,  et 

cum  praeceptore  domino,  eiusque  genitrice  mariae,  atque  sanctis  eius,  caelestis  regni 
mereamur  esse  consortes.  Qvamobrem  considerantes  considerauimus  nos  scaptolfus 
filius  cuiusdam  hilderici  et  coniux  mea  formosa,  uigerites  corpore,  nullo  nos  co- 
gente ncque  uim  faciente,  ut  conquaeramus  aeternam  uitam  et  sine  fine  mansu- 


(i)  II  codice  ha  una  lacuna  per  lo  spazio  di  circa  dieci  lettere. 


44 


174 


IL  \E  GESTO 


ram,  proinde  ofFerimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirglnis 
MARiAE,  sito  sabinis,  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  et  Domnus  benedictus  abbas 
praesens  esse  uidetur.    Idest  in  massa  interocrina^  loco  qui  dicitur  paternus,  casas 
colonicias  cum  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis  et  cultum,  mobilia  et  immo- 
bilia, quantum  exinde  ad  nostram  pertinet  portionem  in  integrum.    Seu  et  in  ser- 
uiliano  casas  colonicias,  cum  uineis,  terris,  siluis,  pratis,  pascuis,  et  cultum  uel 
incultum,  mobilia  et  immobilia,  omnia  et  in  omnibus  in  integrum^  quantum  nobis 
exinde  ad  nostram  portionem  pertinet  in  integrum.    Seu  et  in  massa  nernatina, 
loco  qui  dicitur  uilla  magna^  casas  colonicias  cum  hominibus  et  terris^  siluis^ 
pratiSj  pascuiSj  et  cultum  uel  incultum,  mobile  et  immobile.    Seu  et  portionem 
nostram  de  silua^  domus  cultae  quam  ibidem  in  nernate  habemus.,  quantum  nobis 
de  omnibus  superius  nominatis  rebus  a  consortibus  nostris  in  portionem  com- 
petit in  integrum.    Vnde  nobis  in  ipsis  praedictis  locis  nihil  reseruauimus  de  nostra 
portione.    Seu  et  terram  nostram  in  rosia,  in  loco  qui  dicitur  angenanus,  cultum 
uel  incultum j  quantum  ibidem  habemus  in  integrum.    Et  est  ipsa  terra  posita 
secus  flumina  mortuum,  et  unum  caput  est  a  terra  quaestoris,  et  unum  latus  uenit 
in  lacum,  et  aliud  in  terram  palumbi.    Et  alia  petia  de  terra  ibidem  in  angenano 
quae  est  posita  secus  flumen  mortuum  et  secus  terram  spentonis.    Vnum  latus 
ueniens  in  terram  ursi.    Ipsam  petiam  in  integrum  et  cultum  uel  incultum.  Seu 
et  portionem  meam  de  substantia  nostra  quam  habemus  in  casale  qui  dicitur 
ycurianus^  quantum  a  genitore  meo  hilderico  nobis  ibidem  pertinet  et  a  fratre  meo 
audulfo  in  portionem  euenerit  in  integrum.    Casas,  uineas^  terras,  siluas,  pascua, 
cultum  uel  incultum  et  omnia  ut  diximus  in  integrum.    Excepto  illam  portionem 
da  gaiderisino  tiano  meo,  quam  iam  antea  dedimus  in  monasterio  domini  et  sal- 
uatoris.    Alia  omnia  superius  nominata  a  die  praesenti  prò  redemptione  animae 
nostrae  in  ipso  sancto  monasterio  offerimus  possidenda.    Quatenus  ab  hac  die 
firmum  et  stabile  permaneat  donum  nostrum  in  ipso  sancto  monasterio.    Et  neque 
a  nobis  neque  ab  uUo  herede  posteroque  nostro  aliquando  contradicatur.  Sed 
omni  tempore  firmum  et  stabile  permaneat  et  a  nullo  homine  aliquando  contra- 
dicatur.   Et  quicquid  exinde  facere  uolueritis  in  omnibus  firmissimam  habeatis 
potestatem.    Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.   ^  Ego  scaptolphus 
in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.    «J»  Ego  formosa  in  hac  cartula  manu  mea. 
^  Ego  ansefridus  manu  mea.    ^  Ego  halaricus  testis  sum,    ^  Ego  hildericus 
testis  sum.    ^  Ego  mourus  testis.    ^  Ego  guarifardus  testis.    ^  Ego  constan- 
tinus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 

ccxxxi  j . 

Documento  215.      'W'  MPERANTE  domno  Nostro  piissimo  perpetuo  augusto  ludoguico  a  deo  co- 
-'^"•^'5-  I  ronato  magno  et  pacifico  imperatore,  anno  ij.°,  et  post  consulatum  eiusdem  in 

Araefrido°da''Avenuia'      1  del  uomine,  anno  ij.°    Seu  domno  Nostro  leone  summo  pontifice  et  uniuersali 

dona  due  pezze  di  terra         M  •  •  1  x  •  ^    1  •      •    •  J  n 

al  Monastero.  papa  m  sacratissima  beati  petri  apostolorum  prmcipis  sede  xx.°,  mense  martn, 

indictione  vii).  Qvaerendum  est  a  christianis  atque  peccatoribus  qualiter  se  de 
paena  inferni  eripere  possint.  Et  ideo  ego  ragifredus  filius  bonae  memoriae  arne- 
fridi  de  auenulae  a  praesenti  die  dono,  cedo,  trado,  confero  ad  monasterium  sanctae 
dei  genitricis  mariae  situm  in  acutiano  territorii  sabinensis^  ubi  uir  uenerabilis 
benedictus  abbas  esse  uidetur,  uel  ad  ipsam  sanctam  congregationem  eiusdem 
monasterii,  idest  duas  petias  de  terrulis.  Vna  quidem  reiacet  in  loco  qui  no- 
minatur  ad  illos  mortuos.  Ab  una  parte  terrula  gaitareni  et  gaidini  germanorum. 
A  duabus  partibus  terrula  sancti  angeli.    A  quarta  parte  currit  aqua.    Seu  et  alia 


"DI  FARFA 


■75 


petia  esse  uidetur  prope  aecclesiam  sancii  angeli  infra  casalem  auenulae.  Ab  una 
parte  terrula  sancii  petri  et  arifusi.  A  duabus  partibus  lerrulam  sancii  angeli. 
A  quarta  parte  curril  riuus.  Vna  cum  accessione  sua  in  integrum  donaui,  prò  rc- 
demplione  animae  meae  atque  deusdonae  sanctae  memoriae^  quae  fuit  coniux  mca, 
uel  parentum  meorura,  ut  ab  hac  die  suprascripta  terra  in  iure  et  potestate  prae- 
dicti  monasterii  uel  eius  abbatis  qui  prò  tempore  fuerit^  faciendi  et  iudicandi 
quicquid  uoluerit  liberam  in  omnibus  habeat  poteslatem  et  a  me  plaenissimam 
iargitalem^  et  adiuro  omnem  hominem ^  inuocata  maiestate  dei  et  corpus  et  san- 
guinem  domini  nostri  ihesu  christi,  per  patrem  et  filium  et  spirilum  sanctum,  et 
per  ipsam  dei  genitricem  uirginem  mariani  quae  omnem  mundum  suo  sancto  utero 
illuminami j  ut  nuUus  homo  contra  hanc  disposilionem  uel  iudicalum,  quod  prò 
anima  mea^  seu  et  ipsius  coniugis  meae  uel  parentum  meorum  dedi^  agere  aul 

causare  aul  disrumpere  praesumat.    Et  si  iniuste  (i)  aul  per  rapinam  fa- 

cultatis  ingenii  agere  aul  causare  uoluerit^  lucidai  in  iram  dei  omnipotenlis  et 
omnium  angelorum  et  sanctorum  martyrum  et  prophetarum  et  cum  iuda  traditore 
habeat  damnationem  in  die  tremendi  dei  iudicii.  Actum  in  auenula  in  curie  su- 
prascripti  ragifridi.  Signum  manus  ragifridi  qui  huius  paginam  iudicalus  qua- 
liter  superius  legitur^  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  nordonis  sculdahis  testis. 
Signum  manus  racucionis  et  naningi  germanorum  filiorum  cuiusdam  pranduli 
teslium.  Signum  «J»  manus  teuperti  filli  cuiusdam  grasolfi  testis.  ^  Ego  teu- 
dualdus  me  testem  subscripsl.  ^  Ego  arnifridus  me  lestem  supscripsi.  ^  Ego 
anliperlus  me  testem  subscripsl.  ^  Ego  lampertus  presbiter  et  notarius  huius  pa- 
ginam iudicalus  scripsi,  et  ad  partem  monasterii  achimando  presbitero  et  monacho 
sanctae  mariae  compleui  et  dedi. 


CCXXXll] . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  ET  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  LUDOGVICUS  diuina 
ordinante  prouidentia  imperator  augustus.  Cum  petitionibus  seruorum  dei  iustis 
et  rationabilibus  diuini  cultus  amore  fauemus,  superni  muneris  donum  nobis  a 
domino  imperliri  credimus.  Iccirco  nouerit  omnium  fidelium  nostrorum  tam 
praesentium  quam  et  futurorum  soUertia,  quia  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  ex 
monasterio  quod  dicitur  acutianus,  quod  est  situm  in  territorio  sabinensi,  constructum 
in  honore  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  delulit  optutibus  nostris 
auctoritatem  (2) . .  munilatis  domnj  et  genitoris  nostri  karoli  bonae  memoriae  sere- 
nissimi imperatoris,  in  qua  erat  inserlum  qualiter  idem  monasterium  ob  amorem 
dei  tranquillitatemque  fratrum  ibidem  consistentium,  sub  pienissima  luitione  et  (3).. 
munitatis  defensione  habuisset.  Pro  firmilatis  namque  studio  pelili  ut  idem  mona- 
sterium cum  congregatione  ibi  degenlium,  sicut  caelera  monasleria  in  regno,  chrislo 
propitio,  nostro  sub  nostra  luitione  consistunl,  ila  et  illud  cum  monasteriis  uirorum 
.et  puellarum  uel  senodochiis  sub  defensione  nostra  reciperemus,  et  palernae  aucto- 
ritati  firmilatis  gralia,  ac  noslram  superadderemus  auctoritatem.  Cuius  petitioni, 
prò  diuini  cultus  amore  et  animae  noslrae  emolumento,  libenler  aurem  accomodare 
placuit,  et  hanc  noslrae  auclorilalis  praeceptionem  fieri  iussimus,  per  quam  praeci- 
pimus  alque  iubemus  ut  nullus  iudex  publicus  uel  quislibet  ex  iudiciaria  potestate 
aul  missi  discurrentes  uel  quaelibet  persona,  in  monasleria  tam  uirorum  quam  et 


Documento  216. 

An.  815. 

Privilegio  dell'Impe- 
ratore Ludovico  pel 
quale  sono  confermati 
i  privilegi  concessi  da 
Carlo  Alagno  al  Mona- 
stero. 


(1)  Lacuna  per  lo  spazio  di  circa  sei  lettere  nel  testo. 

(2)  Lacuna  per  Io  spazio  di  due  lettere  nel  testo.   Forse  dovea  leggersi  immunitatis. 

(3)  Lacuna  come  sopra. 


1 7^ 


IL  \EGE  STO 


puellarum  uel  senodochia  aut  in  aecclesias,  cellulas,  loca,  uillas,  curtes  uel  agros 
seu  reliquas  possessiones  memorati  monasterii,  quae  ex  largitale  honorum  hominum 
ibidem  delegata  sunt,  uel  quae  deinceps  in  iure  ipsius  sancti  loci  uoluerit  diuina  pietas 
augere,  ad  causas  audiendas  uel  freda  aut  tributa  exigenda,  aut  mansiones  uel  pa- 
ratas  faciendas,  aut  fidciussores  tollendos,  aut  homines  ipsius  monasterii  tam  inge- 
nuos  quam  seruos,  libellarios,  cartulatos  uel  offertos,  super  terram  ipsius  comma- 
nentes  distringendos,  nec  uUas  reddibitiones  aut  illicitas  occasiones  requirendas  ullo 
unquam  tempore  ingredi  audeat,  uel  ea  quae  supra  memorata  sunt  penitus  exigere 
praesumat.  Et  quicquid  exinde  ius  fisci  exigere  debuit,  in  integrum  eidem  conces- 
simus  monasterio,  ut  in  alimonia  pauperum  et  stipendia  monachorum  ibidem  deo 
famulantium  perpetuis  temporibus  proficiat  in  augmentis.  Quatenus  ipsos  monachos 
qui  ibidem  deo  famulantur,  prò  nobis  et  coniuge  proleque  nostra,  et  stabilitate  to- 
tius  imperij  a  deo  nobis  concessi,  eius  clementissima  miseratione  per  immensum 
conseruanda,  iugiter  dominum  exorare  delectet.  Haec  itaque  auctoritas,  ut  plaenio- 
rem  in  dei  nomine  optineat  uigorem  et  a  fidelibus  sanctae  dei  aecclesiae 
et  nostris  uaerius  credatur  et  diligentius  conseruetur,  eam  manu  propria  D  Q  p 

supter  firmauimus  et  anuli  nostri  impressione  signari  iussimus.  Signum  

Hludovvici  serenissimi  imperatoris.     Dvrandus  diaconus  ad  uicem  beli-  IZ^  I  Li 
sachar  recognoui.     Data  ij.  nonas  augusti,  anno,  christo  propitio,  ij." 
imperij  domni  Hludovvici  piissimi  augusti,  indictione  viij.    Actum  franconofurd  in 
dei  nomine,  feliciter.    Amen,  (i) 


Documento  217. 

An.  815- 

Altro  privilegio  di 
confermazione  conces- 
so dall' imperatore  Lu- 
dovico al  Monastero. 


I 


CCXXXlll]. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  ET  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU   CHRISTI.     HlVDOVVICUS  diuina 

ordinante  prouidentia  imperator  augustus.  iMperialem  celsitudinem  decet  prae- 
decessorum  suorum  facta  non  solum  inuiolabiliter  conseruare,  sed  etiam  cen- 
surae  suae  auctoritate  alacriter  confirmare.  Proinde  nouerit  sagacitas  seu  in- 
dustria omnium  fidelium  nostrorum  tam  praesentium  quam  et  futurorum,  quia  uir 
uenerabilis  benedictus  abbas  ex  moiiasterio  acutiano,  quod  est  situm  in  territorio 
sabinensi,  constructum  in  honore  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  martae 
optulit  optutibus  nostris  quasdam  auctoritates  confirmationis  domnj  genitoris  nostri 
bonae  memoriae  Karoli  serenissimi  augusti,  in  quibus  continebatur  insertum  qua- 
liter  idem  monasterium  sub  tali  priuilegio  consistere  fecerat,  sicut  caetera  monasteria 
quae  in  francia  sancti  benedicti  patris  norma  consistunt,  scilicet  ut  nuUus  aepiscopus 
de  thesauris  ipsius  monasterii  aut  rebus  aliquid  auferre,  nec  sub  aliquo  tributo  po- 
nere,  aut  aliquod  censum  exinde  exigere  aut  exactare  praesumeret,  uel  qualiter  hil- 
deprandus  dux  gualdum  qui  nuncupatur  tancies,  et  curtem  quae  uocatur  ballantis, 
cum  omni  integritate  et  appendiciis  suis,  quae  hildeprandus  per  sua  praecepta  con- 
firmauit.  Et  res  quas  tradidit  theodemundo  et  ipse  theodemundus  per  instrumenta 
cartarum  praefato  delegauit  monasterio,  nec  non  et  curtem  tatianum,  quae  domnus 
apostolicus  adrianus  luponi  per  suum  confirmauit  praeceptum ,  et  ipse  lupo  per  car- 
tulas  simul  cum  ipso  praecepto  eidem  delegauit  monasterio  cum  omni  integritate,  uel 
qualiter  monasteria  uirorum  puellarumque,  quae  nuncupantur  bis  nominibus  :  Mo- 
nasterium sancti  MARCI  euangelistae  quod  est  situm  iuxta  muros  spoletanae  ciui- 
tatis,  quod  ipse  domnus  et  genitor  noster  ad  idem  monasterium  per  suum  confir- 
mauit praeceptum.    Et  aliud  quod  dicitur  monasterium  sancti  saluatoris,  situm  non 


(i)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


VI  FARFA 


77 


procul  ab  eadem  ciuitate  spoletana.  Et  monasterium  puellarum  quod  nuncupatur 
sancti  georgii,  quod  est  constructum  sub  muro  ciuitatis  reatinae.  Et  aecclesiam  sancti 
MiCHAHELis  archangcU  quae  est  posita  super  fluuium  mellinum  iuxta  ipsam  ciui- 
tatem  reatinam  cum  omni  integritate  sua.  Et  in  territorio  firmano  monasterium  quod 
uocatur  sancti  siluestri  uel  sanctae  marinae,  cum  omni  integritate,  uei  quicquid  ex 
largitate  regum  reginarumque,  pontificum,  ducum,  castaldorum,  uel  ex  coUatis  po- 
puli,  uel  caeterorum  fidelium  eidem  monasteri©  legaliter  confirmatum  fuerat,  suis 
auctoritatibus  confirmaret.  Sed  et  prò  rei  totius  firmitate  postulauit  nos  praedictus 
abbas  eiusque  congregatio  ut  morem  paternum  sequentes  nostram  etiam  auctori- 
tatem  super  hoc  negocio  fieri  censeremus.  Quorum  petitionibus,  ob  animae  nostrae 
emolumentum  et  aeternae  retributionis  fructum,  libenter  assensum  praebuimus.  Et  hoc 
nostrae  auctoritatis  praeceptum  inspectas  auctoritates  paternas  fieri  placuit,  per  quod 
decernimus  atque  statuimus  ut  nullus  aepiscopus  de  thesauris  aut  rebus  ipsius  mo- 
nasterii  aliquid  auferre,  nec  idem  monasterium  sub  tributo  ponere,  aut  aliquod  censum 
exinde  exigere  aut  exactare  praesumat,  nec  de  superius  memoratis  locis,  aut  de 
caeteris  monasteriis,  aut  cellulis,  senodochiis,  aecclesiis,  curtibus,  uillis,  piscationibus 
cum  piscatoribus  suis,  seruis,  ancillis,  libellariis,  cartulatis,  offertis,  gualdis,  molen- 
dinis,  uel  de  his  omnibus  eidem  monasteri©  iure  subiectis,  uel  quicquid  ex  muni- 
ficentia  regum  reginarumque,  aut  ex  confirmatione  pontificum,  ducum,  castaldorum, 
nec  non  ex  coUafis  populi,  aut  caeterorum  fidelium  liberalitate,  uel  etiam  ex  mo- 
nachis  qui  in  eodem  monasterio  suas  animas  saluare  cupientes  intrauerunt,  et  eis 
tam  ex  donationc  regum  reginarumque,  pontificum,  ducum,  quam  ex  haereditate 
parentum,  uel  de  quolibet  attractu  aduenerunt  et  ibidem  per  cartulas  delegauerunt, 
uel  undecumque  ad  eos,  tam  per  uenditiones,  cessiones,  commutationes,  possessiones, 
eidem  monasterio,  sicut  dictum  est,  aduenit  et  moderno  tempore  iuste  et  legaliter 
possidere  noscitur,  uel  quod  deinceps,  domino  largiente,  ibidem  coUatum  fuerit.  Nul- 
lus fidelium  nostrorum  praesentium  scilicet  et  futurorum  memorato  abbati,  eiusque 
congregationi ,  aut  suis  successoribus  inquietare,  aut  calumniam  generare,  aut  ali- 
quam  iniustam  repetitionem  facere  temptet.  Sed  sicut  a  genitore  nostro  confirmatum 
esse  dinoscitur  et  a  fidelibus  sanctae  dei  aecclesiae  diuersis  rebus  idem  locus  ditatus 
esse  constat,  ita  omni  tempore  absque  alicuius  praeiudicio  aut  infestatione  uel  de- 
minoratione  consistat.  Et  per  hoc  nostrae  confirmationis  praeceptum  iure  perpetuo 
teneat,  et  sub  nostro  priuilegio  atque  mundiburdo  consistat,  et  sub  defensione  nostra 
eiusdem  monachi  in  eodem  monasterio  quiete  residere  ualeant  et  prò  nobis  et  sta- 
bilitate  tofius  imperii  nostri  dominum  ^xorare.  Concessimus  etiam  eis,  ut  quicquid 
ex  copulatione  seruorum  ipsius  monasterii  cum  liberis  feminis  secundum  legem  lan- 
gobardorum  ad  publicum  contingere  poterant,  in  helymosina  nostra  per  hoc  nostrum 
confirmetur  praeceptum.  Et  quandoquidem  diuina  uocatione  praedictus  abbas  uel 
successores  eius  de  hac  luce  migrauerint,  quandiu  ipsi  monachi  Inter  se  talem  in- 
uenire  poterint,  qui  eos  secundum  regulam  sancti  benedicti  regere  ualeat,  licentiam 
habeat  eligendi  abbatem.  Et  ut  haec  auctoritas  confirmationis  nostrae  ab 
omnibus  melius  et  uaerius  credatur,  et  diligentius  conseruetur,  more  no-  P  0 

stro  eam  supter  scribere  et  de  bulla  nostra  iussimus  sigillari.    Signum   ■ 

Hlvdovvici  serenissimi  I^rPERATORIS.    DvRANDUs  DiACONVs  AD  vicEM  heli-  Vj  I 
sachar  recognoui.    Datum  ij.  nonas  augusti,  anno  christo  propitio  ij. 
imperii  nostri.    Indictione  viii.    Actum  franconofurd  palatio  regio  in  dei  nomine. 
F'eliciter.  (i) 


(i)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


45 


178 


IL  REGESTO 


An.  Si5?-830? 
Ingoaldo  Abate. 


CCXXXV. 


^i)  J^VODECIMVS  QUOQVE  abbas  extitit  huius  loci  religiosissimus  Ingoaldus,  Qui  prae- 


fuit  (2)    Ofiiit  quoque  vii  Kalendas  aprilis 


Documento  218. 

An.  816. 

Donulo  Transpadino 
dona  al  Monastero  al- 
cuni beni  situati  in 
Campo  Aureo. 


I 


CCXXXV]. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Imperante  domino  piis- 
simo perpetuo  augusto  ludovvico  a  deo  incoronato  magno  et  pacifico  imperatore. 
Anno  imperii  eius  in  dei  nomine  iij.°  Seu  domno  leone  summo  pontifice  et  uni- 
uersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  principis  apostolorum  sede  anno  xxj. 
Mense  martio,  indictione  viiij.  Dominae  sanctae  et  uenerabili  angelorum  meritis 
excelsae  basilicae  dei  genitricis  mariae  quae  posita  est  in  acutiano,  territorio  sabi- 
nensi,  ubi  domnus  ingoaldus  abbas  esse  uidetur.  Donulus  transpadinus  habitator 
uici  palentiana  territorii  veterbensis.  Qvisquis  homo  in  hoc  seculo  positus  iuxta 
tempus  facultatis  uel  opes  quas  habere  uidetur,  non  ad  terrena  tendat  quia  de  cae- 
lestibus  nos  oportet  cogitare,  quomodo  dicit  diuina  scriptura:  In  quacumque  hora 
homo  peccator  conuersus  fuerit,  statim  omnia  peccata  eius  remittuntur.  Dono,  cedo 
atque  trado  in  suprascripto  monasteri©  prò  luminare  et  mercede  mea,  atque  pa- 
rentum  meorum,  unde  in  hoc  et  in  futuro  seculo  michi  maneat  merces  :  Hoc  est 
totam  sortem  meam,  quantum  michi  ex  comparatione  euenit  a  lamperto  et  ingiperga 
et  a  germana  sua  in  campo  aureo  in  integrum  cum  territoriis,  ligneis,  cum  aquis 
aquarumue  decursibus,  omnia  in  integrum  dono  et  cedo  atque  trado  in  monasterio 
dei  genitricis  mariae,  uel  tibi  domine  ingoalde  abbas,  uel  posteris  et  successoribus 
tuis,  qui  in  suprascripto  monasterio  prò  tempore  fuerint  ordinati.  Et  qui  hoc  iudi- 
catum  uel  dispositionem  meam  aliquando  rumpere  presumpserit,  incidat  in  iram 
dei  omnipotentis  et  omnium  angelorum  atque  sanctorum,  patriarcharum,  prophe- 
tarum,  et  cum  iuda  traditore  habeat  damnationem  in  die  tremendi  iudicii.  Quod 
uero  iudicatum  mea  bona  et  spontanea  uoluntate  allonem  presbiterum  et  notarium 
scribere  rogaui,  et  supter  coram  testibus  a  me  rogatis  corroboraui.  Actum  uico  fu- 
liano.  Signum  ^  manus  donnonis  suprascripti  donatoris  qui  hoc  iudicatum  uel 
dispositionem  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  datiperti  filli  cuiusdam  dauiculi  de 
uico  fuliano  testis.  ^  Ego  petrus  presbiter  manu  mea.  Signum  ^  manus  pertoni 
filii  cuiusdam  martini  de  uico  matriniano  testis.  ^  Ego  gaifredus  presbiter  me  te- 
stem  subscripsi.  Signum  ^  manus  deodati  clerici  nescientis  litteras  testis.  ^  Ego 
allo  presbiter  et  notarius  hoc  iudicatum  uel  dispositionem  scripsi,  compleui  et  dedi. 


Documento  219. 

An.  816. 

Ansitruda  figlia  di 
Rodiperto  dona  alcuni 
beni  al  Monastero. 


CCXXXVl] . 

N  nomine  domini  dei  SALVATORIS  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  Imperante  domino  piis- 
simo perpetuo  augusto  ludouico  a  deo  coronato  magno  et  pacifico  imperatore, 
et  post  consulatum  eiusdem  domini  nostri  anno  iij.  Seu  domino  nostro  leone 
summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri  principis  aposto- 
lorum sede  anno  xxj.  Mense  mail,  indictione  viiij.  feliciter.  Manifesta  sum  et  pro- 
fiteor  ego  ansitruda  filia  cuiusdam  rodiperti,  quoniam  propria  spontaneaque  et  mea 
bona  uoluntate,  nuUoque  me  cogente  ncque  uim  faciente,  in  presentia  nordonis 
sculdahis,  quam  et  racucionis  et  nauingonis  propinquorum  parentum  meorum,  a 


I 


(1)  Effigie  dell'Abate  Ingoaldo. 

(2)  Nel  Codice  è  stato  lasciato  bianco  Io  spazio  di  due  terzi  di  una  linea. 


y 


VI  FARFA  179 

quibus  interrogata  respondi:  quia  nullam  uiolentiam  patior  ab  ullo  homine,  ncque 
a  gualiperto  filio  cuiusdam  guarnucionis,  sed  bona  et  spontanea  uoluntate  mea,  et 
causam  meam  proficiendo  libera  potestate,  consentiente  michi  gualiperto  iugali  meo, 
uendidi  tibi  domine  ingoalde  uenerabilis  abbas  de  monasterio  sanctae  dei  genitricis 
MARiAE  sito  in  acutiano  territorii  sabinensis,  ad  partem  monasterii,  uel  ipsius  sanctae 
congregationis  quae  prò  tempore  fuerit  :  Idest  omnes  res  uel  substantias  illas  quas 
michi  ansitrudae  gualipertus  iugalis  meus  per  suum  morgincap  et  per  scriptum 
emisit,  quod  est  quartam  rationem  super  totam  pecuniam  suprascripti  gualiperti, 
anteposita  omni  mobilia  quae  in  mea  ansitruda  reseruo  potestate.  In  primis  casas 
intra  castrum  ueterbii  et  foris  ubicumque  de  ipso  morgincap  contineo.  Curtes,  ■» 
hortos,  campos,  prata,  uineas,  siluas,  territoria  tam  diuisa  quam  et  indiuisa,  tam 
in  finibus  ueterbensibus  quam  et  in  orclano,  una  cum  omnibus  fictilibus  ad  ipsas 
casas  pertinentibus,  et  de  aecclesia  sancti  angeli  quae  sita  est  in  auenule  una  cum 
omni  accessione  et  pertinentia  sua,  quae  michi  per  ipsum  morgincap  pertinet,  omnia 
et  in  omnibus  suprascriptis  rebus  una  cum  ipso  scripto  morgincap  uobis  in  inte- 
grum  uendidi  et  nichil  mihi  aliquid  reseruaui  in  potestate,  nisi  solummodo  mobilia- 
Nam  alias  res,  qualiter  superius  legitur,  omnes  uobis  in  integrum  uendidi.  Vnde 
profiteor  me  quae  supra  ansitruda,  consentiente  suprascripto  iugali  meo,  suscepisse  a 
uobis  prò  suprascriptis  rebus  omnibus  qualiter  superius  legitur,  a  te  domine  ingo- 
alde abbas,  uel  a  parte  monasterii,  idest  argenti  cxx  ana  nouem  denariorum  per 
solidum  de  moneta  sancti  petri  finitum  pretium,  sicut  inter  nos  bono  animo  con- 
uenit.  Quatinus  ab  hac  die  omnes  res  uel  substantias  illas,  una  cum  omni  acces- 
sione, api  bus,  padulibus,  arboribus  fructuosis,  uel  infructuosis,  aquis  aquarumue  de- 
cursibus,  in  uestra  sint  potestate  faciendi  et  judicandi  qualiter  uolueritis,  liberam  in 
omnibus  habeatis  potestatem  et  a  nobis  plenissimam  largitatem.  Et,  quod  fieri  non 
credimus,  ut  habet  humana  fragilitas,  si  ego  ipsa  uenditrix  aut  aliquis  de  meis  haere- 
dibus  te  supradictum  ingoaldum  abbatem  emptorem  meum,  uel  partem  monasterii, 
uel  posteros  successores  tuos  de  jam  dieta  uenditione  quam  textus  iste  continet, 
in  aliquo  molestare  per  me  aut  submissam  personam  temptauerimus  et  a  quo- 
cumque  homine  deffendere  non  potuerimus,  tunc  componamus  uobis  quibus  exinde 
infertur  molestia,  paenae  nomine,  omnes  res  suprascriptas  in  duplum,  et  in  quantum 
apud  uos  amodo  meliorata  fuerit  sub  justa  aestimatione.  Actum  intra  castrum  ue- 
terbii. Signum  4^  manus  ansitrudae  suprascriptae  uenditricis,  qui  hanc  cartulam 
fieri  rogauit.  ^  Ego  gualipertus  guale  ansitrudae  in  hac  cartula  consensi  et  manu 
mea.  Signum  manus  nordonis  sculdahis,  qui  ipsam  ansitrudam  inquisiui  et  manu 
mea.  Signum  ^  naningonis,  qui  ipsam  ansitrudam  inquisiui  et  manu  mea.  Si- 
gnum ^  manus  luponis  filli  cuiusdam  uitalis  testis.  Ego  laudipertus  manu  mea. 
^  Ego  arnifridus  manu  mea.  Signum  ^  manus  prasinaci  filli  cuiusdam  iohannaci 
presbiteri  testis.  4j»  Ego  lampertus  presbiter  et  notarius  testem  me  subscripsi.  ^  Ego 
donatus  notarius  qui  ipsam  ansitrudam  sororem  meam  inquisiui  una  cum  nordone 
sculdahis  et  racucione  et  naningone,  et  hanc  cartulam  uenditionis  scripsi,  compleui 
et  dedi. 

ccxxxviij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Lvdovico  diuiua  Ordinante 
prouidentia  augusto  imperante,  anno  imperij  in  christi  nomine  iij.  Seu  et  anno 
regni  domini  bernardi  (i)  gentis  langobardorum,-anno  in  dei  nomine  iiij.  In  xxiij. 
die  mensis  iunii,  per  indictione  viiij.    Ego  spento  filius  cuiusdam  luponis  ca- 


(i)  Così  nel  Codice.   Manca  certamente  la  parola  rcgis. 


Documento  220. 

An.  816. 

Spentone  figlio  di 
Lupo  castaido  dona  al 
Monastero  alcune  terre 
ponendone  in  liberta  i 
coloni. 


• 


i8o 


IL  T{E  GESTO 


staldii,  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea  uoluntate  mea, 
prò  mercede  et  absolutione  animae  meae  dono  atque  concedo  in  aeterna  traditione 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  in  acutiano  ter- 
ritorii  sabinensis,  ubi  uir  uenerabilis  ingoaldus  abbas  praesens  esse  uidetur,  res  meas 
in  territorio  teramnano.  Casas,  vineas,  terras,  siluas,  prata,  pascua,  ripas,  salicta, 
oliueta,  cultum  et  incultum,  omnia  et  in  omnibus  quantum  in  finibus  teramnanis 
michi  ab  herfone  socero  meo  euenit  in  integrum  in  suprascripto  sancto  monasterio 
dono,  Excepto  casas  colonicias  quae  suprascriptis  rebus  pertinent.  Ex  quibus  uolo 
ut  sint  liberi  prò  anima  mea.  In  tali  tenore  sint  liberi  cum  coloniis  suis,  ut  annua- 
liter  prò  sua  defensione  per  unumquemque  focularem  reddant  in  ipso  sancto  mo- 
nasterio pullorum  parium  j.  Nam  aliud  nullum  super  imponatur  seruitium  aut 
quod  libet  censum.  Et  excepto  uineae  tabulam  j,  ubi  dicitur  atrium  super  casam 
rodaldi.  Et  terram  quae  est  suptus  casam  petaldi  petiam  j.  Quas  suprascriptas 
res  damus  maurello  liberto  nostro  in  tali  tenore  ut  dum  ipse  maurellus  aduixerit 
in  eius  sit  potestate  usufruendi,  et  in  suprascripto  sancto  monasterio  annualiter  debeat 
dare  pullorum  parium  j  prò  ipsis  rebus.  Et  post  obitum  ipsius  maurelli  ipsa 
uinea  et  terra  reuertatur  in  potestatem  suprascripti  monasterii.  Quatenus  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum  et  nullo  unquam 
tempore  liceat  nolle  quod  semel  uolui.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  supra- 
scripta.  ^  Ego  spento  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea.  Ego  audolfus 
manu  mea.  «J»  Ego  statius  manu  mea.  4j»  Ego  iohannes  manu  mea.  <J»  Ego 
campo  manu  mea.  «Jj  Ego  hisemundus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  te- 
stium  roborationem  compleui  et  dedi. 

ccxxxviiij . 

IN  DEI  NOMINE.  iMperante  domno  Nostro  piissimo  perpetuo  et  a  deo  coronato 
ludovico  magno  imperatore,  anno  eius  in  dei  nomine  iij.  Atque  domno  no- 
stro stephano  summo  pontifice  et  "uniuersali  papa  in  sacratissima  beati  petri 
apostolorum  principis  sede  anno  mense  iunii,  Indictione  viiij.  Constat  me  lu- 
ponem,  qui  et  maurunta  uocor,  homo  transpadinus  et  modo  habitare  uideor  in  uico 
palentiana  territorii  ueterbensis,  uirum  honestum  (i)  uenditorem  libera  potestate  uen- 
didisse  tibi  ingoalde  abbas  cellae  monasterii  sanctae  dei  genetricis  mariae  siti  in  acu- 
tiano territorii  sabinensis.  Idest  omnes  res  uel  substantias  meas,  tam  ipsam  quae 
michi  a  siciperto  socero  meo  ex  comparatione  euenire  uidetur,  casas,  curtes,  hortos, 
uineas,  prata,  pascua,  siluas,  atque  territoria,  cultum  et  incultum  tam  in  suprascripto 
uico  palentiana  cum  uocabulis  suis,  uel  ubicumque  in  finibus  ueterbensibus  de  rebus 
meis  inuentum  fuerit,  quicquid  de  comparatione  seu  de  commutatione  uel  de  quo- 
libet  ingenio  michi  pertinere  uidetur,  tam  mobile  quam  et  immobile,  totam  substan- 
tiam  meam,  ut  dixi,  una  cum  omnibus  rebus  super  se  manentibus  et  accessionibus 
suis  tibi  domine  ingoalde  abbas  ad  partem  monasterii  ex  integro  in  transactum  uen- 
didi.  Vnde  profiteor  me  qui  supra  uenditorem  recepisse  a  te  domno  ingoaldo  abbas 
emptore  meo  prò  suprascriptis  rebus,  idest  pretium  argenti  solidos  1.*  finitum  pre- 
tium,  sicut  Inter  nos  bono  animo  conuenit.  Quatenus  ab  hac  die  in  uestra  qui  supra 
emptoris  mei  uel  posterum  uestrorum  maneat  potestate  ipsa  res  superius  nominata, 
et  quicquid  exinde  facere  aut  judicare  uolueritis,  liberam  in  omnibus  habeatis  po- 
testatem. Et,  quod  fieri  minime  credimus,  si  ego  ipse  uenditor  aut  aliquis  de  meis 
haeredibus  ac  prohaeredibus,  te  superius  dictum  emptorem  uel  posteros  uestros 


(i)  Nel  Codice  vTi. 


Documento  221. 

An.  81 5. 

Lupo  _  soprannomi- 
nato Màurunta  vende 
al  Monastero  i  suoi 
beni  situati  sui  confini 
viterbesi. 


VI  FARFA 


i8i 


aut  successores,  de  jam  dieta  uenditione  quam  textus  iste  continet,  in  aliquo  mole- 
stare per  nos  aut  per  submissam  personam  agere  aut  causare  presumpserimus  et  a 
quocumque  homine  defendere  non  potuerimus,  tunc  componamus  uobis  quibus  exinde 
infertur  molestia,  poenae  nomine,  ipsas  suprascriptas  res  omnes  in  duplum  in  fer- 
quidem  loco  et  si  meliorata  fuerit  in  tempore  sub  aestimatione.  Actum  ueterbii  mense 
et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  luponis,  qui  maurunta  uocatur,  supra- 
scripti  uenditoris,  qui  hanc  cartulam  uenditionis  scribere  rogauit.  Signum  ^  manus 
leonis  de  ueterbio  iudicis  testis.  Signum  <J»  manus  teuperti  de  sonsa  testis.  Si- 
gnum «J»  manus  sintualdi  uiri  deuoti  (  i  )  testis.  Signum  manus  luponis  de  uico 
antoniano  testis.  Signum  ^  manus  teupaldi  testis.  ^  Ego  iohannes  notarius  scripsi, 
compleui  et  dedi. 


ce 


cxl. 


IN  DEI  NOMINE.  iMperante  domino  Nostro  piissimo  perpetuo  augusto  ludovico 
a  deo  coronato  magno  et  pacifico  imperatore,  et  post  consulatum  eius  anno  iij. 
Seu  domino  nostro  stephano  summo  pontifice  et  uniuersali  papa  in  sacratissima 
beati  petri  apostolorum  principis  sede  j.,  mense  augusti,  Indictione  viiij.  Nos 
lupo  et  benedictus  germani,  filli  cuiusdam  uitalis  de  castro  ueterbii,  donamus  atque 
concedimus  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano  territorii  sa- 
binensis,  ubi  uir  uenerabilis  abbas  ingoaldus  esse  uidetur,  Omnes  res  illas  quas  ha- 
bere  uisi  sumus  in  casale  qui  nominatur  segutianus,  cum  casa,  curte,  horto,  campis, 
pratis,  uineis,  siluis,  quicquid  nobis  de  ipsa  haereditate  ubicumque  pertinet  rationis, 
una  cum  accessione  sua  in  integrum.  Et  donamus  omnem  rationem  nostram  de 
casale  qui  nominatur  campus  aureus  cum  siluis,  territoriis  et  omnia  in  integrum, 
simulque  et  rationem  nostram  de  casale  qui  nuncupatur  nobule,  qui  nobis  ex  com- 
paratione  euenit  a  quodam  hildiperto,  una  cum  territorio,  siluis  uel  accessione  sua 
in  integrum.  Istas  supra  scriptas  res  omnes,  qualiter  superius  legitur,  donamus  nos 
qui  supra  lupo  et  benedictus  germani  in  suprascripto  monasterio  sanctae  mariae  prò 
redempfione  parentum  nostrorum  uel  germani  nostri  lamperti  presbiteri  qui  in  ipsum 
monasterium  intrauit.  Vt  ab  hac  die  ipsas  suprascriptas  res,  qualiter  superius  le- 
gitur, in  iure  et  potestate  uestra  uel  successorum  uestrorum  habeatis,  et  faciendi  et 
iudicandi  qualiter  uolueritis  liberam  in  omnibus  habeatis  potestatem  et  a  nobis  ple- 
nissimam  largitatem.  Quam  uero  cartulam  donationis  nostrae  donatum  notarium 
scribendam  rogauimus,  et  supter  coram  testibus  a  nobis  rogatis  optulimus  roboran- 
dam.  Actum  intra  monasterium  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano,  Si- 
gnum ^  manus  luponis  qui  hanc  cartulam  donationis  fieri  rogauit.  Ego  bene- 
dictus notarius  et  donator  in  hac  cartula  donationis  a  me  factae  manu  mea.  ^  Ego 
gualipertus  manu  mea.  «J»  Ego  rachimundus  presbiter  manu  mea.  Signum  ^  manus 
martionis  habitatoris  ueterbii  testis.  Signum  ^  manus  anselmi  filli  cuiusdam  ausoni 
habitatoris  intra  ciuitatem  ferentis  testis.  ^  Ego  andreas  me  testem  subscripsi.  ^  Ego 
donatus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui 
et  dedi. 


DoCU.MtNTO  222. 

Ali.  8i6. 

Lupo  e  Benedetto 
figli  di  Vitale  da  Vi- 
terbo donano  al  Mo- 
nastero ciò  che  pos- 
siedono dei  casali  Se- 
guziano.  Campo  Aureo, 
e  Nobule. 


(i)  Nel  Codice  ui. 


46 


l82 


IL  \E  GESTO 


Documento  223. 

An.  816. 

L' imperatore  Ludo- 
vico richiesto  succes- 
sivamente dagli  abati 
Benedetto  e  Ingoaldo, 
concede  al  Monastero 
i  beni  già  lasciati  per 
testamento  al  Monaste- 
ro stesso  da  Maiorano 
e  dai  costui  figli  Ro- 
mano ed  Unaldo,  rica- 
duti al  Fisco  prima  del- 
la loro  morte.  Inoltre 
r  imperatore  cede  al 
Monastero  il  pescatore 
Aunefrido  vivente  a 
Settiponzio. 


ccxlj . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALUATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI,  HLuDOVICUS  DIUINA  ORDINANTE 
PROUiDENTiA  imperator  augustus.  SI  liberalitatis  nostrae  munere,  de  beneficiis  a 
deo  nobis  collatis  ad  loca  deo  dicala  propter  sustentationem  eidem  in  illis  fide- 
liter  famulantium  aliquid  conferimus,  id  nobis  procul  dubio  et  ad  mortalem 
uitam  felicius  transigendam  et  ad  aeternam  perpetualiter  optinendam  profuturum 
certissime  confidimus.  Iccirco  notum  fieri  uolumus  omnium  fidelium  nostrorum  sol- 
lertiae,  praesentium  scilicet  et  futurorum,  quia  uir  uenerabilis  benedictus  abbas  mo- 
nasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  est  situm  in  territorio 
sabinensi  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ad  nos  ueniens  suggessit  de  quadam  pos- 
sessione cuiusdam  maioriani  et  duorum  filiorum  eius  romani  et  hunaldi,  qui  res 
proprietatis  suae  ad  partem  praedicti  monasterii  per  testamenti  conscriptionem  "propter 
amorem  dei  et  propter  remissionem  peccatorum  adipiscendam  condonarunt,  reser- 
uato  sibi  earumdem  rerum  usufructu  ad  dies  uitae  suae,  ut  post  obitum  illorum 
easdem  res  pars  praedicti  ex  integro  susciperet  ac  perpetualiter  possideret.  Sed  in- 
terim accidisse  dixit,  ut  filius  predicti  maiorani  nomine  godoaldus,  qui  quartam  por- 
tionem  eiusdem  possessionis  eodem  testamento  possidebat,  instinctu  diaboli,  postposita 
fidelitate  sua,  ad  beneuentanos  qui  tunc  temporibus  domno  et  genitori  nostro  Karolo 
imperatori  rebelles  erant,  fugiendo  se  contulisset,  ac  propter  hoc  res  illius  propriae 
fisco  sociari  debuissent,  cum  quibus  et  portiones  supradictorum  maioriani  patris 
eius  et  duorum  fratrum  eius  romani  et  hunaldi  in  publicum  redactae  et  ita  a  po- 
testate  superius  dicti  monasterii  ablatae  sunt.  Quam  relationem  cum  audissemus,  et 
eam  uaeram  esse  comperissemus ,  iussimus  praedictas  trium  hominum  possessiones , 
idest  maioriani  et  duorum  filiorum  eius  romani  et  hunaldi  de  parte  fisci  nostri  sublata, 
praedicto  uenerabili  monasterio  restituere.  Sed  cum  eodem  anno  diuina  uocatione 
idem  uenerabilis  benedictus  abbas  de  hoc  seculo  migrasset,  is  qui  fratrum  electione 
eidem  successerat  uir  religiosus  ingoaldus  abbas,  missa  petitione,  suggessit  mansue- 
tudini nostre  ut  super  his  rebus  ad  praedictum  uenerabilem  locum,  praeceptionis 
nostrae  confirmationem  sibi  dare  iuberemus.  Insuper  et  de  quodam  piscatore  nostro 
nomine  aunefrido  manente  in  territorio  reatino,  in  loco  qui  dicitur  septepontius,  ut 
eum  cum  uxore  et  filiis  suis,  terraque  ac  domo  sua,  nec  non  et  piscatione  quam 
facere  consueuerat  et  cum  omnibus  rebus  suis  ad  usum  praedicti  uenerabilis  mo- 
nasterii concederemus.  Cuius  precibus  prò  mercedis  nostrae  augmento  et  reuerentia 
sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  cuius  nomini  et  honori  memoratum 
monasterium  dicatum  esse  cognoscitur,  aurem  accomodare  et  assensum  praebere 
libuit  et  eas  nostra  auctoritate  ad  effectum  perducere.  Quapropter  decernimus  atque 
iubemus  ut  supra  nominatas  possessiones  praedicti  maioriani  et  duorum  filiorum 
eius  romani  et  hunaldi,  et  memoratum  piscatorem  aunefredum  cum  omnibus  rebus 
suis  et  piscatione  quam  exercet,  suprascriptum  uenerabile  monasterium  per  hanc 
nostrae  auctoritatis  confirmationem  ab  hinc  in  futurum  firmissime  teneat  atque  pos- 
sideat,  et  nuUus  ex  fidelibus  nostris  praesentibus  et  futuris  praedictum  ingoaldum  ab- 
batem  et  successores  eius  uel  ministros  eiusdem,  de  his  quae  superius  inserta  sunt, 
inquietare  aut  aliquam  eis  calumniam  uUo  umquam  tempore  ingerere  presumat. 
Sed  liceat  illis,  ut  supra  diximus,  easdem  res  et  piscatorem  absque  uUius  iniusta  pul- 
satione  uel  interpellatione  quieto  ordine  tenere  ac  possidere.  Et  ut  haec 
auctoritas  firmior  habeatur  et  per  futura  melius  conseruetur,  manu  prò-  P  Q  P 

pria  supter  firmauimus,  et  anuli  nostri  impressione  signari  iussimus.  Signum  

HLuDOvvici  serenissimi  imperatoris.    ARnaldus  ad  uicem  helisachar  reco-  IZ^  I  IZ] 
gnoui.    Datum  xj.    Kalendas  iulii,  anno  christo  propitio  iij.°  imperii  dominj 


T>I  FARFA 


Hludovvici  piissimi  augusti.  Indictione  viiij.  ACtum  aquisgrani  palatio  regio.  In 
dei  nomine  feliciter.    Amen  (i). 


ccxlij. 

STEPHANVS  AEPiscopvs  servvs  servorvm  dei.  Dilecto  in  domino  filio  in- 
GOAi.DO  religioso  presbitero  et  monacho  atque  abbati  uenerabilis  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  mariae,  quod  ponitur  in  pharpha,  in  loco  qui  nuncu- 
patur  acutianus,  tuisque  successoribus  in  perpetuum.  Cvm  magna  nobis  sol- 
licitudine  insistat  cura  prò  uniuersis  dei  aecclesiis  ac  bonis  locis  uigilandum,  ne 
aliquam  necessitatis  iacturam  sustineant,  sed  magis  propriae  utilitatis  stipendia  con- 
sequantur.  Ideo  conuenit  nos  pastorali  tota  mentis  auiditate  eorundem  uenerabilium 
locorum  maximae  stabilitatis  integritatem  procurare,  et  sedule  eorum  utilitatum  subsi- 
dia  illic  conferre  ut  deo  nostro  omnipotenti  id  quod  prò  eius  sancii  nominis  honore, 
etiam  et  laudem  atque  gloriam  eius  diuinae  maiestatis,  eius  uenerabilibus  nos  certum 
est  contulisse  locis,  sitque  acceptabile  nobis,  quae  ad  eius  locupletissimam  miseri- 
cordiam  dignam  huiusmodi  pii  operis  in  sidereis  conferatur  arcibus  remuneratio. 
loitur  quia  petistis  a  nobis  quatenus  ex  nostra  largitale  nostroque  dono  concede- 
remus  uestrae  religiositati  ac  monasterio  uestro  confirmationem  omnium  bonorum 
quae  habet  modo  et  habiturum  est  in  perpetuum.  Confirmamus  autem  uobis  ue- 
strisque  successoribus  :  Fundum  acutianum ,  ubi  ipsum  uenerabile  monasterium 
constructum  est,  cum  finibus  et  appendicibus  suis  in  integrum.  Fundum  calistria- 
num,  in  quo  est  aecclesia  sancti  laurentii.  Fundum  pompeianum.  Fundum  pinianum. 
Fundum  ceruinariam.  F'undum  marianum  in  quo  est  aecclesia  sancti  paterniani. 
Fundum  arturianum.  Fundum  ordeolum.  Fundum  mutella,  ubi  est  aecclesia  sancti 
angeli,  sicut  a  tempore  domini  adriani  papae  ab  ipso  uenerabili  monasterio  pos- 
sessum  est.  Fundum  urbana,  qui  et  uicus  ai  uocatur,  ubi  est  aecclesia  sancti  uiti, 
cum  pratis,  siluis  et  aquimolis  uel  omnibus  ad  eum  in  integrum  pertinentibus.  Ex 
fundo  adriani  uncias  tres,  in  quo  est  aecclesia  sancti  ualentini.  Fundum  medianam. 
Fundum  casalamantis.  Ex  fundo  arcuniano  unciam  unam.  Ex  fundo  terniano  un- 
cias sex.  Ex  fundo  siluaniano  uncias  sex.  Ex  fundo  antiano  uncias  nouem,  ubi 
est  aecclesia  sancti  felicis.  Fundum  agellum.  Fundum  cicilianum,  in  quo  est  aec- 
clesia sancti  donati.  Fundum  paternionem.  Fundum  gignianum.  Ex  fundo  scan- 
diliano  uncias  quatuor.  Fundum  cruptulae.  Fundum  marcianellum  per  uncias 
quatuor.  Fundum  apicianum,  in  quo  est  aecclesia  sancti  gordiani.  Fundum  scaplia- 
num,  Fundum  testa.  Fundum  centum.  Fundum  alinianum.  Fundum  turris,  ubi 
est  aecclesia  sancti  laurentii.  Ex  fundo  pendigiano  uncias  duas.  Fundum  caesa- 
rianum.  Fundum  uintilianum.  Fundum  fornicata  cum  traiecto  suo  seu  gualdo  in 
integrum,  in  quo  est  aecclesia  sancti  gethulii  et  sancti  benedicti,  cum  omnibus  eis 
generaliter  et  in  integrum  pertinentibus.  Ex  fundo  germaniciano  uncias  novem  ubi 
est  aecclesia  petri.  Fundum  masileum.  Fundum  cassianum.  Ex  fundo  auueriano 
uncias  sex.  Fundum  casula.  Fundum  laccanianum.  Fundum  mediana.  Fundum 
marcilianum.  Fundum  monatianum.  Fundum  fisinianum.  Fundum  canianum. 
Fundum  lurignianum.  Fundum  balburianum.  Ex  fundo  classicellae  uncias  tres 
ubi  est  aecclesia  sancti  petri.  Ex  fundo  fuliniano  uncias  sex.  Ex  fundo  rigiano 
uncias  sex.  Ex  fundo  pontianello  uncias  sex.  Fundum  perticatulae.  Ex  fundo  auri- 
fìcis  uncias  sex.  Fundum  pacilianum.  Ex  fundo  cassiano  uncias  sex,  in  quo  est 
aecclesia  sanctae  iustae.  Fundum  mallianum,  in  quo  est  aecclesia  sanctae  eugeniae. 
Ex  fundo  figniano  uncias  sex.    Ex  fundo  cisternulae  uncias  octo.    Ex  fundo  oc- 


DOCUMENTO  224. 

An.  817. 

Il  papa  Stefano  IV. 
largisce  una  bolla  al 
Monastero  per  confer-i 
marie  nel  possesso  dei 
suoi  beni  e  privilegi  e 
insieme  imporgli  il  pa- 
gamento annuo  di  dicci 
soldi  d'oro. 


(0  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


i84 


IL  \EGESTO 


ciano  uncias  septem  semis.  Fundum  oliuula.  Fundum  pontianellum.  Ex  fundo 
ursuli  uncias  nouem  et  scripulos  tres.  Item  ex  fundo  buxuli  unciam  unam.  Ex 
fundo  macerulae  uncias  sex.  Ex  fundo  rofiani  uncias  tres,  in  quo  est  aecclesia 
sancii  stephani.  Ex  fundo  macerulae  uncias  quatuor.  Ex  fundo  cassiani  unciam 
unam.  Ex  fundo  repiciani  unciam  unam  semis.  Ex  fundo  mediana  uncias  duas. 
Ex  fundo  marciani  uncias  duas  semis  ubi  est  aecclesia  sancti  uictorini.  Ex  fundo 
prata  uncias  tres.  Ex  fundo  argasiano  uncias  quatuor.  Ex  fundo  catoniano  un- 
cias duas,  in  quo  est  aecclesia  sanctae  sauinae.  Ex  fundo  arsura  uncias  quatuor. 
Ex  fundo  agellari  uncias  duas.  Ex  fundo  latiniano  uncias  duas.  Ex  fundo  alta- 
riolo  uncias  duas.  Ex  fundo  argasiano  tres  partes  de  uncia.  Ex  fundo  petiniano 
uncias  duas.  Ex  fundo  puptiano  uncias  quatuor.  Ex  fundo  domitiani  uncias  qua- 
tuor, in  quo  est  aecclesia  sancti  stephani.  Ex  fundo  crispiniano  uncias  tres.  Ex 
fundo  cisiniani  uncias  nouem,  in  quo  sunt  aecclesiae  sanctae  mariae  et  sancti  sil- 
uestri.  Ex  fundo  lucaniano  unciam  unam,  ubi  est  aecclesia  sancti  petri.  Ex  fundo 
begiano  uncias  duas.  Ex  fundo  cipiriano  unciam  unam,  ubi  est  aecclesia  sancti  ca- 
listrati.  Ex  fundo  bebgiani  unciam  unam  semis.  Fundum  catilianum.  Fundum 
criptulae.  Fundum  montanianum.  Fundum  betianum,  in  quo  est  aecclesia  sancti 
abundii.  Ex  fundo  lamniano  uncias  tres.  Fundum  turianum,  in  quo  est  aecclesia 
SANCTAE  MARIAE.  Fuudum  morianulac.  Fundum  follianum,  in  quo  est  aecclesia 
sancti  sauini.  Ex  fundo  monumenti  cupi  uncias  sex.  Fundum  teruilianum.  Ex 
fundo  pretoriolo  uncias  sex.  Ex  fundo  seruiliani  uncias  sex,  ubi  est  aecclesia  sancti 
anthimi.  Ex  fundo  gauiniani  uncias  duas.  Ex  fundo  lauariani  uncias  quatuor,  ubi 
est  aecclesia  sancti  gethulii.  Ex  fundo  leugianello  uncias  quatuor.  Fundum  arria- 
num,  in  quo  est  aecclesia  sancti  laurentii.  Ex  fundo  tulliano  uncias  sex,  ubi  est 
aecclesia  sancti  ualentini.  Ex  fundo  mucciani  uncias  tres.  Fundum  paternum,  in 
quo  est  aecclesia  sancti  ualentini.  Ex  fundo  uassiano  uncias  sex,  in  quo  est  aecclesia 
sancti  uictorini.  Ex  fundo  cossiiano  uncias  sex,  ubi  est  aecclesia  sancti  cesigli.  Ex 
fundo  oricclagni  uncias  sex,  ubi  est  aecclesia  sancti  petri.  Ex  fundo  silignano  un- 
cias tres,  ubi  est  aecclesia  sancti  angeli.  Ex  fundo  graniano  unciam  unam.  Fun- 
dum mignianum,  in  quo  est  aecclesia  sanctae  helenae.  Fundum  mallianum,  in  quo 
est  aecclesia  sancti  iuuenalis.  Ex  fundo  atriani  uncias  sex,  ubi  est  aecclesia  sancti 
petri.  Ex  fundo  iobae  uncias  sex.  Ex  fimdo  praetoriolo  uncias  sex,  ubi  est  aec- 
clesia sancti  Sebastiani.  Ex  fundo  vsiiano,  qui  et  hilianus  uocatur,  uncias  sex,  in 
quo  est  aecclesia  sanctae  anatholiae.  Ex  fundo  fecclinulae  uncias  sex,  ubi  est  aec- 
clesia sanctae  uictoriae.  Ex  fundo  paterno  uncias  tres,  ubi  est  aecclesia  sancti  uicto- 
rini. Ex  fundo  salliano  uncias  tres,  ubi  est  aecclesia  sancti  martini.  Ex  fundo 
curiliano  uncias  tres.  Fundum  forianum,  in  quo  est  aecclesia  sancti  tholomei. 
Ex  fundo  lusiano  uncias  tres.  Ex  fundo  accliano  uncias  quatuor.  Seu  et  medie- 
tatem  de  gualdo  qui  'dicitur  lauro,  et  medietatem  de  portione  probati  gastaldii. 
Ex  fundo  paterno  unciam  unam  semis.  Ex  fundo  ualeriano  uncias  quatuor,  in 
quo  est  aecclesia  sancti  martini.  Ex  fundo  coruiano  uncias  sex,  ubi  est  aecclesia 
sancti  pancratii.  Ex  fundo  bagiano  terram  modiorum  septem.  Ex  fundo  hor- 
riano  unciam  unam  semis.  Ex  fundo  luccigiano  unciam  unam  semis.  Ex  fundo 
uiarii  uncias  tres.  Ex  fundo  acutiano  uncias  octo,  in  quo  est  aecclesia  sancti 
gregorij.  Fundum  montianum,  in  quo  est  aecclesia  sancti  angeli.  Fundum  faria- 
num.  Fundum  paternum  positos  in  uariano  et  in  tuliano.  Fundum  iussianum 
in  integrum.  Ex  fundo  agelli  uncias  nouem.  Fundum  sentianum  in  quo  est 
aecclesia  sancti  antimi.  Fundum  priuatis.  Fundum  albucianum  cum  appendici- 
bus  suis.  Gualdum  tancies  in  integrum,  per  loca  designata,  sicut  primitus  ab  ipso 
monasteri©  possessum  est.  Fundum  fìndilianum  uncias  duas.  Ex  fundo  pas- 
siani  uncias  sex.    Ex  fundo  antariani  uncias  sex.    Ex  fundo  casae  surdae  uncias 


VI  FARFA 


duas.    Ex  fundo  teruiliani  iincias  sex.    Ex  fundo  caesa  candida  uncias  sex.  Ex 
fundo  poUiani  uncias  sex.    Ex  fundo  leonis  terram  modiorum  decem.    Ex  fundo 
leogniani  uncias  sex.    Ex  fundo  baiani  uncias  sex.    Ex  fundo  betusiani  uncias  sex. 
Ex  fundo  seruiliani  uncias  quatuor.    Ex  fundo  mussini  uncias  septem.    Ex  fundo 
seriolae  uncias  sex.    Ex  fundo  mariani  uncias  sex.    Ex  fundo  seruiliani  portiun- 
culam  unam.    Ex  fundo  preterii  portiunculam  unam.    Ex  fundo  galigna  portiun- 
culam  unam.    Ex  fundo  sisiani  uncias  octo.    Ex  fundo  catiniani  unciam  unam. 
Ex  fundo  gai  mediam  unciam.    Ex  fundo.  turiani  uncias  undecim.    Ex  fundo  ba- 
nani uncias  undecim.    Ex  fundo  salisiani  uncias  decem.    Ex  fundo  basiani,  ubi 
est  aecclesia  sanctae  mariae,  fundum  corbonianum.    Fundum  luccianum,  ubi  est 
domus  eulta,  in  integrum.    Ex  fundo  ariani  uncias  duas.    Ex  fundo  septiniani  un- 
ciam unam  semis.    Item  ex  fundos  eptiniani  uncias  sex.    Interea  casales:  Pipilianum 
cum  casis  et  uineis  seu  oliuetis  et  colonis.    Item  casalem  scandilianum  prò  uncias 
octo.    Nec  non  et  casaliclum  qui  nominatur  antiquus.    Ex  casale  antiano  uncias 
tres.    Et  oliuetum  in  porporaria.    Ad  quorum  uices  suscepit  sancta  nostra  aecclesia 
temporibus  domni  adriani  papae  a  suprascripto  uenerabile  monasterio  tuo  commu- 
tationis  nomine.    Idest  in  casale  flacciano  uncias  duas  semis.    Item  casalem  ca- 
nopum  in  integrum  cum  casis,  uineis  et  oliuetis,  atque  colonis.    In  casale  hortisano 
uncias  quatuor.    In  casale  argasiano  uncias  tres.    In  casale  cesariano  uncias  sex. 
Item  in  casale  fabriciano  unciam  unam.    Item  in  casale  ualeriano  uncias  duas.  In 
casale  secundiliano  uncias  sex.    Vtrosque  uero  casales  cum  domibus,  uineis,  oliuetis, 
atque  colonis,  tam  qui  a  predecessore  meo  domno  adriano  dati  sunt,  quam  qui  re- 
cepii.   Nunc  autem  praenominatos  fundos,  uel  uncias  suprascriptorum  fundorum  seu 
aecclesias,  casas,  uineas,  prata,  siluas,  salicta,  riuos,  aquas,  nec  non  et  aquimolos, 
oliueta  cum  uniuersis  appendicibus  suis,  et  colonis,  atque  familiis,  uel  omnibus  ad 
eos  generaliter  in  integrum  pertinentibus,  sicut  a  praedecessorum  nostrorum  pon- 
tifìcum  per  priuilegia  sanctae  recordationis  domno  adriano  quondam  papa  eidem 
uenerabili  monasterio  confìrmata  sunt.    Et  sicut  primitus  et  nunc  ab  ipso  uene- 
rabili  monasterio  possessa  sunt,  permanenda.    A  presenti  decima  indictione  tuae  re- 
ligiositati,  tuisque  successoribus  abbatibus  suprascripti  monasterii,  in  perpetuum  con- 
cedimus  detinendum.    Sub  ea  uidelicet  ratione,  ut  omnibus  diebus  uitae  uestrae, 
dum  ipse  consisterit  uenerabile  monasterium,  quotidianis  diebus,  quando  cantilenas 
perfìcitis  in  eodem  sancto  monasterio  prò  remissione  peccatorum  nostrorum,  centum 
Kyrie  ele^^son  exclamare  studeatis.    Hos  uaero  omnes  praefatos  fundos  uel  uncias 
existentes  ex  corpore  patrimonii  nostri  sabinensis,  iuris  sanctae  romanae  cui  deo 
auctore  deseruimus  aecclesiae  habentes,  ita  sane  ut  a  te  tuisque  successoribus,  sin- 
gulis  quibusque  indictionibus  pensionis  nomine  rationibus  aecclesiasticis  Decem  auri 
solidi  persoluantur.,  difficultate  postposita.    Omnemque  qua  indigent  defensionem 
seu  meliorem  praedicta  loca,  indifferenter  uos  sine  dubio  prccurantes  efficiatur. 
NuUaque  praeterea  ad  dandam  annue  pensionem  a  uobis  mora  proueniat,  sed  ultro 
actionariis  sanctae  nostrae  aecclesiae  apto  tempore  persoluatur.    Statuentes  apo- 
stolica censura,  sub  anathematis  interdictione  et  diuini  iudicii  obtestationibus,  nulli 
unquam  nostrorum  successorum  pontificum,  uel  aliae  magnae  paruaeque  personae, 
ex  ipsis  locis,  fundis  et  casalibus,  quae  a  predicto  domno  hadriano  papa  data  sunt 
et  a  nobis  confirmata,  sicut  superius  legitur,  in  integrum  in  usu  et  utilitate  supra- 
scripti monasterii  penitus  auferre,  aut  ex  eiusdem  uenerabilis  loci  iure  alienare,  sed 
nec  uUam  uiolentiam  iacturae  ibidem  inferre  praesumat.    Potius  autem  omnia  su- 
perius haec  annexa  loca,  sub  annua  sanctae  nostrae  aecclesiae  persoluenda  pensione, 
nec  non  et  centum  Kyrie  eleyson  prò  nostris  facinoribus  exclamandum,    ecce  per 
huius  nostri  priuilegii  paginam  ab  auctoritate  domini  nostri  beati  petri  principis  apo- 

47 


i8ó 


IL  \E  GESTO 


stolorum,  sub  iure  et  dicione  ipsius  monasterii  sancii  perenniter  permanenda  confir- 
mamus  ad  laudem  redemptoris  domini  nostri  prò  sustentatione  monachorum  illic 
eius  diuinae  seruientium  clementiae.  Quatenus  hoc  beneficio  ipsi  dei  famuli  adepti, 
nostri  memores  in  suis  existant  crebris  orationibus,  ipsos  centum  Kyrie  eleyson  prò 
nobis  exorando.  Haec  nero  omnia  a  nobis  corroborata  in  perpetuum  immutilata 
permanenda  sancimus.  Si  quis  autem,  quod  non  optamus,  temerator  extiterit  de 
bis  quae  a  nobis  pia  consideratione  confirmata  sunt,  sciat  se  domini  nostri  apo- 
stolorum  principis  beati  petri  auctoritate  anathematis  uinculo  innodatum ,  et  cum  dia- 
bolo et  omnibus  teterrimis  pompis  eius,  atque  cum  iuda  traditore  domini  nostri  ihesu 
christi  in  aeternum  inextinguibili  igne  colligatum.  Porro  qui  custos  et  obseruator  exti- 
terit huius  nostrae  apostolicae  institutionis  quae  a  nobis  in  ipso  uenerabili  mona- 
sterio  concessa  est,  benedictionis  gratiam,  uitamque  aeternam  a  misericordissimo  deo 
nostro  cum  sanctis  omnibus  mereatur.  Scriptum  per  manus  christophori  scriniarii 
in  mense  ianuarii,  indictione  x.  Bene  ualete.  Datum  x.  Kalendas  Februarii  per 
manus  theodorii  nomenculatoris  sanctae  sedis  apostolicae.  Imperante  domno  Hludo- 
uico  piissimo,  perpetuo,  augusto,  a  deo  coronato,  magno,  pacifico  imperatore  Anno  iij." 
Et  post  consulatum  eius  anno  iij.°   Indictione  decima,  (i) 


ccxliii. 


Documento  225. 

An.  817. 

Privilegio  del  papa 
Pasquale  [  che  confer- 
ma il  Monastero  nel 
possesso  dei  suoi  beni. 


P 


ASCHALIS  AEPiscopus  servvs  servorvm  dei  dilecto  in  christo  filio  ingoaldo 
abbati  monasterii  sanctae  mariae,  quod  ponitur  in  pharpha  in  loco  qui  no- 
minatur  acutianus,  tuisque  successoribus  in  perpetuum.  Cum  magna  nobis 
sollicitudine  insistat  cura  prò  uniuersis  dei  aecclesiis  ac  bonis  locis  uigi- 
landum  ne  aliquam  necessitatis  iacturam  sustineant,  sed  magis  propriae  utilitatis 
stipendia  consequantur.  Ideo  conuenit  nos  pastorali  tota  mentis  auiditate  eorundem 
uenerabilium  locorum  maxime  stabilitatis  integritatem  procurare,  et  sedule  eorum 
utilitatum  subsidia  illic  conferre,  ut  deo  nostro  omnipotenti  id  quod  prò  eius  sancti 
nominis  amore  etiam  et  laude  atque  gloria  eius  diuinae  maiestatis,  eius  uenerabi- 
libus  nos  certum  est  contulisse  locis.  Sitque  acceptabile  nobis,  quae  ad  eius  locu- 
pletissimam  misericordiam  dignum  huiusmodi  pii  operis  in  sidereis  conferatur  ar- 
cibus  remuneratio.  Igitur  quia  petistis  a  nobis,  quatenus  ex  nostra  largitale  nostroque 
dono  concederemus  uestrae  religiositati  monasterii  uestri  confirmationem  eorundemque 
bonorum  quae  habet  modo  et  habiturum  erit  in  perpetuum.  Confirmamus  autem 
uobis  uestrisque  successoribus  castella  et  uillas,  campos  et  siluas,  prata  et  aquas, 
uineta  et  oliueta  et  aquimolos,  cum  uniuersis  appendicibus  uel  omnibus  ad  eos  ge- 
neraliter  et  in  integrum  pertinentibus,  sicuti  primitus  et  nunc  ab  ipso  uenerabili  mo- 
nasterio  possessa  sunt  tam  in  comitatu  sabinensi,  nec  non  et  narniensi,  siue  in  co- 
mitatu  reatino,  uel  furconino,  asculano,  firmano,  aprutiensi  et  pinnensi  et  balbensi 
et  teatino,  romano  etiam  et  tuscano,  omnesque  adiacentias  eorundem  monasteriorum 
atque  pertinentias,  cum  omni  integritate  concedimus  detinenda,  tam  ea  quae  modo 
iure  possidetis,  quam  ea  quae  in  futuro,  largiente  domino,  poteritis  acquirere,  tu  et 
successores  tui,  sicuti  per  priuilegia  sanctae  recordationis  domnj  hadriani  quondam 
papae  eidem  uenerabili  monasterio  confirmata  sunt,  permanenda.  Confirmamus 
autem  uobis  uestrisque  successoribus  in  perpetuum  oblationes,  decimationes,  ue- 
straque  dicione  colligendas,  oblationes  mortuorum  a  cunctis  recipiendas  et  a  nullis 
interdicendas.  Nullus  autem  aepiscopus  audeat  synodare,  uel  excomunicare  mona- 
chum  uel  claericum  ipsius  monasterii.    Prefato  abbati  suisque  successoribus  con- 


(i)  Effigie  del  Pontefice  Stefano  IV. 


T>I  FARFA 


187 


cedimus  monendos  et  constringendos.  A  presenti  decima  indictione  tuae  religio- 
sitati  tuisque  successoribus  abbatibus  uestri  monasterii  in  perpetuum  concedimus 
detinenda.  Statuentes  quippe  apostolica  censura  ex  auctoritate  beati  petri  aposto- 
lorum  principis,  sub  diuinis  optestationibus  et  anathematis  interdictionibus,  ut  nulli 
unquam  nostrorum  successorum  pontificum,  uel  aliae  cuilibet  magnae  paruaeque 
personae  ipsa  praenominata  loca,  uel  insuper  auxiliante  deo  acquisita  et  sicuti  supra 
sunt  instituta,  a  potestate  et  dicione  uestra  uestrorumque  successorum,  ac  uestri 
monasterii,  auferre  uel  alienare  quoquo  modo  liceat.  Si  quis  autem  temerario  ausu, 
magna  paruaque  persona  contra  hoc  nostrum  priuilegium  agere  presumpserit,  sciat 
se  anathematis  uinculo  esse  innodatum,  et  a  regno  dei  alienum,  et  cum  omnibus  im- 
piis  aeterno  incendio  ac  supplicio  condemnatum.  At  uero  qui  pio  intuitu  curator 
et  obseruator  huius  nostri  priuilegii  extiterit,  gratiam,  atque  misericordiam ,  uitamque 
aeternam  a  misericordissimo  domino  nostro  consequi  mereatur  in  secula  seculo- 
rum  Amen.  Scriptum  per  manus  christophori  scriniarii  sanctae  romanae  aecclesiae. 
In  mense  februarii,  indictione  suprascripta  decima.  Bene  ualete.  Datum  Kalendis 
februarij  per  manus  theodori  nomenculatoris  sanctae  sedis  apostolicae.  Imperante 
domno  Hludouico  piissimo,  perpetuo,  augusto,  a  deo  coronato,  magno,  pacifico  im- 
peratore, anno  iij.°    Indictione  decima,  (i) 


ccxliiij . 

INCIPIT  constitutio  sacrae  legìs  domni  ottonìs  imperatoris. 
Data  xij.  Kalendas  octobris.  Indictione  xij.  Anno  iij.  Pon- 
tificatus  domini  Gregorii  quinti  papae,  promulgata  per  manus 
Gerberti  sanctae  rauennatis  aecclesiae  archiepiscopi.  In  ea  sy- 
nodo  in  qua  mediolanensi  aepiscopo  arnulfo  nomine,  papatum 
ablatum  est.  In  basilica  beati  petri  quae  uocatur  ad  cellam  au- 
ream.    Et  subscripserunt  omnes  qui  affuerunt  aepiscopi. 


Documento  226. 

An.  998  (2). 

Costituzione  dell'im- 
peratore OttOlK  IH. 


OTTO  dei  gratia  romanorvm  imperator  augustus,  Consulibus,  Senatui  Po- 
puloque  Romano,  archiaepiscopis,  abbatibus,  marchionibus,  comitibus  et 
cunctis  iudicibus  in  hitaliam  constitutis  in  perpetuum.  Comperimus  quod 
aepiscopi  et  abbates  aecclesiarum  possessionibus  abutantur,  et  per  scripta 
quibusque  personis  attribuant,  et  hoc  non  ad  utilitatem  aecclesiarum,  sed  pecuniae 
affinitate  et  amicitiae  causa.  Dumque  eorum  successores  et  prò  domorum  dei 
restauratione,  ac  prò  reipublicae  officio  nostroque  obsequio  commonentur,  suarum 
aecclesiarum  praedia  ab  aliis  detineri  causantur,  seque  imperata  non  posse  perficere 
reuera  demonstrant.  Proinde  quia  status  aecclesiarum  dei  annuUantur,  nostraque  im- 
perialis  maiestas  non  minus  patitur  detrimentum  dum  subditi  nobis  debita  non  pos- 
sunt  exhibere  obsequia;  constituimus  et  imperiali  edicto  firmamus  ut  omnia  scripta 
siue  si  libelli  nomine,  siue  emphiteosis  prolatum  fuerit,  quid  de  aecclesiis  dei,  siue 
aliquo  modo  effici  non  possit.  Obeunte  actore,  obeat,  solusque  detrimentum  habeat 
qui  se  eo  scripto  obligauit  atque  uinxit,  nec  omnino  ad  eum  suprascripti  damna 
pertineant,  qui  ei  in  regimine  successit.    Sed  sit  ei  libera  facultas,  omnia  quae  per 


(i)  Effigie  del  Pontefice  Pasquale  I. 


(2)  Effigie  dell'  Imperatore  Ottone  III. 


i88 


IL  \E  GESTO 


libellos,  uel  alia  quaelibet  scriptura  abalienata  fuerit,  in  proprium  ius  aecclesiae  re- 
uocare  et  ita  ordinare,  ut  deo  et  nobis  debitum  obsequium  ualeat  exhibere.  Nam 
cum  regibus  et  imperatoribus  ea  quae  regni  et  imperii  sunt,  nisi  se  uiuentibus  dare 
non  liceat,  exceptis  aecclesiis,  quomodo  abbatibus  et  aepiscopis  res  aecclesiarum  per 
tempora  suorum  successorum  distribuere  liceat  ?  Omne  quippe  ius  siue  lex,  siue  quod- 
libet  scriptum  uel  quaelibet  consuetudo,  si  contra  aecclesiae  utilitatem  fuerint,  in  ir- 
ritum  deducenda  sunt.  Nec  nostra  auctoritate  debentur  firmari,  quae  contra  im- 
perii auctorem  et  propagatorem  probabuntur  inferri.  Hoc  ergo  solum  scriptum  prò 
lege  in  talibns  causis  habeatur  quod  aecclesiae  dei  prosit  et  nullo  modo  obesse 
possit.  Quod  si  aliquis  contra  hanc  constitationem  nostrani  ire  temptauerit,  tan- 
quam  rebellis  iudicetur.  Et  sit  ei  anathema  maranatha,  nisi  resipiscat,  ab  uniuersis 
aepiscopis  qui  buie  imperii  nostri  edicto  subscripserunt,  uel  assensum  praebuerunt, 
siue  praebituri  sunt.  Amen, 

ccxlv. 

IN  DEI  NOMINE.  Imperante  domno  piissimo  perpetuo  a  deo  coronato  Hludovvico 
magno  et  pacifico  imperatore,  anno  imperii  eius  in  dei  nomine  iiij."  Seu  et 
domno  paschale  summo  pontifice  et  uniuersali  papa,  in  sacratissima  beati  petri 
principis  apostolorum  sede  in  dei  Nomine  anno  j.  Mense  mail.  Indictione  x. 
Quisquis  homo  in  hoc  seculo  positus  fuerit  iuxta  tempus  facultatis,  uel  opes  quas 
habere  uidetur,  debet  ea  salubri  pertractare  atque  dispertire  Consilio,  ut  dum  anima 
eius  de  hoc  corruptibili  corpore  fuerit  sublata  non  iudicetur  de  negligentia,  sed  quan- 
tulumcumque  de  bona  prouidentia  consoletur.    Primo  debet  in  sacris  locis  conferre, 

uel  in  se  (i)  causam  pietatis,  deinde  in  filios  aut  parentes,  atque  suos  subiectos. 

Vnde  prò  modica  et  parua  substantia,  non  de  reliqua  scandala  aut  errores  crescant, 
sed  integra  quam  deus  diligit  pax.  Ego  quidem  in  dei  nomine  gualipertus  filius 
bonae  memoriac  pranduli  de  rofano  concedo  prò  redemptione  animae  meae  uel 
parentum  meorum,  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  acutiano  ter- 
ritorii  sabinensis,  sortem  meam  de  casale  meo  fraganiano  seu  et  sortem  meam  quam 
habeo  in  casale  heriniano,  cultum  et  incultum  una  cum  arboribus  et  accessione  sua 
in  integrum,  in  suprascripto  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  dono,  posita  in 
suprascripto  territorio  beterbensi,  ut  in  eius  maneat  potestate  rectorum  fruendi  et 
defensandi,  seu  quicquid  uoluerit  iudicandi.  Quatinus  haec  mea  donatio,  qualiter 
superius  legitur,  futuris  temporibus  firma  et  stabilis  debeat  permanere  et  persistere 
semper  prò  redemptione  animae  meae,  uel  parentum  meorum,  omniumque  meorum 
haeredum  et  prohaeredum  in  posterum  repetitione  damnata.  Quam  nero  paginam 
dispositionis  uel  donationis  meae  scribere  rogaui,  et  a  me  uel  testibus  roboratam 
tradidi.  Actum  in  rofano,  in  curte  suprascripti  gualiperti,  mense  et  indictione  su- 
prascripta.  Signum  manus  gualiperti  uiri  deuofi  (2)  donatoris,  qui  hanc  cartulam 
donationis  prò  anima  sua  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  donnuli  de  rofano  testis. 
^  Ego  alipertus  me  testem  subscripsi.  Signum  ^  manus  leoprandi  germani  eius 
testis.  ^  Ego  ragifridus  de  balneoregis  me  testem  subscripsi.  <^  Ego  limmosus  cle- 
ricus  et  notarius  post  tradita  compleui  et  dedi. 


(1)  In  questo  luogo  v'ha  nel  Codice  una  lacuna  per  lo  spazio  di  otto  o  nove  lettere  circa.  Forse  deve  leggersi 
senodochiis. 

(2)  11  Cod.  ha  ucì. 


Documento  227. 

An.  817. 

Giialiperto  figlio  di 
Prandiilo  da  Rofano 
dona  al  Monastero  i 
suoi  beni  nei  casali  Fra- 
ganiano ed  Eriniano. 


T>I  FARFA 


ccxlvj . 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  iMperante  domno  piissimo 
perpetuo  augusto  HLudovico  a  deo  coronato  magno  imperatore,  anno  iiij.", 
et  post  consulatum  eius  anno  iiij."  Sed  et  lothario  a  deo  seruato  magno  im- 
peratore eius  fiiio,  anno  j".  Et  post  consulatum  eius  anno  j  '.  Seu  domni  nostri 
paschalis  summi  pontificis  et  uniuersalis  papae  in  sacratissima  beati  petri  principis 
apostolorum  sede,  anno  j".  Mense  octobris,  Indictione  xj.  Sapientium  est  cogitare 
de  futuris  causis  et  uigilare,  ut,  dum  ad  terrena  tendimus,  de  caelesti  gratia  nobis 
opportuna  pertractemus,  ut  grauiora  pondera  peccati  abicere  possimus.  Et  ideo 
audoinus  filius  cuiusdam  pinzoli,  habitator  in  antiquo,  a  presenti  die  dono,  cedo 
atque  trado  in  aecciesia  uel  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  sito  in  territorio 
sabinensi,  loco  qui  dicitur  acutianus,  Idest  tres  petias  uinearum  mearum,  quas  habere 
uideor  in  casale  corniano  et  in  antiquo,  quae  michi  ex  compara tione  uenerunt,  a 
dominico  una  ex  ipsis  petiis,  alia  a  quodam  leone  filio  cuiusdam  bonualdi.  Tertia 
a  quondam  genitore  meo.  Simulque  et  trado  aliam  petiain  iterum  a  genitore  meo 
in  suprascripto  casale  corniano.  Cuius  finis  uineae  est  prope  uineam  theutperti  et 
suorum  germanorum  et  lupualdi  clerici.  Secunda  petia  a  genitore  meo  est,  affines 
prope  uineam  ursi  postarii  et  altrudae.  Et  illa  tertia  petia  uineae  est  prope  ui- 
neam gunsalmi  et  lupualdi  clerici.  Quarta  uero  petia  est  prope  uineam  lupuli  de 
antiquo  et  suorum  germanorum  et  laurentioli  clerici  ut  ab  hac  die  res  superius 
nominatae,  uites  et  terra  ubi  super  posita  est,  in  iure  et  potestate  sanctae  dei  geni- 
tricis mariae  uel  eius  congregationis  permanere  debeat  et  persistere  semper.  Si- 
mulque dono  prò  redemptione  animae  meae  idest  totam  rationem  de  casa  mea, 
una  cum  solo  suo  et  curticella  atque  hortulo  in  antiquo,  quae  michi  ex  com- 
paratione  euenit  a  stirona  et  iugali  suo  pipisco,  ut  futuris  temporibus  omnes  su- 
prascriptae  res,  qualiter  superius  legitur  in  transactum,  in  suprascripto  monasterio 
persistant  semper.  Hanc  uero  paginam  iudicati  mei  allonem  presbiterum  et  nota- 
rium  scribere  rogaui  et  a  me  testes  rogatos  optuli  roborandam.  Actum  ad  cellam 
sancti  ualentini.  Signum  4$»  manus  audoini  suprascripti  donatoris  qui  hoc  iudicatum 
fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  agiprandi  filii  cuiusdam  theuprandi  notarli  testis. 
Signum  ^  manus  theuperti  filii  cuiusdam  grasolfi  testis.  ^  Ego  raco  me  testem 
subscripsi.  4^  Ego  allo  presbiter  et  notarius  hoc  iudicatum  uel  dispositionem  scripsi, 
et  post  tradita  compleui  et  dedi. 


IN  DEI  nomine.  BReue  recordationis  in  quorum  praesentiam  dcdit  guadiam  iohannes 
filius  cuiusdam  tendati  de  noia  ansifrido  aduocato,  ut  in  praesenti  bora  qua 
ueniret  ipse  iohannes  in  reate,  faceret  cartulam  in  monasterio  sanctae  dei  geni- 
tricis semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi 
domnus  ingoaldus  abbas  presens  esse  uidetur,  de  rebus  illis  in  asera,  quae  fuerunt 
cuiusdam  leonis  de  super  uia  publica,  prò  mercede  animae  suae  et  prò  remedio 
animae  bonae  memoriae  leonis  cognati  sui  seu  totae  sororis  suae.  In  primis  de 
aecciesia  sancti  iohannis  quae  sita  est  ibidem  in  asera,  et  de  casis,  terris,  uineis, 
pratis,  siluis,  pascuis  et  cultum  uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  quantum  super 
uia  publica  habuit  ipse  quondam  leo  siue  de  comparatione,  cambiatione,  donatione, 
omnia  et  in  omnibus,  exceptis  tribus  hominibus,  solae  personae  cum  familiis  suis. 
Et  sic  dedit  guadiam  ipse  iohannes  ipsi  ansifrido,  et  qua  hora  in  reate  primo  omnium 
ueniret  et  si  de  his  omnibus  superius  scriptis,  in  ipso  sancto  monasterio  cartulam 


Documento  229. 

An.  817. 

Giovanni  figlio  di 
Teodato  dà  guadia  ad 
Ansifrido  avvocato,  af- 
finchè faccia  una  carta 
per  trasmettere  al  Mo- 
nastero alcuni  beni  ap- 
partenuti a  suo  co- 
gnato Leone  c  a  Tota 
sua  sorella. 


48 


Documento  230. 

An.  817. 

Il  castaido  Ilderico 
dona  una  torre,  alcune 
case  ed  altri  beni  al  Mo- 
nastero. 


DecuMENTO  231. 

An.  817. 

Lacerado  chierico  fi- 
glio di  Bonualdo  dona 
la  sua  porzione  della 
massa  Amitcrnina  si- 
tuata in  Lauriano. 


fideiussorem  audolphum  sculdahis  de  reate.  Factum  est  in  Spoleto  xviij.  die  mensis 
ianuarii,  per  indictione  xij.  In  presentia  aldonis  castaldii  de  furcone,  leutherii,  hil- 
deprandi  filii  magionis,  teudiperti  actionarii  de  ciculi,  statii,  ^  Ego  aldo  castaldius 
ibi  fui.  ^  Ego  iohannes  ibi  fui.  ^  Ego  rodericus  ibi  fui.  Ego  heleutherius 
ibi  fui.   <J»  Ego  hildeprandus  ibi  fui. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Lvdovico  diuina  Ordinante 
prouidentia  imperatore  augusto,  anno  imperii  in  christi  nomine  iiij.^  Seu  et  re- 
gnante domno  bernardo  rege  langobardorum ,  anno  in  dei  nomine  v.  Mense 
ianuarii  die  xxviiij.  per  indictionem  x.  Ego  hildericus  castaldius  fìlius  cuiusdam 
teuderici  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione  prò  remedio  animae  meae 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis,  in  loco 
qui  dicitur  acutianus,  ubi  et  uenerabilis  uir  ingoaldus  abbas  praesens  esse  uidetur, 
casam  nostram,  quam  habemus  super  muros  ciuitatis,  et  turrem  cum  casa  uetere, 
quae  in  capite  ipsius  turris  est,  usque  in  casam  monsonis,  cum  solo,  petris,  ligna- 
minibus  et  omni  aedificio  suo,  et  cum  introitu  et  exitu  suo.  Ipsam  turrem  et  casas 
in  integrum.  Seu  et  donauimus  in  ipso  sancto  monasterio  uineas  nostras  in  campo 
per  mensuram  tabulas  ij.,  quae  nobis  ab  aliperto  de  asculo  in  comparationem  euenit, 
ipsam  uineam  in  integrum.  Et  portionem  mem  de  terra  et  silua,  quam  habeo  in 
pasano,  et  casam  ibidem.  Et  terram  in  aniano  cum  pomis  et  arboribus  suis  in  in- 
tegrum. Et  casam  et  uineam  et  terram,  poma  et  arbores,  quantum  habemus  in 
furiano,  in  integrum.  Ista  omnia  superius  nominata  in  ipsis  praedictis  locis,  casas, 
uineas,  terras,  silvas,  poma,  cultum  uel  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  quantum 
in  suprascriptis  locis  habere  et  possidere  uisus  sum,  in  integrum  a  die  praesenti 
in  suprascripto  monasterio  tradedimus  possidenda  prò  remedio  animae  meae.  Qua- 
tenus  ab  hac  die  fìrmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum, 
et  neque  a  nobis  neque  ab  uUo  homine  aliquando  contradicatur,  sed  omni  tempore 
stabile  debeat  permanere.  Et  nullo  unquam  tempore  liceat  me  nolle  quod  semel 
uolui.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  <J»  Ego  hildericus  in  hac 
cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.  <J»  Ego  audoaldus  testis  sum.  Ego 
lupo  testis.  ^  Ego  gaiderisius  testis  sum.  ^  Ego  fratellus  testis  sum.  ^  Ego 
opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui 
et  dedi. 


IN  nomine  domini  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  jHEsu  CHRISTI.  HLudovicus  diuina  ordi- 
nante prouidentia  imperator  augustus,  anno  imperii  in  christi  nomine  iiij."  Seu  et 
regnante  domno  bernardo  rege  langobardorum,  anno  regni  eius  in  dei  nomine  v. 
Mense  martii.  Die  xij.,  per  indictionem  x.  Ego  luceradus  clericus  fìlius  cuius- 
dam bonualdi,  nemine  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea 
mea  uolutate,  dono,  trado  atque  concedo  in  aeterna  traditione,  prò  remedio  animae 
meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis, 
in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  uir  uenerabilis  ingoaldus  abbas  praesens  esse 
uidetur,  portionem  meam  quam  habeo  in  massa  amiternina,  loco  qui  dicitur  lau- 
hanus,  casas,  uineas,  terras,  prata,  salicta,  ripas,  poma  et  arbores,  cultum  uel 
incultum,  omnia  et  in  omnibus  quantum  in  lauriano  habemus,  meam  portionem 


IDI  FARFA 


in  monte  et  in  planOj  et  michi  a  lìliis  meis  in  parte  competit,  omnia  in  integrum 
a  die  praesenti  in  ipso  sancto  monasterio  trado  possidenda  prò  remedio  animae 
meae.  Quatenus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum 
nostrum.  Et  neque  a  nobis  neque  ab  ullo  homine  aliquando  contradicatur,  sed 
omni  in  tempore  stabile  permaneat.  Et  nullo  unquam  tempore  liceat  me  nolle 
quod  semel  uolui,  sed  in  perpetuis  temporibus  stabile  permaneat.  Actum  in  ami- 
terno  in  cella  sanctae  mariae,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus 
luceradi  clerici  qui  hanc  cartulam  fieri  rogauit. 


ccl. 

IN  NO\nNE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHESu  CHRisTi.  iMpcrantc  domno  piissimo 
perpetuo  augusto  Hludovico  a  deo  coronato  magno  pacifico  imperatore  an- 
no iiij.  Seu  domno  paschali  summo  pontifice  et  uniuersali  papa,  in  sacra- 
tissima  beati  petri  principis  apostolorum  sede  anno  j'.  Mense  martii,  in- 
dictione X.  Domino  sancto  et  uenerabili  angelorum  meritis  monasterio  beatae 
dei  genitricis  mariae,  quod  positum  est  in  acutiano  territorii  sabinensis  ubi  domnus 
ingoaldus  abbas  esse  uidetur.  Hildeprandus  filius  cuiusdam  ildoni  notarli,  habi- 
tator  palentianae.  Qvisquis  homo  in  hoc  seculo  positus,  iuxta  facultates  uel  opes 
quas  habere  uidetur,  debet  eas  salubriter  tractare  atque  prudenti  dispertire  Con- 
silio, ut  dum  eius  anima  de  corruptibilibus  fuerit  sublata,  non  iudicetur  de  negli- 
gentia,  quoniam  aeternae  uitae  remedium  cogitat  qui  in  locis  uenerabilibus  de  suis 
rebus  tribuit  terrena,  ut  a  christo  recipiat  aeterna  atque  caelestia,  quomodo  dicit 
diuina  scriptura  :  In  quacumque  bora  homo  peccator  conuersus  fuerit  statim  omnia 
peccata  eius  remittuntur  :  Ineo  ego  suprascriptus  hildeprandus  a  presenti  die  con- 
fero, dono,  cedo,  trado  in  transactum  in  suprascripto  monasterio  prò  luminare 
commisso  meo  uel  remedio  animae  meae  uel  parentum  meorum  uel  tibi,  domne 
ingoalde  abbas,  uel  posteris  successoribus  tuis  qui  ibidem  prò  tempore  fuerint. 
Idest  totam  sortem  meam  quam  habeo  in  casale  qui  uocatur  campum  aureum, 
quae  michi  a  consortibus  meis  legibus  pertinet,  una  cum  siluis  super  se  haben- 
tibus,  pascuis,  iacentiis,  ligneis,  fictilibus,  et  una  cum  omni  accessione  sua  in  in- 
grum  dono,  cedo,  trado,  in  suprascripto  monasterio.  Et  omnis  meae  haeredis, 
post  haeredis,  prò  haeredis,  qui  hanc  uoluntatem  uel  dispositionem  meam  rapere 
uoluerit,  incidat  in  iram  dei  omnipotentis  et  omnium  angelorum  atque  sanctorum 
prophetarum,  martyrum  et  patriarcharum.  Et  cum  iuda  traditore  habeat  damna- 
tionem  in  die  tremendi  iudicii.  Hanc  uero  cartulam  iudicati  mei  allonem  presbi- 
terum  et  notarium  scribere  rogaui  et  optuli  coram  testibus  a  me  rogatis.  Actum 
ueterbii.  Signum  manus  hildeprandi  suprascripti  donatoris,  qui  hoc  iudicatum 
uel  dispositionem  fieri  rogauit.  Signum  ^  manus  nordonis  sculdahis  de  uiterbio 
testis.  Signum  manus  racucionis  filii  bonae  memoriae  pranduli  testis.  ^  Ego 
rico  testis.  Signum  manus  luponis  filii  cuiusdam  uitalis  testis.  4j»  Ego  hermo 
testis  sum.  Ego  allo  presbiter  et  notarius  hoc  iudicatum  scripsi  et  post  tra- 
dita compleui  et  dedj. 


Documento  2J2. 

An.  817. 

Ildeprando  figlio  d'O- 
done da  Palenziana  do- 
na al  Monastero  la  sua 
sorte  nel  casale  detto 
Campo  Aureo. 


ed]. 


I 


N  nomine  domini  dei  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  HLudovicus  dìuina  ordi- 
nante prouidentia  imperator  augustus,  anno  imperii  eius  in  christi  Nomine  iiij," 
Seu  et  regnante  domno  bernardo  rege  langobardorum,  anno  regni  eius  in  dei 
Nomine  v.    Mense  martii.    Die  xxviiij.    Indictione  x.    Ego  lupertus  filius 


Documento  235. 

An.  817. 

Luciperto  figlio  di 
Luciano  cede  al  Mona- 
stero una  terra  situata 
sotto  le  mura  di  Rieti 
presso  la  chiesa  di  San 
Leopardo,  e  ne  riceve 
in  cambio  una  terra  si- 
tuata in  Flainano. 


192 


IL  \E  GESTO 


cuiusdam  lucianìj  concambiaui  tibi  domne  ingoalde  abbas  de  monasterio  ?anctae 
dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  sito  sabinis,  in  loco  qui  dicitur  acutianus, 
suisque  monachis,  terram  nostram  quam  habemus  suptus  muros  ciuitatis  reatinae 
iuxta  ecclesiam  sancii  leopardi,  ipsam  terram  per  mensuram  pedis  publici.  In 
longitudine  pedes  xxij,  et  in  latitudine  in  uno  capite  pedes  xij  et  in  alio  capite 
directi  cum  casellula  quae  in  ipsa  terra  est.  Et  in  campo  terram  per  mensu- 
ram pedis  publici  in  longitudine  pedes  xc  et  in  latitudine  pedes  xxiiij  et  cum 
nucum  talias  tres,  et  malum  unum,  cerasi  talias  tres.  Ipsam  meam  portionem  et 
ipsam  terram  infra  congregum  monsionis  habui,  quantum  in  ipsis  locis  habeo, 
uobis  in  integrum  cambiaui,  unde  michi  nichil  reseruaui.  Vnde  prò  eodem  cambio 
recepì  ego  lucepertus  in  cambio  a  te  ingoalde  abbas  et  a  tuis  monachis  terram 
uestram  in  flainano,  petiam  unam  per  mensuram  pedis  publici.  In  longitudine 
pedes  Ixxiij.  Et  in  latitudine,  in  uno  capite  pedes  xxx  et  in  alio  capite  pedes  Ix 
et  in  medio  pedes  Ixx.  Ipsam  terram  cum  arboribus  et  pomis  suis,  ab  uno  capite 
ueniente  in  uiam  publicam  et  ab  alio  latere  tenente  uia  publica.  Et  unum  caput 
tenentes  in  uinea  gundeperti  et  aliud  latus  tenentem  in  uinea  de  sancto  thoma. 
Ipsam  petiam  michi  in  integrum  cambiastis  possidendam,  quam  apud  m.e  habere 
testor.  Quatenus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  Inter  nos  cambium  nostrum, 
et  ncque  a  nobis,  ncque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  tibi  uel  successoribus 
tuis  aliquando  contradicatur,  et  quicquid  de  ipso  cambio  facere  uolueritis,  uendendi, 
donandij  commutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Et  si  ego 
lucipertus  aut  haeredes  mei  contra  te  iam  dictum  ingoaldum  abbatem  aut  contra 
tuos  successores  de  ipso  cambio  causare  uoluerimus,  aut  ab  alio  homine  minime 
defendere  potuerimus,  componamus  uobis  auri  solidos  mancosos  xx.  Actum  in 
reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  Signum  ^  manus  luceperti  qui  hanc 
cartulam  fieri  rogauit.  <5»  Ego  statius  manu  mea.  «J»  Ego  ansefridus  testem  me 
subscripsi.  Ego  fraupertus  manu  mea.  ^  Ego  iohanni  testis.  «J»  Ego  gode- 
risius  manu  mea.  4^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  cartulae,  post  testium 
roborationem  compleui  et  dedi. 

cclii. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi,  HLudovìcus  diuina  Ordi- 
nante prouidentia  imperator  augustus,  anno  imperii  in  christi  nomine  iiij.  Seu 
et  anno  regni  domni  bernardi  regis  langobardorum  in  dei  nomine  v.  Mense  no- 
uembris,  die  xviiij.  per  indictioneni  x.  Ego  lupo  fìlius  cuiusdam  theudemundi 
sculdahis,  nullo  me  cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea  uolun- 
tate  mea,  prò  mercede  et  absolutione  animae  meae  dono,  trado  atque  concedo 
in  aeterna  traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
sito  in  acutiano,  territorii  sabinensi,  ubi  uir  uenerabilis  ingoaldus  abbas  presens  esse 
uidetur.  Idest  portionem  meam  quae  michi  a  fratribus  meis  in  portionem  com- 
petit, in  loco  qui  uocatur  uallis  tyba  et  in  cerro  scripto^  terras,  siluss,  arbores 
et  poma,  cultum  et  incultum,  omnia  et  in  omnibus,  excepto  substantiam  uita- 
lianuli  et  sinduli  quos  iam  antea  libertati  concessimus,  et  terram  modiorum  iiij", 
quae  fuit  gaudentii,  quam  donaui  sindulae  in  sua  libertate.  Nam  aliam  omnem 
meam  portionem  de  ualle  tyba  et  de  cerro  scripto  in  integrum  in  suprascripto 
sancto  monasterio  a  presenti  die  prò  anima  mea  donaui  possidendam,  ut  ab  hac 
die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio  donum  nostrum.  Et  nullo 
unquam  tempore  liceat  me  noUe  quod  semel  uolui,  sed  semper  firmum  et  stabile 
permaneat.    Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.    Signum  manus 


Documento  234. 

An.  8i6. 

Lupo  figlio  di  Teii- 
demondo  dona  al  Mo- 
nastero alcuni  suoi  beni 
nella  valle  Tiba  e  in 
Cerro  scripto. 


DI  FARFA 


acerìsìni  germani  eius  consentientis.  «J»  Ego  gaidepertus  manu  mea.  <J>  Ego 
gaidemarius  manu  mea.  Ego  auto  manu  mea.  ^  Ego  achiprandus  manu 
mea.  «J»  Ego  audolfus  testis  sum.  ^  Ego  hisemundus  notarius  scriptor  huius 
cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  HLudovicus  diuìna  Ordi- 
nante providentia  imperator  augustus,  anno  imperi]  in  christi  Nomine  iiij."  Seu 
et  anno  regni  bernardi  regis  langobardorum  in  dei  Nomine  v.°  Mense  decembris. 
Die  vij.  per  indictionem  x.  Ego  hildericus  castaldius  filius  cuiusdam  teuderici 
prò  mercede  et  absolutione  animae  meae  dono^  trado  atque  concedo  in  aeterna 
traditione  prò  remedio  animae  meae  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE  sito  sabinis,  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  ubi  et  vir  venerabilis 
ingoaldus  abbas  praesens  esse  uidetur,  uel  ad  cunctam  sanctam  congregationem 
ipsius  monasterii  portionem  meam  quam  habeo  in  loco  qui  dicitur  ilicCj  et  in 
uolaniano,  seu  et  in  toraniano^  casas^  uineas^  terras,  siluas,  prata,  pascua^  cul- 
tum  uel  incultum^  omnia  et  in  omnibus  quantum  in  ipsis  praedictis  casalibus 
habeo  et  michi  in  comparatione  a  martino  et  septemino  germanis  filiis  cuiusdam 
ualerini  euenit,  qui  michi  per  cartulam  confirmauerunt^  omnia  in  integrum  in 
ipso  sancto  monasterio  a  die  praesenti  tradimus  possidenda  prò  remedio  animae 
rrieae.  Quatinus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  loco  donum  no- 
strum. Et  ncque  a  nobiSj  ncque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando 
contradicatur^  sed  omni  tempore  stabile  permaneat.  Actum  in  reate^  mense  et 
indictione  suprascripta.  ^  Ego  hildericus  in  hac  cartula  a  me  facta  manu  mea 
propria  subscripsi.  Ego  hildericus  testis.  «J»  Ego  ansefridus  testis.  ^  Ego 
probatus  testis.  ^  Ego  leo  testis.  ^  Ego  opteramus  notarius  scriptor  huius  car- 
tulae post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  iHEsu  CHRISTI.  Hlvdovicus  diuina  Ordi- 
nante prouidentia  imperator  augustus.  Omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  ducibus, 
comitibus,  uicariiSj  centenariis,  castaldiis,  actionariis  seu  reliquis  fidehbus  no- 
stris  partibus  longobardiae^  spoletanis,  tusciae  atque  romaniae  consistentibus. 
Nouerit  omnium  uestrum  fidelitas  atque  sollertia^  quia  nos  prò  mercedis  nostrae 
augmento  concessimus  ingoaldo  abbati  religioso  et  congregationi  monachorum  sub 
illius  regimine  in  monasterio  beatae  marìae  uirginis  et  dominae  nostrae  constitu- 
tae,  quod  est  constructum  in  territorio  sabinensi,  et  ubicumque  contentio  de  rebus 
ad  ipsum  monasterium  pertinentibus  exorta  fuerit,  uos  qui  iudiciariam  potestatem 
habetis,  sic  illam  inquiratis  sicuti  nostram  regiam  et  imperialem  càusam  inqui- 
rere  deberetis,  et  hoc  semper  per  meliores  et  uaeracissimos  qui  in  illis  uicinioribus 
locis  fuerintj  inuestigetur.  Et  ubicumque  per  honorum  hominum  testimonium  rei 
uaeritas  inuenta  fuerit,  ncque  uUa  hoc  difficultas  impedierit,  statim  pars  praedicti 
monasterii  suam  recipiat  iustitiam.  Et  ea  tantum  ditferantur  quae  propter 
conuiguitatem  diffiniri  non  possunt.    Et  ut  hoc  certius  credatis  nostram 

hanc  esse  iussionem ,  de  anulo  nostro  eam  supter  p  Q  p  iussimus  sigillari. 
Dvrandus  diaconusaduicem  helisachar  recognoui.  Signum  ^  Hlvdovici  sere- 
nissimi imperatoris.  Datum  idibus  februarij ,  anno  christo  ^  X  propitio  v.  im- 
perii domni  Hludovici  serenissimi  augusti.,  indictione  xj.  Actum  aquisgra- 
ni  palatio  regio  in  dei  nomine.    Feliciter.  Amen. 


Documento  235. 

An.  816. 

Il  castaido  Ildcrico 
figlio  di  Teiiderico  do- 
na al  Monastero  alcuni 
suoi  beni  situati  in  Ilici.-, 
in  Voliniano  ed  in  To- 
raniano. 


Documento  236. 

An.  818. 

Privilegio  dell'impe- 
ratore Ludovico  Pio  pel 
quale  le  cause  relative 
al  Monastero  debbono 
essere  considerate  dai 
giudici  come  cause  im- 
periali. 


ccliij. 


49 


194 


IL  \E  GESTO 


cclv. 


Documento  237. 

An.  818. 

L'imperatore  Ludo- 
vico Pio  concede  al  Mo- 
nastero il  gualdo  nomi- 
nato Rivo  Curvo  sui 
confini  di  Rieti. 


Documento  238. 

An.  818. 

L'imperatore  Ludovi- 
co Pio  concede  al  Mona- 
stero la  quarta  porzione 
riserbata  prima  all'Im- 
pero dei  beni  gii  con- 
fiscati al  ribelle  Go- 
doaldo  e  poi  dati  al 
Monastero. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  S.U.VATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.    HlVDOVICUS  DIVINA  Ordinante 

prouidentia  imperator  augustus.  Cum  locis  diuino  cultui  mancipatis  largitionis 
nostrae  munere  quippiam  conferimus^  id  nobis  ad  stabilitatem  imperii  nostri 
et  ad  aeternae  uitae  praemium  capessendum  profuturum  liquido  credimus. 
Proinde  notum  esse  uolumus  omnium  fidelium  nostrorum  praesentium  scilicet 
et  futuro  rum  sagacitati^  quia  nos  petenti  uiro  uenerabili  ingoaldo  abbatj  Mona- 
sterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm  est  in  territorio 
sabinensi,  in  loco  qui  dicitur  acutianuSj  concedimus  ad  opus  et  utilitatem  ipsius 
monasterii  gualdum  nostrum  in  finibus  reatinae  ciuitatis^  qui  nuncupatur  riuus 

curuus  prò  mercedis  nostrae  augmento^  solemni  traditione  contulimus  (i)  

scilicet  ut  amissis  nostris  et  donato  uasso  nostro  termini  eiusdem  gualdi  in- 

dagatione  simili  scripta  uel  designata  sunt.  Idest  de  silua  eiusdem  gualdi  et  inde 
recto   uaeterana  safFoli.    Deinde  ad  collem  altum  et  per  coUem  al- 

tura recto  limite  ad  illos  titulos.    Deinde  ad  pratum  barosi.    Deinde  ad  acte- 

gia  Deinde  super  illam  serram  suptus  rugiani.    Deinde  recta  linea  ad  ri- 

vum.    Et  inde  per  ipsum  rivum  recto  itinere  ad  trissile.    Deinde  ad  confinium. 

Hunc  gualdum  quod  ad  liberum  et  exercitalem  populum  pertinet^  uel 

quicquid  ibidem  liberi  homines  ad  proprium  suum  habere  uidentur.  Caeterum 
sicut  praefati  sumus^  in  memorato  uenerabili  monasterio  et  deo  seruienti  in  eo 
sanctae  congregationi,  ad  preces  et  suggessionem  praedicti  viri  venerabilis  ingoaldi 
abbatiSj  pienissima  nostra  largitate  donamus  et  concedimus.  Et  per  hoc  nostrae 
imperialis  auctoritatis  praeceptum  confirmamus.  Ita  uidelicet  ut  quicquid  in  eo 
pars  praedicti  monasterii  ad  proprias  utilitates  facere  uoluerit,  in  omnibus  habeat 
potestatem,  Praecipimus  etiam  atque  iubemus  ut  nullus  quislibet  praedicto  ue- 
nerabili monasterio  de  memorato  gualdo  uUam  calumniam  aut  infestationem  facere 
uUo  tempore  praesumat.  Sed  liceat  eidem  monasterio  et  rectoribus  eius  per  hanc 
nostrae  auctoritatis  praeceptionem  eundem  gualdum  quieto  ordine  tenere  et  pos- 
sidere.  Haec  uero  praeceptio  largitionis  nostrae,  ut  fìrmior  habeatur  et  per  futu- 
ra tempora  melius  a  fìdelibus  sanctae  dei  aecclesiae  et  nostris  conseruetur, 
manu  propria  supter  D  Q  n  signauimus  et  de  anuli  nostri  impressione  signari 
iussimus.       SiGNUM  — — ^  Hlvdovici  serenissimi  imperatoris.    Dvrandus  diaconus 

li  \  \L  recognoui.    Datura . .  .   Nonas  iuniij  anno  christo 
domnj  Hiudovici  piissimi  augusti.   Indictione  xj.  Ac- 


ad  uicem  helisachar 
propitio  V.  imperi) 


tura  aquisgrani  palatio  regio^  In  dei  nomine.    Feliciter.  (2) 

cclvi. 


I 


N  NOMINE  domini  DEI  SALVAT0RIS  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Hludovicus  diuina  Ordinante 
prouidentia  imperator  augustus.  Cvm  locis  diuino  cultui  mancipatis  ob  diuinae 
seruitutis  amorem  quiddara  beneficii  conferimus,  et  imperialem  morem  decenter 
implemus  et  id  nobis  profuturum  ad  aeternae  remunerationis  praemia  capessenda 
ueraciter  crediraus.  Iccirco  notum  fieri  uolumus  omnibus  fìdelibus  sanctae  dei  aec- 
clesiae nostrisque,  praesentibus  scilicet  et  futuris,  quia  cum  nos  ad  suggessionem 
uenerabilis  benedicti  abbatis  monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae 
quod  situm  est  in  territorio  sabinensi  in  loco  qui  dicitur  acutianus,  nec  non  et  in- 


(1)  Questo  diploma  è  riferito  nel  Codice  con  parecchie  lacune.  Noi  indicheremo  con  altrettanti  puntiti  numero 
delle  lettere  che  ci  sembrano  mancare. 

(2)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


©/  FARFA 


io! 


goaldo  abbatj  successoris  eius  pelitionem,  quorundam  hominum,  majoriani  uide- 
licet  et  filiorum  eius  romani  et  hunaldi,  possessionem  per  nostrae  auctoritatis  prae- 
ceptum  confirmassemus,  remansit  de  eadem  portione  pars  quarta  quam  godoaldus 
predicti  majoriani  filius  quondam  tenebat  et  iam  nunc  in  potestatem  fìsci  redacta 
erat,  eo  quod  idem  godoaldus  instinctu  diaboli  post  posita  fidelitate  sua  ad  beneuen- 
tanos,  qui  tunc  temporis  domno  et  genitori  nostro  Karoio  imperatori  rebelles  erant, 
fiigiendo  se  contulit,  ac  propter  hoc  praedictae  possessionis  partem  quae  ad  eundem 
pertinebat,  amiserat.  Pro  qua  cum  iterum  praedictus  uir  uenerabilis  ingoaldus  abba 
nobis  suggessisset  et  patefaceret  illas  tres  partes  a  se  sine  magna  intentione  atque 
incommoditate  teneri  non  posse,  nisi  haec  quarta  pars  quae  bis  tribus  permixta 
erat,  praedicti  monasterii  potestati  permitteretur.  Placuit  nobis  rem  diiigentius  co- 
gnoscere  atque  ab  hoc  missos  nostros  direximus,  qui  nobis  exinde  rei  uaeritatem 
afferrent.  Comperta  igitur  uaeraciter  causa,  uisum  est  nobis  eandem  quartam  prae- 
dictae possessionis  portionem  quam  supradictus  godoaldus  habebat,  ad  praefatum 
monasterium  prò  mercedis  nostrae  augmento  sollemni  traditione  conferre.  Quod 
praesentis  nostrae  auctoritatis  praecepto  fidelium  nostrorum  industria  nos  fecisse 
cognoscat.  Praecipientes  ergo  iubemus,  ut  sicut  supra  nominatas  possessiones  majo- 
riani et  duorum  filiorum  eius  romani  et  hunaldi  pars  praedicti  monasterii  uenerabilis 
per  nostram  confirmationem  tenet  ac  possidet,  ita  et  quartam  eiusdem  possessionis 
portionem,  quam  godoaldus  praedicti  maioriani  filius  et  romani  atque  hunaldi  frater 
tenebat,  et  perfidia  sua,  sicut  superius  comprehensum  est,  amiserat,  memoratus  in- 
goaldus abbas  et  successores  eius  per  hanc  nostrae  auctoritatis  donationem  atque 
confirmationem  deinceps  teneant  atque  possideant.  Et  quicquid  exinde  prò  utilitate 
memorati  uenerabilis  monasterii  facere  uoluerint,  liberam  in  omnibus  habeant  po- 
testatem. Et  nullus  ex  fidelibus  nostris,  presentibus  scilicet  et  futuris,  ipsum  ingoal- 
dum  abbatem  uel  successores  eius,  aut  ministros  eiusdem  monasterii,  de  praedicta 
quarta  memoratae  possessionis  portione  inquietare  aut  aliquam  calumniam  uUo  un- 
quam  tempore  eis  ingerere  aut  facere  praesumat,  sed  quemadmodum  a  nobis  con- 
cessum  est  et  confirmatum  est,  perpetualiter  stabilitum  atque  inconuulsum  ordine 
quieto  permaneat.  Et  ut  haec  auctoritas  largitionis  nostrae  per  curricula  annorum 
inuiolabilem  atque  inconuulsam  optineat  firmitatem,  et  a  fidelibus  sanctae  dei 
aecclesiae  et  nostris  uaerius  credatur,  et  diiigentius  conseruetur,  manu  prò-  p  Q  p 
pria  supter  firmauimus  et  anuli  nostri  impressione  signari  iussimus.  Signum  — - — li 
Hlvdovici  serenissimi  imperatoris.  Dvrandvs  diaconus  ad  uicem  helisa-  \  \^ 
char  recognoui.  Datum  Nonis  iunii.  Anno  christo  propifio  v.°  Imperi) 
domnj  Hludovici  piissimi  augusti,  Indictione  xj.  Actum  aquisgrani  palatio  regio, 
in  dei  nomine ,  feliciter.    Amen.  (  i  ) 


cclvij. 

IN  nomine  domini  dei  salvatoris  nostri  ihesu  christi.  HLudovico  diuina  ordinante 
prouidentia  imperatore  augusto,  anno  imperi)  in  christi  nomine  vi."  Mense  mail, 
Die  ij.,  per  indictionem  xij.  Ego  iohannes  sculdahis  de  Spoleto,  filius  cuiusdam 
.  teudati  sculdahis,  Manifestum  est  quia  feci  cartulam  prò  anima  mea,  et  prò  reme- 
dio animae  bonae  memoriae  ieonis  cognati  mei,  seu  totae  coniugis  eius  sororis  meae, 
in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae,  sito  sabinis,  in  loco  qui  dicitur  acu- 
tianus,  ubi  uir  uenerabilis  domnus  ingoaldus  abbas  praeesse  uidetur,  siue  ad  cunctam 
congregationem  eiusdem  monasterii.    Idest  de  rebus  illis  quae  fuerunt  cuiusdam 


Documento  239. 

An.  819. 

Giovanni  sculdahis  da 
Spoleto  domanda  in 
usufrutto  ed  ottiene  dal 
Monastero  i  beni  appar- 
tenenti a  suo  cognato 
Leone  e  a  sua  sorella 
Tota. 


(i)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


196 


IL  %E  GESTO 


leonis  in  asera  super  uiam  publicam.  In  primis  aecclesiam  sancti  iohannis,  quae 
est  posila  super  salariam  publicam,  cum  cella  sua  in  finibus  reatinis  in  loco  qui 
dicitur  asera.  Hoc  est  casas,  terras,  uineas,  prata,  pascua,  siluas,  salicta,  riuos, 
ripas,  limites,  cultum  uel  incultum,  casas  colonicias,  seu  colonos  uel  colonas,  seruos 
uel  ancillas,  mobilia  et  immobilia,  omnia  in  integrum,  quanta  ibidem  hoc  tempore 
habemus.  Nam  omnia  super  salaria  publica  siue  de  comparatione,  siue  de  concam- 
biatione,  uel  affiliatione,  seu  donatione,  uel  de  quolibet  attractu  ad  eum  dinoscitur 
peruenisse,  super  salariam  publicam  et  ad  ipsam  curtem  in  asera  pertinet,  et  michi 
a  teudiperto  per  cartulam  comparationis  euenit,  et  qualiter  michi  pertinet,  omnia  in 
integrum  in  ipso  sancto  monasterio  concedimus  possidenda.  Excepto  constantiolum 
et  sindolum  et  probacciolum  cum  famulis  suis,  solis  personis  illorum,  quas  in  mea 
reseruaui  potestate.  Modo  quidem  ego  qui  supra  iohannes  sculdahis  habeo  petitionem 
ad  te,  domne  ingoalde  abbas,  et  ad  tuos  monachos,  ut  ipsas  res  quas  uobis  uel  mo- 
nasterio uestro  per  cartulam  a  die  praesenti  emisi ,  michi  sub  beneficiali  ordine  pre- 
stare dignaretis,  quod  ita  obaudistis  petitionem  meam  et  concessistis  michi  iohanni 
sculdahis  ipsas  res  in  asera  quas  in  monasterio  uestro  per  cartulam  delegaui  ut 
ipsas  res  habeam  diebus  uitae  meae  in  nostra  potestate  tantum  usu  fruendi.  Iabo- 
randi, cultandi  et  meliorandi.  Nam  nullo  ingenio  in  alterius  potestatcm  alienandi, 
sed  annualiter  prò  ipsis  suprascriptis  rebus  debeam  persoluere  tibi,  domne  ingoalde 
abbas,  uel  tuis  successoribus  ad  missas  sanctae  dei  genitricis  mariae  quae  euenit  xviij. 
Kalendas  septembris,  prò  pensionis  nomine,  denarios  vj.  Et  si  ego  iohannes  scul- 
dahis haec  omnia  superius  nominata  non  adimpleuero  diebus  uitae  meae,  componam 
uobis  solidos  franciscos  ce.  et  haec  precaria  in  sua  permaneat  firmitate.  Et  post 
meum  quandoque  deo  nolente  discessum,  omnes  ipsae  res  in  integrum,  sicut  inuestra 
cartula  continetur,  sine  ulla  compellatione  seu  expectata  traditione,  in  uestram  uel 
successorum  uestrorum  faciatis  reuocare  potestatem.  Actum  in  reate,  mense  et  in- 
dictione  suprascripta.  ^  Ego  iohannes  sculdahis  in  hac  precaria  a  me  facta  manu 
mea.  <5»  Ego  probatus  manu.  ^  Ego  halaricus  testis.  Ego  campo  manu  mea. 
^  Ego  gaidemarius  manu  mea.  ^  Ego  fraupertus  testis.  ^  Ego  opteramus  no- 
tarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem  compleui  et  dedj. 


cclviii. 


Documento  24o. 

Ali.  819. 

Ratilmo  figlio  di  Ai- 
rualdo  dona  al  Mona- 
stero alcuni  suoi  beni  si- 
tuati in  Vico  Squarano, 
riserbando  Y  usufrutto 
della  meti  di  essipcrsè 
e  per  sua  moglie Teuda. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Imperante  domno  piis- 
simo perpetuo  augusto  et  a  deo  coronato  HLudovico  magno  et  pacifico  impera- 
ratore  in  dei  Nomine  anno  vj.  Seu  domno  lothario  magno  imperatore,  eiusque 
filio,  in  dei  Nomine  anno  iij.  Atque  domno  Nostro  paschali  summo  pontifice 
et  uniuersali  papa,  in  sacratissima  beati  petri  apostolorum  principis  sede,  anno  iij. 
Mense  augusti.  Indictione  xij.  Constat  me  ratilmum  filium  cuiusdam  airualdi  na- 
tione  transpadinum  et  habitatorem  uici  squarani,  uirum  devotum  praesentem  praesen- 
tibus  (  i  )  dixisse  :  quia  quisquis  homo  in  hoc  seculo  positus  iuxta  tempus  facultatis  uel 
opes  quas  habere  uidetur,  diuidat  salubriter  tractare  atque  in  praesenti  dispertire  Consi- 
lio, ut  dum  de  hoc  corruptibili  corpore  fuerit  sublatus,  non  iudicetur  de  negligentia,  sed 
quantulumcumque  de  bona  prouidentia  consoletur,  quoniam  aeternae  uitae  salutem  et 
animae  suae  remedium  cogitat,  qui  in  locis  uenerabilibus  de  suis  rebus  confert  terrena, 
ut  a  christo  recipiat  aeterna  atque  caelestia,  ut  de  illis  peccatis  quae  de  adam  pro- 
toplasto  suptraximus,  aliquantulum  apud  deum  abicere  possimus.    Et  ideo  ego  qui 


(i)  II  Codice  ha  itd pp.  S^\&^\\\zmo praesentem praesentibus  \2k  iccoT\é!x%\g\ti pp.  V.  Marini,  Pap.  Dipi.  p.  XXXl 
c  p.  3io  a. 


T>I  FARFA 


197 


supra  ratilmus  cogitaui,  quomodo  dicit  diuina  scriptura,  quia  qua  hora  peccator 
conuersus  fuerit,  omnia  eius  dimittuntur  peccata,  et  modo  ordino  et  dispono  propter 
luminaria  emissa  mea,  uel  remedium  animae  meae,  uel  parentum  meorum,  in  mo- 
nasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  territorii  sabinensis,  loci  ubi  uocitatur  acutianus, 
seu  et  tibi,  domne  ingoalde  uir  uenerabilis  abbas,  uel  ad  ipsam  sanctam  congrega- 
tionem  quae  ibidem  modo  esse  uidetur,  et  qui  prò  tempore  fuerit  rector  monacho- 
rum.  Idest  medietatem  de  casa  mea  et  quicquid  michi  ex  comparatione  euenit  de 
pacciolo  in  uico  uel  casale  squarano,  omnes  in  integrum  res  meas  infra  suprascriptum 
uicum  squaranum  ordino  et  dispono  ad  partem  suprascripti  monasterii,  uineas, 
campos,  prata,  territoria,  cum  medietate  omnium  rerum  mearum,  anteposita  casa 
mea  infra  suprascripto  uico  squarano  cum  curte  et  horto,  campum  tenentem  ipsum 
pastinum,  quae  in  mea  qui  supra  ratilmus  uel  meorum  haeredum  reseruaui  po- 
testate.  Nam  aliam  omnem  medietatem  rerum  meorum  in  integrum  iudicaui  in  ipso 
sancto  monasterio,  una  cum  territoriis  seu  singulos  casales,  uel  uocabula,  siue  de  » 
comparatione,  aut  de  donatione,  et  una  cum  arboribus  fructuosis  uel  infructuosis, 
et  aquis  aquarumque  decursibus,  ripis,  paludibus,  gurgitibus  et  accessionibus  suis, 
et  omni  pertinentia  sua  per  singulos  casales  quos  habere  uìsus  sum  in  finibus  uel 
territoriis  uiterbensibus,  antepositis  rebus  mobilibus  omnibus,  quas  in  mea,  ratilmus, 
et  in  mulieris  meae,  nomine  tenda,  reseruaui  potestate  prò  anima  mea  uel  sua  dan- 
das.  Et  quaecumque  de  rebus  mobilibus  dederimus  stabilia  permaneant.  Nam 
dum  mulier  mea  tenda  aduixerit  et  lectum  meum  caste  custodierit,  omnes  supra- 
scriptae  res  in  sua  maneant  potestate  ad  usum  fructuarii  nomen.  Et  per  omnes 
circulos  annorum  dum  aduixerit  dare  debeat  prò  anima  mea  denarios  viiij.  in  cera, 
aut  in  oleo  ualente,  in  ipso  sancto  monasterio  in  natalicio  sanctae  mariae.  Nam 
post  ipsius  mulieris  meae  discessum,  omnis  medietas  rerum  mearum,  qualiter  su- 
perius  legitur,  reuertatur  in  ius  et  potestatem  ipsius  monasterii  uel  eius  abbatis  aut 
ipsius  sanctae  congregationis,  sine  cuiusquam  iudicis  dictione,  omnisque  meae  hae- 
redis  et  prò  haeredis  in  posterum  repetitione  damnata.  Hanc  nero  cartulam  indi- 
cati seu  dispositionis,  benedictum  notarium  scribendam  rogauimus  et  supter  coram 
testibus  a  me  rogatis  optuli  roborandam.  Actum  uico  squarano  curte  suprascripti 
ratilmi  egralmi.  Signum  ^  manus  petri  sindonis  filii  cuiusdam  iohannaci  testis.  ^  Ego 
arnifridus  me  testem  subscripsi.  Signum  ^J»  manus  gisonis  filii  cuiusdam  miccionis 
testis.  Signum  manus  teupuli  magistri  ferrarli  testis.  Signum  ^  manus  grima- 
cionis  filii  magistri  ferrarli  testis.  Signum  ^  manus  gualiperti  filii  cuiusdam  teu- 
perti  testis.  Signum  manus  gaidoaldi  transpadini  de  uico  squarano  testis.  ^  Ego 
benedictus  notarius  scripsi,  compleui  et  dedi. 


cclviiij. 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  SAi.VATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  HLudovico  diuina  Ordinante 
prouidenfia  imperatore  augusto,  anno  imperii  eius  in  christi  nomine  vj."  mense 
septembris,  Die  xviiij.,  per  indlctlonem  xij.  Ego  opteramus  notarius  filius  cuiusdam 
magnolfi  uendidi  et  tradidi  tibi  domne  ingualde  ulr  uenerabilis  abbas  monasterii 
sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  siti  sabinis  in  loco  qui  dicitur  acu- 
tianus, portionem  meam  de  casale  nostro  qui  dicitur  oletus,  quem  habemus  in  massa 
interocrina  super  sextunum.  Seu  et  portionem  meam  de  aecclesia  sanctae  iustae, 
quae  in  ipso  casale  aedificata  est.  Terras,  siluas,  poma,  cultum  uel  incultum, 
omnia  in  integrum,  quanta  in  ipso  casale  habemus  meae  portionis  quae  michi  a 
fratribus  meis  in  partem  competit,  omnia  uobis  in  integrum  uendidi  possidenda, 
unde  michi  m  eodem  loco  nichil  reseruaui,  ad  pretium  placitum  et  definitum,  et  in 

5o 


Documento  24i. 

Au.  818. 

■  Opteramo  notaio  fi- 
glio di  Magnoltb  vende 
al  Monastero  le  sue  por- 
zioni del  casale  Oleto 
nella  massa  Interocrina 
e  della  chiesa  di  Santa 
Giusta. 


198 


IL  \E  GESTO 


praesenti  acceptum  boum  parium  j.  Jumenta  j.  Pecora  x.  Porcos  v.  Argenti  li- 
bras  j.  Tunica  j.  Quod  apud  me  habere  tester.  Quatenus  ab  hac  die  in  uestra 
uel  successorum  uestrorum  permaneat  potestate.  Et  ncque  a  nobis,  neque  ab  uUo 
haerede  posteroque  nostro  uobis  uel  successoribus  uestris  contradicatur  aliquando. 
Sed  quicquid  de  ipsa  mea  portione  in  ipso  praedicto  loco  facere  uolueritis,  uen- 
dendi,  donandi,  commutandi,  in  omnibus  firmissimam  habeatis  potestatem.  Et  si 
ego  opteramus,  aut  haeredes  mei  centra  te  iam  diete  domne  ingoalde  abbas,  aut 
contra  tuos  successores  de  ipsa  suprascripta  mea  portione  causare  uoluerimus,  aut 
ab  alio  homine  minime  defendere  potuerimus,  dupla  condicione  uobis  promittimus 
subiacere,  de  ipsa  suprascripta  mea  portione  meliorata,  de  qua  agitur.  Actum  in 
reate,  mense  et  indictione  suprascripta,  ^  Ego  opteramus  notarius  in  hac  cartula 
a  me  facta  manu  mea.  ^  Ego  constantinus  testem  me  subscripsi.  «J»  Eigo  gai- 
demarius  manu  mea.  ^  Ego  trasipertus  testis.  «J»  Ego  ansefridus  testem  me 
•  subscripsi.  <5»  Ego  agemundus  testis  sum.  4ji  Ego  opteramus  notarius  scriptor 
huius  cartulae,  post  testium  roborationem  compleui  et  dedi. 


cclx. 


Documento  242. 

An.  820  (i) 

Ludovico  Pio  con- 
ferma il  Monastero  nsl 
possesso  dei  suoi  beni  e 
dei  suoi  privilegi. 


I 


N  NOMINE  DOMINI  DEI  SALVATORIS  NOSTRI  IHESU  CHRISTI.  HLUDOUICUS  DIDIMA  ORDI- 
NANTE prouidentia  imperator  augustus.  Si  sacerdotum  ac  seruorum  dei  peti- 
tionibus  quas  nobis  insinuauerint,  aurem  libenter  accomodamus  et  eas  ad  effectum 
peruenire  facimus,  non  solum  imperialem  in  hoc  consuetudinem  exercemus,  uerum 
etiam  ad  salutem  animae  nostrae  ac  stabilitatem  regni  a  deo  nobis  commissi,  huius- 
modi  factum  firmiter  pertinere  confidimus.  loitur  notum  sit  omnibus  fidelibus  no- 
stris,  praesentibus  scilicet  et  futuris,  qualiter  uir  uenerabilis  ingoaldus  abbas,  rector  ue- 
nerabilis  monasterii  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm  est 
territorio  sabinensi,  in  loco  qui  uocatur  acutianus,  ad  nostrani  ueniens  praesentiam, 
ostendit  nobis  praecepta  et  confirmationes  regum  langobardorum  ratgisi  et  haistulfì 
ac  desideri],  nec  non  et  praeceptum  domni  et  genitoris  nostri  Karoli  serenissimi  im- 
peratoris,  per  quem  res  praefato  monasterio  a  deuotis  et  religiosis  hominibus  lega- 
liter  collatae  et  confirmatae  sunt.  Cuius  petitioni  prò  diuino  respectu,  uel  mercede 
animae  nostrae,  quia  insta  et  rationabilis  esse  uidebatur,  annuendum  esse  iudica- 
uimus.  Et  res  quas  praedicti  reges  et  pontifices  praeceptis  et  priuilegiis  suis  con- 
firmauerunt,  Simili  modo  ad  praedictum  monasterium  confirmare  decreuimus.  In- 
super  et  res  quas  denoti  homines  ac  deuotae  femingie  prò  salute  animarum  suarum 
praedicto  monasterio  solemni  donatione  contulerat.  De  quibus  idem  uenerabilis  abbas 
nobis  munimina  ostendit.  Res  uidelicet  maioriani  et  uxoris,  ac  filiorum  eius  quas 
ille  possedit  uel  ei  datae  sunt  ex  concessione  regum,  reginarum,  uel  ducum,  uel 
quae  affìliationem ,  uel  comparationem,  uel  alium  quemlibet  attractum  ad  eum  per- 
uenerunt  et  ab  eo  possessae  sunt.  Vel  quas  ei  hildeprand  dux  per  sua  praecepta 
donauit,  et  domnus  ac  genitor  noster  Karolus  imperator  eidem  maioriano  confir- 
mauit,  uel  quae  a  nobis  postea  possessae  sunt,  et  ex  nostra  donatione  atque  con- 
firmatione  ad  praedictum  monasterium  peruenerunt.  Similiter  et  res  benedicti  pre- 
sbiteri et  magnonis  et  hildeprandi  et  benedicti  nepotum  eius.  Et  res  gaidualdi.  Et 
res  tanicisi,  siue  pippini  presbiteri  filii  eius.  Et  res  helinae  ancillae  dei.  Et  res 
gualtarii  filii  rimonis.  Et  res  scamarae  et  scamperti  filii  eius.  Et  res  gumperti 
clerici.    Et  res  alberici  presbiteri  et  gualeperfi  et  hildonis  germanorum  fratrum  filiorum 


(1)  Vedi  la  nota  al  documento  246. 


T>I  FARFA  199 

philiperti.    Et  res  basselli.    Et  res  palumbì.    Et  res  theudelasii.    Et  res  autonis  et 
attonis  filli  eiiis  et  rodelindae  uxoris  eius.    Res  uidelicet  hilderici  et  tacipergae  ge- 
nitricis  eius  et  hilcipergae  coniugis  eius.    Has  res  cum  omnibus  ad  se  pertinentibus, 
idest  mobilibus  et  immobilibus,  ac  se  se  mouentibus,  sicut  eos  praefati  homines  pos- 
sederunt.    Nec  non  et  ipsa  aecclesia.    Et  cella  sanctae  mariae  in  apinianici.    Et  curte 
sancti  leucii  prope  ipsam  iam  dictam  aecclesiam  sanctae  mariae.    Et  curte  sanctae 
MARIAE  trasacquae,  quae  sunt  in  territorio  marsicano,  cum  cellis  et  dotis,  seruis  uel 
ancillis,  et  piscariis,  et  cum  omnibus  eis  pertinentibus.    Proinde  praecipimus  atque 
iubemus,  ut  nullus  aepiscopus  aut  abbas,  dux  uel  castaldius,  uel  actionarius,  uel 
quislibet  de  fidelibus  nostris,  siue  de  iunioribus  aut  successoribus  eorum,  memorato 
ingoaldo  uenerabili  abbati  aut  successoribus  eius,  uel  agentibus  ipsius  monasterii, 
aut  monachis  sub  eodem  deo  militantibus,  de  omnibus  rebus  superius  denominatis, 
quas  deuoti  homines  eidem  monasterio,  sicut  iam  dictum  est,  per  instrumenta  car- 
tharum  contulerant,  calumniam  facere  uel  inquietare  ullo  unquam  tempore  prae- 
sumat.    Sed  liceat  eis  easdem  res  quieto  ordine  tenere  ac  possidere.    Similiter  iu- 
bemus atque  praecipimus,  ut  nullus  eos  de  quibuscumque  rebus  sine  publici  malli 
compellatione  despoliare,  uel  de  rebus  monasterii  inuasiones  facere  praesumat.  Et 
si  de  qualicunque  causa  contra  eos  fuerit  exorta  contentio,  non  per  uiliores  quasque 
personas,  sed  per  nobiliores  et  uaeraciores  rei  uaeritas  inquiratur.    Et  insuper  con- 
cedimus  eis  secundum  tenorem  antiquorum  praeceptorum  quae  reges  langobardorum 
èidem  monasterio  dederunt,  ut  de  arimannis  feminis,  quae  sibi  pertinentes  de  ipso 
monasterio  in  coniugio  sociauerunt  uel  sociauerint,  ut  post  transactum  annuale  spa- 
tium  secundum  edicti  tenorem,  sic  eos  easque  possideant,  sibique  proprio  nomine 
uendicent  atque  defendant.    Nec  non  et  de  omnibus  animalibus  monasterii  in  finibus 
ducatus  spoletani,  ita  definimus  atque  iubemus,  ut  per  pascua  publica  omni  tempore 
debeant  pabulare,  uel  nutrire,  siue  illi  uidelicet  homines  illorum,  sine  omni  datico 
et  herbatico,  scatico  uel  glandatico,  et  nullam  molestiam,  ncque  in  ponte,  ncque  in 
uia,  ncque  in  qualicumque  loco  patiantur,  sed  semper  illibata  ipsorum  animalia  am- 
bulent,  ubi  et  publica  animalia  consueta  sunt  pabulare.    Et  liceat  illis  proprias  mo- 
nasterii terras  omni  tempore  defendere,  atque  animalia  illorum  ad  pabulandum  mit- 
tere  absque  cuiuslibet  personae  uel  potestatis  contrarietate.    Insuper  et  omnia  quae 
praedicti  reges  langobardorum  et  duces,  siue  domnus  et  genitor  noster  per  suum 
praeceptum  praedicto  uenerabili  monasterio  propter  amorem  et  honorem  dei  et  do- 
mini nostri  ihesu  christi,  et  sanctae  atque  intemeratae  genitricis  eius,  in  cuius  no- 
mine ipsum  monasterium  dedicatum  esse  cognoscitur,  uel  prò  sua  helymosina  eidem 
monasterio  concesserunt  et  confirmauerunt,  per  hoc  nostrae  auctoritatis  praeceptum 
similiter  confirmamus  atque  concedimus,  quatenus  ipsam  sanctam  congregationem 
melius  delectet  prò  nobis  uel  stabilitate  regni  nostri  domini  misericordiam  attentius 
exorare.    Et  ut  haec  nostrae  auctoritas  praeceptionis  firmior  habeatur, 
uel  per  futura  tempora  melius  conseruetur,  eam  manu  propria  subscri-  p  0 
bendo  roborauimus  et  de  anulo  nostro  supter  sigillari  iussimus.  Signum 
Hlvdovici  serenissimi  imperatoris.    Macedo  ad  uicem  fridugisi  recognoui. 
Datum  iii).  Kalendas  mali,  anno  christo  propitio  imperii  domnj  Hludouici 
piissimi  augusti,  Indictione  xij.    Actum  aquisgrani,  palatio,  in  dei  nomine  feliciter. 
Amen,  (i) 


\l  I 


(i)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


2  00 


IL  \E  GESTO 


cclxj , 


Documento  243. 

An.  820.  (i) 

L'  Abate  Ingoaldo 
concede  a  Guisberga 
l'usufrutto  della  chiesa 
di  Sant'Agata  ceduta 
al  Monastero. 


GO  in  dei  nomine  ingoaldus  uir  uenerabilis  abbas  monasterii  sanctae  dei  ge- 
nitricis  semperque  uirginis  mariae,  quod  situm  est  in  territorio  sabinensi, 
loco  qui  dicitur  acutianus,  una  cum  monachis  congregationis  nostrae  pro- 
fiteor,  quia  quidam  hildericus  de  ciuitate  reatina  filius  cuiusdam  audolfi  fecit 
cartulam  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  mariae  prò  anima  sua  de  aecclesia 
sanctae  agathes,  quae  posita  est  ad  arces  et  aliquas  res  proprietatis  suae.  De  quibus 
iudicauit  ut  dum  uiueret  gutta  coniux  eius  et  filia  eius,  ipsas  haberent  usu  fruendi 
tantum  diebus  uitae  suae.  Et  post  discessum  eorum  reuerteretur  ipsa  aecclesia  et 
res  in  ipso  monasterio  sanctae  mariae.  Modo  quidem  uenit  guisperga  sanctimonialis 
femina  filia  cuiusdam  hilderici,  et  sua  bona  uoluntate  retradidit  ipsam  aecclesiam 
sanctae  agathes  et  ipsas  res  et  ususfructus  ad  partem  monasterii  sanctae  mariae 
et  nobis  ingoaldo  abbati  prò  redemptione  animae  suae  et  parentum  suorum.  Postea 
uero  habuit  ad  nos  petitionem  suam  ipsa  guisperga  sanctimonialis  femina,  ut  ipsam 
aecclesiam  sanctae  agathes  et  ipsas  res  et  ususfructus  quos  nobis  retradiderat  prò 
anima  sua,  ei  repraestare  iuberemus  diebus  uitae  suae  tantum  usufruendi,  et  ita  no- 
luimus  eius  petitionem  denegare,  sed  represtauimus  ei  ipsam  aecclesiam  et  res  et 
usus  fructus  diebus  uitae  suae  tantum  usufruendi,  Iaborandi,  cultandi,  nam  non  uen- 
dendi,  ncque  donandi,  nec  commutandi,  nec  per  quodlibet  ingenium  in  alium  ho- 
minem alienandi,  nisi  usufruendi  tantum  diebus  uitae  suae  emphiteusion.  Et  de  beat 
nobis  uel  successoribus  nostris  eadem  guisperga  annualiter  persoluere  prò  pensionis 
nomine,  prò  ipsis  rebus,  ad  missas  sanctae  dei  genitricis  mariae,  quae  euenit  xviij. 
Kalendas  septembris,  denarios  xij.  Et  post  eius  quandoque  deo  uolente  discessum, 
ipsam  aecclesiam  sanctae  agathes  et  res  et  usus  fructus  sine  ulla  repetitione,  seu 
expectata  retraditione,  in  nostram  faciamus  reuocare  potestatem.  Et  hoc  repromitto 
ego  ingoaldus  uir  uenerabilis  abbas,  una  cum  monachis  congregationis  nostrae  tibi 
guispergae  sanctimoniah  faeminae,  ut  si  ipsam  aecclesiam  sanctae  agathes  et  res  et 
ususfructus  retollere  quaesierimus  diebus  uitae  tuae,  aut  si  aliquid  tibi  super  im- 
posuerimus,  si  tu  omnia  suprascripta  adimpleueris,  et  ipsam  pensionem  nobis  uel 
successoribus  nostris  annualiter  persoluis,  componamus  tibi  auri  solidos  mancosos 
D.  Et  si  tu  ipsas  res  non  laboraueris,  aut  ipsam  aecclesiam  sanctae  agathes  et  res 
et  usus  fructus  quos  tu  nobis  retradidisti ,  quosque  nos  tibi  represtamus  alienare 
praesumpseris  per  qualecumque  ingenium  in  alium  hominem,  aut  ipsam  pensionem 
nobis,  uel  successoribus  nostris  annualiter  persoluere  uolueris,  exeas  de  ipsa  aecclesia 
sanctae  agathes  et  de  ipsis  rebus  uacua  et  inanis,  et  omnis  ipsa  res  in  nostram,  uel 
successorum  nostrorum  reuertantur  potestatem,  et  ista  praestaria  sit  tibi  uacua  et 

irrita.    Quam  quoque  praestariam.    Ego  (2)   scripsi  in  mense  iunii,  per  in- 

dictionem  xiij.,  anno  domnj  HLudouici  Imperatoris  vj.  Ego  in  christi  nomine  in- 
goaldus peccator  etsi  indignus  presbiter  et  abbas  in  hac  praestaria  a  me  facta  manu 
mea  subscripsi.  Égo  gunsibertus  indignus  monachus  manu  mea.  ^  Ego  hilde- 
ricus clericus  per  iussionem  domni  mei  abbatis  consensi  et  scripsi.  4j»  Ego  ael- 
mundus  presbiter  et  monachus  manu  mea.  «J»  Ego  beniamin  monachus  et  presbiter 
manu  mea.    ^  Ego  leo  monachus  et  presbiter  manu  mea.    «J»  Ego  hildeprandus 

monachus  consensi  et  manu  mea.  (3)  ^  Ego  iohannes 

monachus  consensi  et  manu  mea  subscripsi. 


(i)  Le  note  cronologiche  di  questo  documento  sembra 
che  si  contraddicano.  Forse  in  luogo  del  sesto  nel  docu- 
mento originale  era  notato  il  settimo  anno  dell'impero  di 
Ludovico  che  risponderebbe  alla  indizione  decimaterza. 
Contraddizioni  dello  stesso  genere  appariscono  in  qualche 


documento  che  precede,  ed  in  alcuni  dei  seguenti. 

(2)  Lacuna  capace  di  circa  nove  lettere  nel  testo. 

(3)  Q.UÌ  nel  testo  c  stato  lasciato  vuoto  il  posto  di 
un'altra  soscrizione. 


VI  FARFA 


201 


cclxij . 

IN  NOMINE  DOMINI  DEI  sALVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Hludouicus  diuiiia  Ordi- 
nante prouidentia  imperator  augustus.  Omnibus  aepiscopis,  abbatibus,  abbatissis, 
ducibus,  comitibus,  iudicibus,  castaldiis,  uassis  nostris,  uicariis,  actionariis,  cen- 
tenariis,  uel  reliquis  fidelibus,  seu  missis  nostris  ubique  discurrentibus.  Cogno- 
scatis  quia  ingoaldus  uir  uenerabilis  abbas  ex  monasterio  sanctae  dei  genitricis  sem- 
perque  uirginis  ^L\RIAE  sabinensi,  in  loco  qui  uocatur  acutianus,  claementiae  regni 
nostri  innotuit,  eo  quod  monachi,  uel  secundum  regulam  sancti  benedicti  offerti 
sanctae  mariae,  quos  ipse  ordinaliter  praeuidere  debet,  fugam  lapsi,  per  episcopia 
et  caetera  monasteria,  siue  per  diuersa  loca,  aliquotiens  appareant.  Et  retulit  quod 
nullo  modo  eos  recipere  ualeat,  sed  iniustae  a  quibuslibet  hominibus  ei  aut  missis 
suis  contradicti  fiant.  Vnde  petiit  celsitudini  nostrae,  ut  ubicumque  eos  inuenire 
potuerit  tam  ipse  quam  et  missi  sui  atque  eius  successores,  ut  a  nemine  contra- 
dicti fiant,  sed  licentiam  habeant  eos  ubicumque  inuenti  fuerint,  presentaliter  reci- 
pere eos  absque  alicuius  dilatione  uel  contrarietate.  Propterea  hanc  auctoritatem 
eis  fieri  iussimus,  per  quam  omnino  iubemus  ut  nullus  quislibet  ex  uobis  praefato 
abbati,  eiusque  successoribus  atque  missis  eorum,  de  suis,  ut  diximus,  monachis 
uel  secundum  aequitatis  regulam  offertis,  fugitiuis,  nuUum  impedimentum  uel  con- 
tradictionem  facere  praesumatis.  Sed  ubicunque  inuenti  fuerint,  de  praesenti  regu- 
lariter  huiusmodi  recipiantur.  Et  qui  aliter  agere  uoluerit,  sciat  se  in  praesentia 
nostra  prò  hac  re  in  rationes  aduenire.  Et  has  litteras  relectas,  eis  reddere  faciatis. 
Et  ut  certius  credatis  hanc  nostrani  esse  iussionem,  de  anulo  nostro  supter  sigillar! 
iussimus.  Data  iiij.  Kalendas  mali.  Anno  christo  propitio  vij.  imperii  domnj  Hlu- 
douici  piissimi  augusti,  Indictione  xiij,  Actum  aquisgrani,  palatio  regio.  In  dei  No- 
mine.   Feliciter.    Amen,  (i) 


Documento  244. 

An.  820. 

L' Imperatore  Ludo- 
vico Pio  concede  al  Mo- 
nastero un  privilegio 
pel  quale  è  data  facol- 
tà all'Abate  di  reclama- 
re in  ogni  hiogo  i  mo- 
naci fuggitivi. 


cclxiij . 

IN  nomine  domini  dei  salvatoris  NOSTRI  IHESU  CHRisTi.  HLudovici  divina  ordinante 
prouidentia  imperatoris  augusti,  anno  eius  in  christi  nomine  vij.  Mense  iunii, 
Die  V.,  per  indictionem  xiij.  Ego  iohannes  filius  cuiusdam  scaptolfi,  nullo  me 
cogente  neque  uim  faciente,  nisi  bona  et  spontanea  uoluntate  mea,  prò  mercede 
et  absolutione  animae  meae  dono,  trado  atque  concedo  a  die  praesenti  in  aeterna 
traditione  in  monasterio  sanctae  dei  genitricis  semperque  uirginis  mariae  territorii 
sabinensis,  in  loco  qui  uocatur  acutianus,  ubi  uir  uenerabilis  domnus  ingoaldus  abbas 
praeesse  uidetur,  terram  nostram  et  uineas  in  asera,  quantum  michi  in  ipso  loco 
iohannes  barbanus  meus  per  cartulam  donationis  delegauit  in  integrum.  Et  ipsa 
terra  et  uinea,  unum  caput  tenentes  in  uia  publica,  et  aliud  caput  tenentes  in  illis 
uineis  hominum  aseranorum,  et  ab  uno  latere  salaria  publica  quae  uadit  ad  romam, 
et  ab  alio  latere  uia  quae  uadit  ad  colles,  ab  illa  parte  arrianum  cum  ipso  pratu 
longo,  omnia  in  integrum  in  ipso  sancto  monasterio  donamus  atque  concedimus  pos- 
sidenda.  Et  neque  a  nobis,  neque  ab  uUo  haerede  posteroque  nostro  aliquando 
contradicatur.  Quatenus  ab  hac  die  firmum  et  stabile  sit  in  ipso  sancto  monasterio 
donum  nostrum.  Et  nullo  unquam  tempore  liceat  noUe  quod  semel  uolui,  sed 
semper  inuiolabiliter  in  ipso  sancto  monasterio  permaneat  faciendi  quicquid  uolue- 
ritis.  Actum  in  reate,  mense  et  indictione  suprascripta.  ^  Ego  iohannes  in  hac 
cartula  a  me  facta  manu  mea  subscripsi.    ^  Ego  iohannes  sculdahis  manu  mea. 


Documento  245. 

An.  820. 

Giovanni  figlio  di 
Scaptolfo  dona  al  Mo- 
nastero una  terra  e  dei 
vigneti  situati  in  Asera. 


(3)  Effigie  di  Ludovico  Pio. 


5i 


202 


IL  \E  GESTO 


«5»  Ego  statius  manu  mea.  «J»  Ego  agemundus  manu  mea.  4^»  Ego  alaricus  manu 
mea.  ^  Ego  hisemundus  notarius  scriptor  huius  cartulae  post  testium  roborationem 
compleui  et  dedi. 


Documento  246.  (i) 

Anno  820. 

Ludovico  Pio  con- 
ferma il  Monastero  nel 
possesso  dei  suoi  beni 
e  dei  suoi  privilegi. 


I 


cclxiiij. 

N  NOMINE  DOMINI  DEI  s.\LVATORis  NOSTRI  iHEsu  CHRisTi.  Hludovicus  diuina  Or- 
dinante prouidentia  imperator  augustus.  Si  sacerdotum  ac  seruorum  dei  pe- 
titionibus  quas  nobis  insinuauerint,  aurem  libenter  accomodamus  et  eas  ad 
effectum  peruenire  facimus^  non  solum  imperialem  in  hoc  consuetudinem  exer- 
cemus,  uemm  etiam  ad  salutem  animae  nostrae  ac  stabilitatem  regni  a  deo  nobis 
commissij  huiuscemodi  factum  firmiter  pertinere  confidimus.  Icitur  notum  sit 
omnibus  fidelibus  nostris,  praesentibus  scilicet  et  futuriSj  qualiter  uir  uenerabilis 
ingoaldus  àbbas^  rector  uenerabilis  monasteri]  sanctae  dei  genitricis  semperque 
uirginis  MARiAE,  quod  situm  est  territorio  sabinense,  in  loco  qui  uocatur  acutianus, 
ad  nostram  ueniens  praesentiam^  ostendit  nobis  praecepta  et  confirmationes  regum 
langobardorum  ratgisi  et  haistulfi  ac  desiderii.  Nec  non  et  praeceptum  domni  et 
genitoris  nostri  Karoli  serenissimi  imperatoris^  per  quod  res  praefato  monasterio 
a  deuotis  et  religiosis  hominibus  legaliter  coUatae  et  confirmatae  sunt.  Nec  non 
et  priuilegia  pontificum  sanctae  romanae  aecclesiae  hadriani^  stephani  atque  pascha- 
lis,  per  quae  ipsi  pontifices  omnes  res  in  territorio  sabinensi,  siue  in  romania,  ad 
praedictum  uenerabile  monasterium  pertinentes  nominatim  per  singula  loca  atque 
uocabula  confirmauerunt  j  suggerens  et  rogans^  ut  nos  praeceptum  auctoritatis 
nostrae  de  rebiis  quas  praedicti  reges  et  pontifices  confirmauerunt,  siue  quas  mo- 
nasterium ipsum  habere  cognoscitur^  scribere  ac  sibi  dare  iuberemus.  Cuius  pe- 
titioni  prò  diiiino  respectu  uel  mercede  animae  nostrae^  quia  iusta  et  rationabilis 
esse  uidebatur,  annuendum  esse  iudicauimus.  Et  res  quas  praedicti  reges  et  pon- 
tifices praeceptis  et  priuilegiis  suis  confirmauerunt,  simili  modo  ad  praedictum 
monasterium  confirmare  decreuimus.  Insuper  et  res  quas  deuoti  homines  ac 
deuotae  feminae  prò  salute  animarum  suarum  praedicto  monasterio  solemni  dona- 
tione  contulerunt,  de  quibus  idem  uenerabilis  abbas  nobis  munimina  ostendit. 
Res  uidelicet  maioriani  et  uxoris  ac  filiorum  eius,  quas  ille  possedit  uel  ei  datae 
fuerunt  ex  concessione  regum^  reginarum  uel  ducum^  uel  quae  per  affiliationem 
uel  comparationem  uel  alium  quemlibet  attractum  ad  eum  peruenerunt  et  ab  eo 
possessae  sunt,  uel  quas  ei  hildeprand  dux  per  sua  praecepta  condonauit  et  dom- 
nus  ac  genitor  noster  Karolus  imperator  idem  maioriano  confirmauit^  uel  quae 
a  nobis  postea  possessae  sunt^  ex  nostra  donatione  atque  confirmatione  ad  prae- 
dictum monasterium  peruenerunt.  Similiter  et  res  benedicti  presbiteri,  et  magno- 
nis,  et  hildeprandi,  et  benedicti  nepotum  eius.  Et  res  guidualdi.  Et  res  tanicisi 
siue  pippini  presbiteri  filii  eius.  Et  res  helenae  ancillae  dei.  Et  res  gualtarij 
filli  rimonis.  Et  res  scamarae  et  scamperfi  fiUi  eius.  Et  res  gumperti  clerici. 
Et  res  halarici  presbiteri,  et  gualeperfi.  Et  hildonis  germanorum  fratrum  filiorum 
philiperti.  Et  res  basselli.  Et  res  palumbi.  Et  res  theudelasi.  Et  res  autonis,  et 
attonis  filii  eius,  et  rodilindae  uxoris  eius.  Res  uidelicet  hilderici  et  tacipergae 
genitricis  eius,  et  hilcipergae  coniugis  eius.    Has  res  cum  omnibus  ad  se  pertinen- 


(i)  Il  testo  reca  due  volte  questo  documento  (vedi 
doc.  242)  e  noi  ne  ripetiamo  la  stampa  perchè  è  nostro 
intendimento  riprodurre  intero  l'autografo  di  Gregorio, 
e  perchè  questa  seconda  copia  ha  V  anno  dell'  impero  di 
Ludovico  Pio,  mancante  nella  prima,  e  vi  si  leggono  alcuni 
passi  che  pure  mancano  in  quella.  Anche  qui  come  nel  do- 


cumento 243  le  note  cronologiche  non  concordano  esatta- 
mente poiché  tra  1'  anno  settimo  di  Ludovico  e  la  indizione 
duodecima  apparisce  contraddizione.  I  documenti  cclxv  e 
segg.  fanno  congetturare  che  l'originale  di  questa  doppia 
copia  notasse  l'indizione  tredicesima  che  risponde  all'an- 
no 820. 


VI  FARFA 


20} 


tibus,  idest  mobilibus  et  immobilibus  ac  se  se  mouentibaSj  sicut  eos  praefati  ho- 
mines  possederunt  et  per  instrumenta  cartarum  ad  memoratum  uenerabile  mo- 
nasterium  condonarunt,  undecumque  ad  eos  periienissent.  Idest  siue  ex  donatione 
regum,  siue  ducum,  siue  de  comparato^  siue  de  quolibet  alio  attractu.  Vel  quicquid 
hildeprandus  dux  spoletanus  praedictis  hominibus  per  sua  praecepta  condonauit, 
sub  omni  integritate,  secundum  petitionem  memorati  uiri  uenerabilis  abbatis  ad 
monasterium  suum  confìrmare  decreuimus.  Proinde  praecipimus  atque  iubemus, 
ut  nuUus  aepiscopus,  aut  abbas,  dux  uel  castaldius,  uel  actionarius,  uel  quislibet 
de  fidelibus  nostris,  siue  de  iunioribus,  aut  successoribus  eorum,  memorato  In- 
goaldo  uenerabili  abbati  uel  successoribus  eius,  uel  agentibus  ipeius  monasterii, 
aut  monachis  sub  eodem  deo  militantibus,  de  omnibus  rebus  superius  denomi- 
natisi quas  deuoti  homines  eidem  monasterio,  sicuti  iam  dictum  est,  per  instru- 
menta cartarum  contulerunt^  calumniam  facere  aut  inquietare  uUo  unquam  tem- 
pore praesumat,  Sed  liceat  eis  easdem  res  quieto  ordine  tenere  ac  possidere.  Si- 
militer  iubemus  atque  praecipimus  ut  nullus  eos  de  quibuscumque  rebus,  sine 
publici  malli  compellatione,  despoliare  uel  de  rebus  monasterii  inuasiones  facere 
presumat.  Et  si  de  qualicumque  causa  contra  eos  fuerit  exorta  contentiOj  non 
per  uiliores  quasque  personaSj  sed  per  nobiliores  et  uaeraciores  rei  uaeritas  inqui- 
ratur.  Et  insuper  concedimus  eis  secundum  tenorem  antiquorum  praeceptorum 
quae  reges  langobardorum  eidem  monasterio  dederunt,  ut  de  arimannis  feminis^ 
quae  sibi  pertinentes  de  ipso  monasterio  in  coniugio  sociauerunt  uel  sociauerint, 
ut  post  transactum  annuale  spatium^  secundum  edicti  tenorem,  sic  eos  easque 
possideantj  sibique  proprio  nomine  uendicent  atque  defendant.  Nec  non  et  de 
omnibus  animalibus  monasterii  in  finibus  ducatus  spoletani,  ita  definimus  atque 
iubemus,  ut  per  pascua  publica  omni  tempore  debeant  pabulare  uel  nutrire^  siue 
illi  uidelicet,  siue  homines  ipsorum,  sine  omni  datico  et  herbatico^  scatico  uel  glan- 
datico.  Et  nuUam  molestiam  neque  in  ponte^  ncque  in  uia,  neque  in  qualicumque 
loco  patiantur^  sed  semper  illibata  ipsorum  animalia  ambulent  ubi  et  publica  ani- 
malia  consueta  sunt  pabulare.  Et  liceat  illis  proprias  monasterii  terras  omni  tem- 
pore defendere  atque  animalia  illorum  ad  pabulandum  mittere  absque  cuiuslibet 
personae  uel  potestatis  contrarietate.  Insuper